Казахстан улсын Астана хотод Дэлхийн нүүдэлчдийн V наадам есдүгээр сарын 8-14-ний өдрүүдэд болж байна. Тус наадамд 89 орны 2700 орчим тамирчин спортын 21 төрөлд 97 багц медалийн төлөө өрсөлдөж байгаа бол манай улсаас 66 тамирчин спортын 16 төрөлд өрсөлдөж байгаа юм.

Наадмын гурав дахь өдөр хоёр мөнгө, гурван хүрэл медаль хүртэж, Монгол Улсын багийн медаль (3 мөнгө, 6 хүрэл) ес болов. Өчигдөр модон барилдааны 90 кг-ын жинд Ц.Өнөрбат мөнгө, морьт барилдааны -100 кг-д Ж.Бахытжан мөнгө, +100 кг-ын жинд Ш.Харжаубай, уламжлалт харвааны төрлөөр Ц.Хүдэрчулуун хүрэл, казак кураш бөхийн эмэгтэйчүүдийн 70 кг-ын жинд Ц.Батцэцэг хүрэл медаль хүртлээ.

Ц.Өнөрбат нь ДАШТ-ий хошой мөнгөн медальтай бөгөөд Ази тивийн мөнгө, Европын АШТ-ий хүрэл медальтай тамирчин юм. Харин Ц.Хүдэрчулуун гавьяат тамирчин, Монгол Улсын дархан мэргэн цолтой бол Ц.Батцэцэг нь казак кураш бөхийн дэлхийн аварга, жиү жицү бөхийн дэлхийн аварга тамирчин юм. Монгол Улсын баг өнөөдрийн байдлаар гурван мөнгө, зургаан хүрэл медальтайгаар 89 орноос 11 дүгээр байрт жагсаж байна гэж Биеийн тамир, спортын улсын хорооноос мэдээллээ. 

Халх голын байлдааны 80 жилийн ой тохиож байна. Монголын түүхэнд тодоор бичигдэх энэ үйл явдалтай ямар нэгэн сэжмээр холбогддог хүн тийм ч олон биш. Тэгвэл энэ удаагийн “Монгол Улсын төлөө” буландаа хил дээр гарсан анхны буун дуу болон бэлтгэл дэд хурандаа Д.Пиодорын тухай сурвалжиллаа. Түүний хувь тавилан Халх голын байлдааны түүхтэй салшгүй холбоотой. Аав Д.Дондов нь Дорнодын хил дээр амиа алдаж, Д.Пиодор гуравхан сартай, өнчин хоцорсон байдаг.

Тэд зүгээр ч нэг амиа өгчихөөгүй

Япон манжийн өдүүлсэн Халх голын хилийн мөргөлдөөн 1935 оны нэгдүгээр сараас эхэлсэн түүхтэй.  Мөргөлдөөнийг тодруулахаар VI дивизийн XV Морьт хорооны штабын дарга Д.Дондов таван цэргийн хамт тус оны нэгдүгээр сарын 24-нд Халхын сүмийн харуул дээр очжээ. Халхын сүмийн лам нар дам худалдаа хийдэг байсан учир тэднийг 1931 оны үед Тамсагийн өмнө зүгт байдаг гэр дуганд шилжүүлсэн байдаг. Тэр үеэс л Халхын сүм эзэнгүй болжээ. Монгол загасны харуулаас Халхын сүмд, Буйр нуурын зүүн эрэг орчимд хилийн харуул гарч, өдөр шөнөгүй дархан хилээ манадаг байв. Штабын дарга Д.Дондов цэргүүдийнхээ хамт хилийн харуул хийхээр ирсэн өдрийн 13:00 цагийн үед Япон, Манжийн зэвсэг бүхий 17 этгээд БНМАУ-ын хилд 20 орчим км-т нэвтрэн мөргөлдөөн гарсан байдаг.  Хил зөрчигчид, манай цэргүүд рүү гал нээж, тулалдах үеэр таван цэргээс штабын дарга Д.Дондов, харуулын дарга Г.Янжив нар амиа алдаж, гурав нь үлдсэн байна. Энэ үйл явдлыг түүхэнд хил дээр гарсан анхны буун дуу гэж тэмдэглэжээ. Энэ тулалдаанд манай цэргүүд зүгээр ч нэг амиа өгчихөөгүй.  Хүчний харьцаа зөрүүтэй байсан ч дайсны цэргүүдтэй хүч тэнцүү тулалдаж, штабын дарга Д.Дондов толгойлж явсан хүнийг нь хороож, өөрийн алтан амиа өргөсөн.  Ийнхүү Халх голын хил дээр гарсан анхны буун дуу  Д.Пиодор гуайн аав, түүний цэрэг Г.Янжив нарын алтан амины үнэтэй байсан юм.

Цэргийн хүчийг таслан зогсоосон нь түүний бас нэгэн гавьяа байсан

1936 онд уг мөргөлдөөнийг судлах комисс байгуулж, нарийвчлан шалгуулсан байдаг. Амьд үлдсэн цэргүүд, тухайн бүс нутгийнхантай уулзаж юу болсон тухай судалжээ.   Үүний үр дүнд Японы талаас өдөөн хатгаж, Монголын цэргийн даргыг олзолж, тухайн бүс нутгийн хүчийг сааруулах төлөвлөгөөтэй байсан. Түүнчлэн тэдний энэ ажиллагаа амжилттай болсон бол яг мөргөлдөөн болсон хил орчмоор томоохон цэргийн хүч Монголд орж ирэх байсан.  Үүнийг таслан зогсоож чадсан нь VI дивизийн XV Морьт хорооны штабын дарга Д.Дондов болон түүний цэргүүдийн бас нэгэн гавьяа байсан юм .

Жанжин  Ж.Лхагвасүрэнгийн дурсамжид…

Д.Пиодор гуай өдгөө аавыгаа дурсан сууна. Түүний аав Д.Дондов 1902 онд төрсөн. 20 насандаа ЦЕС-д элсэж 1924 онд төгсчээ. Тамсагт салаа сумангийн даргаар 11 жил ажилласан байна. Цэргийн хүмүүс дотроо онцгой нэгэн байжээ.  Зоримог, шийдэмгий, хийе гэснээ заавал биелүүлдэг ийм л зан чанартай. Энэ талаар залуу жанжин  Ж.Лхагвасүрэн хожим дурсамж номдоо бичсэн байдаг.  Түүний дурсамжид “…Тулалдааны талбарт алагдсан япон цэргийн бага дарга Ши Юо зэрэг гурван үхдлээс олдсон бичиг баримтаас өдөөн хатгалга үйлдсэн дээрх бүлэг манай хилийн манаа болон Халхын сүмийн харуулыг устгаад түүгээрээ олон тооны цэрэг цөмрүүлэн оруулж ирэх төлөвлөгөөтэй байжээ. Өвөрхангай аймгийн Төгрөг сумын харьяат Дүгэржавын Дондов гэгч энэхүү чин зоригт эр бол намайг анх цэрэгт ирэхэд хүлээж авсан халамжит дарга нарын минь нэг байлаа. Тэгж харамсалтай амиа алдсан мэдээг сонсоод гүнээ эмгэнэн гашуудаж билээ. Цэргийн амьдралд хөтөлж оруулсан энэ гавьяат хүний ачийг би насан туршдаа санаж явдаг. Ахлах офицер Дондов нь штабын ажлын дадлага туршлагатай. Цэргийн жинхэнэ дарга, ах дүүгийн ёсоор харьцдаг байсан.  Өөрийн чадах бүхнийг цэргүүддээ зааж зөвлөдөг. Үргэлж амгалан тайван уурлаж уцаарлахыг мэддэггүй нэгэн байв. Дайчин зоригтой эрэлхэг нэгэн байв…” гэжээ.  Мөн тухайн үед Д.Дондовын талаар зарим хүн зориг нь дэндсэн хүн хэмээн ярьдаг байсан гэдэг.  Тиймдээ ч тухайн өдрийн тулалдаанд дайснуудад бууж өгөлгүй, зугаталгүй, урагш тэмүүлж баатарлагаар амиа алдсан гэдэг билээ.

Японы милитаризмын эсрэг анх удаа амиа өгсөн эх орончид байлаа

Дондовын Пиодор аав ээжийнхээ анхны бөгөөд цорын ганц хүүхэд.  Дорнодын Тамсагбулагт мэндлэхэд нь түүнийг орос эмч эх барьж авсан гэдэг. Тэгээд Пиодор хэмээх нэрийг  хайрласан түүхтэй. Түүний ээж “Дондов тэр өдөр харуул эргэхээр явахдаа хүүгээ ихэд өхөөрдөж, эргэн эргэн үнсэж үнэрлэж байсан” хэмээжээ. Тэгээд эхнэр нь “Юундаа гэр орондоо хоргодоод байгаа юм бэ. Юм бүхэн сайн сайхнаараа л байна. Сургууль соёлыг нь төгсөөд ирсэн хүн ажилдаа явалгүй дээ” гэж хэлээд гаргажээ. Дахин уулзахгүй гэдгийг яаж мэдэх билээ дээ. Тэр мөргөлдөөнөөс журамт нөхөр нь амьд эргэж ирээгүй.  Хил дээр гарсан анхны буун дуу ханийх нь амийг авч одсон байлаа. Мөн тухайн үед  Д.Дондов нарын шарилыг өгөхгүй, оршуулахгүй хоёр сар орчим болсон гэдэг. Учир нь Дондовын гарт амиа алдсан хүн нь алтан вагонтой, хоёр таван хошуутай, гуулин патлизтай офицер хүн байжээ.  Тиймээс дайсны томоохон албан тушаалтан Монгол цэргийн гарт амиа алдсан асуудлыг нэлээд нууцалж байсан гэдэг.  Ийнхүү хоёр сар орчмын дараа Д.Дондов,  Г.Янжив нарын алтан шарилыг тал нутагт нутаглуулсан байна. Хэдий хожим нутаглуулсан ч гэлээ тухайн үеийн бүх цэргийн жанжин онцгой ач холбогдол өгч цэрэг хүний ёсоор хүндэтгэн оршуулсан байдаг. Мөн тэдний баатарлаг гавьяаг тухайн үеийн төр, засаг өндрөөр үнэлж, БНМАУ-ын бага хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолд “өөрийн эх орон хил хязгаарыг дайсан этгээдийн түрэмгийллээс өмгөөлөн хамгаалж баатарлагаар амь үрэгдсэн дарга Дүгэржавын Дондов, Готовын Янжив нарын гавьяаг мөнхжүүлэн Халхын сүмийн харуулыг Г.Янживын нэрэмжит,  Монгол загасны харуулыг Д.Дондовын нэрэмжит болгожээ.   Дархан хилийн ойролцоо Японы милитаризмын эсрэг анх удаа амиа зориулсан эх орончид бол тэд байлаа. “Хувьсгалт улаан цэрэг би халдах дайсныг даран сөнөөж ирээдүй цагийн хувьсгалын хэргийг бадруулах их үйлсэд амь биеийг хайрлахгүй зүтгэсүгэй” тухайн үеийн цэргийн тангараг ийм байлаа. Өргөсөн тангар­гаа ингэж биелүүлнэ шүү гэдгийг тэд өөрсдийн алтан амиар харуулсан гэлтэй. Монгол цэргийн зүрхэнд эх орны галыг ч тэд асаасан. Үүний дараа 1935 оны нэгдүгээр сарын 31-ний өглөөний 08:00 цагт Япон, Манж-Гогийн 41 машин цэрэг, 53 морин цэрэг артиллерийн галаар дэмжүүлэн Халхын сүм рүү дайрчээ. Бүх цэргийн жанжны “Хил дээр буун дуу гаргаж болохгүй” гэсэн тушаалаар Монголын хилийн харуул ухарч, Монгол загасны харуул дээр ирсэн байна. Өдрийн 12:00 цагт Манж-Гогийн тал Халхын сүмийг эзлэн улмаар Монгол Загасны харуул руу довтолж 13:00 цагт эзэлсэн байна. Монголын хилийн харуул мөн л буун дуу гаргалгүй ухарсаар Нарийн нуурт байрласан байна. Харин Манж-Гогийн тал хоёрдугаар сарын 1-нд ухарч, Халхын сүмд байрлалаа эзлэн хориглосон байдаг.  Энэ үеэс хэлэлцээ хийж, алдарт хэлмэгдүүлэлт ч эхэлсэн байдаг.

“Аавын минь ажиллаж байсан арми сайхан хөгжиж байна”

Гуравхан сартай өнчирч үлдсэн Д.Пиодор аавыгаа амиа алдсаны дараа нэг хэсэг Халх голын ойролцоо амьдарчээ. Гэсэн ч цагийн байдал хүндэрч, ээжийнхээ хамт 1935 онд нийслэлд ирсэн байдаг. Бага болон дунд сургууль, Багшийн сургууль төгссөн ч аавынхаа мэргэжлийг өвлөх нь түүний мөрөөдөл байв. Ийнхүү Д.Пиодор гуай Цэргийн нэгдсэн сур­гуульд орж төгсөөд 30 орчим жил Монголын армид ажилласан байдаг.  Салаан даргаас эхлээд штабын дарга хүртлээ дэвшин ажиллаж, Зэвсэгт хүчний 150  дугаар ангиас тэтгэвэртээ гарсан. Тэрээр голдуу их бууны ангиудад хуваарилагдан ажилласан байдаг. Зэвсэгт хүчний  019, 016 дугаар анги болон Зүүнбаянгийн дивизид их бууны даргаар долоон жил ажиллажээ. Д.Пиодор “Аавын минь ажиллаж байсан Монголын арми одоо их сайхан хөгжиж байна. Энхийг са­хиу­лах  ажиллагаанд цэргүүдээ ил­гээж эхэлсэн. Энэ нь түүхт  армид ажил­л­аж явснаараа бахархдаг” гэсэн юм.
 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
Т.Батсайхан

Шагналд шаардагдах 100 сая төгрөгийг Шинжлэх ухаан, технологийн сангаас гаргах юм. Нэмж мэдээлэхэд, өмнөх жилүүдэд  академич С.Төмөрбат, академич Х.Намсрай, инженер Н.Нацагням, доктор Б.Дэмбэрэлнямба нар уг шагналыг хүртэж байжээ. 

"Кинонд мөнхөрсөн дүр” булангийн энэ удаагийн хүндэт олбогт Аягийн Дамдинжав хэмээх эрхмийг хүндэтгэлтэйгээр заллаа. Буриад дууны Дамдинжав гэхэд Монголын урлагынхан анддаггүй байсан цаг саяхан. Эгэл барилгачнаас эрхэм хүндтэй дуучин, жүжигчин хэмээх алдарт хүрч чадсан тэрээр урлагийн тогоонд дөч гаруй жил халж хөрж, золиослохоо золиосолж чадсан нэгэн. Өвгөнтэй уулзах гэж 2-ын хороо зорилоо.

Дорнод НАА компанийн ойролцоо байдаг тухай сонссоод явж байгаа минь тэр. Ойролцоо очоод гудамжинд явж байсан хүнээс асуулаа.

- Дамдинжав гуайнх хаана вэ?

- Мэдэхгүй.

- Буриад дуу дуулдаг өвгөн бий дээ.

- Аан, тийм тийм хойт эгнээний зүүнээсээ хоёр дахь хашаа.

Түүнийг дуугаар нь, дуучнаар нь хүмүүс таньдаг аж. Харин тэрээр тун сайн жүжигчин. Буриад зон хэлмэгдлийн хар шуурганд өртөж бэлэвсэрч үлдсэн эхнэрүүдийн гаслант дуутай "Эцгийн голомт” хэмээх киног уншигчид андахгүй байх. Шар дархан гэж билгэ, сэтгэл хоёрынх нь нүд нээгдсэн сайхан буриад баавайн дүрийг уншигч та санаж байгаа байх. Жижигхэн хашаанд дөрвөн ханатай гэрт яваад орлоо. Дамдинжав гуай орон дээрээ хэвтэж байна. Ирсэн зорилгоо хэлэхэд өвгөн "намайг мартаагүй л байгаа юм байна” гэж хоржоонтойхон инээж өндийснөөр бид хоёрын хууч эхэлсэн. Цаг гаруй ярилцаж байгаад гарахад энэ хүнийг байгаа цагт нь баярлуулах л учиртай юм байна даа гэсэн бодол төрсөн. Аягийн Дамдинжавын тухай мэдэж авсан бүхнээ одоо сийрүүлэе.

Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг Жараахай булаг, Доргонойн бургаахан хэмээх газар хөл шороодсон эл буурай бусдын л жишгээр эрийн цээнд хүрч цэргийн алба хааж алдарт Цэргийн ансанбльд дуучнаар орсноор урлагийн их ай савд багтах хувь зохиол нь эхэлжээ. Багаасаа урлагт ойр, хөөрхөн дуулчихдаг хөвгүүний онгодын галыг анх олж харсан хүн бол сумын клубын эрхлэгч Балдандорж, Мэлhээ Сагаан хэмээх Цагаанхүү нар юм. Дуулах дуртай хүүгийн дуучин болох замын дараагийн хөтөч нь МУ-ын УГЗ Хаянхярваа. Барилгын цэргийн 023-р ангийн байлдагч А.Дамдинжав 1962 оны армийн фестивальд орохдоо аугаа их хөгжмийн зохиолч П.Хаянхярваагийн нүдэнд торж алдарт Цэргийн ансанблын дуучин болсон гэдэг. Фестивалын дараа Батлан Хамгаалах Яамны сайд, залуу жанжин Лхагвасүрэн дуучдыг өрөөндөө хүлээн авч Дамдинжав тэргүүтэнийг атга чихрээр мялааж байсан сайхан дурсамж түүнд бий. Нэгэнтээ алдарт Л.Ванган Дамдинжав гуайг өдөөндөө дуудаад Чи урлагтаа л зүтгээрэй. Замын дундаас бүү хагаслаарай. Дуустал явна шүү” гэж захисан захиасыг өдий хүртэл бодож явдаг. Тэрээр Алдарт Адарсүрэн, Хоролсүрэн, Жаргалсайхан нарын агуучуудтай нэгэн эрин үеийн дуучин юм. Цэргийн албаа ансанблийн дуучнаар хааж Дорноддоо ирлээ. Барилга конторын ажилчнаар хуваарилагдсан ирсэн түүнийг аймгийн Намын хорооны орлогч дарга Жамсран өөрийн биеэр хөөцөлдөн байж 1966 онд аймгийн ХДТ-т дагалдан жүжигчнээр оруулсан байдаг. Тухайн үеийн дарга нар авъяастнуудаа ямар ч их дэмждэг байсан юм дээ. Хүнээ олж харж чаддаг ч байж. "Учиртай гурван толгой” жүжгийн Балганд хамгийн олон удаа тоглож 1600 гаруй концертын солист /гоцлол/ дууг дуулж 360 гаруй жүжгийн гол ба туслах дүрийг бүтээсэн энэ тэнгэрлэг хүнийг шүү. "Эцгийн голомт” хэмээх киног миний бие үзээгүй. Харин энэ хүнтэй уулзсаны маргааш хэрэг болгож телевизийн архиваас олж үзлээ. Дээхэн цагийн чансаатай найруулагч, жүжигчид тоглосон сайн бүтээл юм. Арга ч үгүй биз дээ, Монголын анхны олон ангит кино "Эзэнгүй айл”-аас өгсүүлээд "Анхны алхам”, "Баян булгийнхан”, "Хань”, "Моторын дуу”, "Гэрлэж амжаагүй явна” зэрэг сэтгэл хоногшсон сайхан кинонуудын зохиолч, Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо сумын уугуул МУСГЗ Чимидийн Гомбын зохиол шүү дээ. Дээр нь Монголын кино урлагын загалмайлсан эцгүүдийн нэг Бадрахын Сумхүү найруулчихаар жинхэнэ "сувд” байлгүй яахав. Энэ киног Дорнодынхон бүтээсэн гэж бардам хэлж болно. Киноны гол дүр Будад Цагаан-Овоо сумын Амарын Түвшин, Дэжидэд манай театрын ахмад жүжигчин Дашцэрэнгийн Сэндэр, Дариймд алдарт Адилбишийн /Сэнгэ ах/ охин Адилцэцэг нар тоглож амьдруулсан юм. …. "Муу ээж чинь бурхан шиг байлаа. Би алчихсан юм. Миний урыг гаргах гэж намайг тойглосоор төмрийн утаа тортог, чимээ шуугианаас болж насыг насалсангүй. Хүн харахад гартаа ч, чихэндээ ч гялайх юмгүй, чихнийхээ нүхийг аниахгүй гэсэндээ цайны шаар зүүсээр өөд болсон. Хичнээн ч их алт, мөнгө миний гараар урсав даа. АМЬДРАЛ ИЙМ Л БАЙДАГ”…../Эцгийн голомт МУСК/ хэмээн зөрүүд хүүдээ ухаарлын үг шидэж суугаа Шар дарханы хоолой чичирхийлэн уйлах нь уу гэмээр ёгхийтэл хэлэх үг. Дүрдээ эзэн болсон ямархан үнэмшилтэй, амьд жүжиглэлт вэ?. Уг дүрийг Дамдинжавтанаас өөр хүн ингэж амилуулах байсан болов уу?. Ганц "Эцгийн голомт” гэлтгүй дэлхийн сонгодог олон жүжигт тоглож байсан тухайгаа ярьж байсан. Алдарт У.Шекспирын таван цомнолын нэг "Лир ван”-гийн Лир ванд, "Шарай голын гурван хааны” Нанжин баатар, "Хурим” жүжгийн Буд гээд олон сайхан дүрийн эзэн гэхэд дэндүү даруухан хүн санагдсан. …Баянцагааны нуруунд эхээс мэндэлсэн болохоор Баялаг Халхын голын усаар усаар угааж ундалсан болохоор Халхын гол миний нутаг Хан буурал аавын минь нутаг… хэмээх сайхан дууг Дорнодчууд андахгүй, хүн бүхний аялах дуртай дуунуудын нэг. Энэ дууг Халхгол сумын клубын эрхлэгч Пүрэвийн Лувсан гэдэг хүн Дамдинжавт зориулж бичиж өгнөөр түүний хоолойгоор дамжиж олон нийтэд хүрсэн. Амьдрал түүнд арай л чанга хандсаар иржээ. Багаасаа өнчин өрөөсөн өсөж, өөрийн хоёр ч сайхан үрээ цаг бусаар алдсан гээд олон зовлонг дааж яваа эр хүн. Долоон жилийн өмнө Дорнод сонин дээр өгсөн ярилцлагыг нь харж сууна. "Өнгөрүүлсэн амьдралдаа хийсэн хамгийн зөв зүйл чинь юу байв?” гэсэн сэтгүүлчийн асуултад "би энийг хийсэн гээд хэлчих гайхамшигтай юм байхгүй ч өвөө нь нүгэл хийж яваагүй” гэж хариулсан байх. Нүгэлгүй хүмүүнд юунд хатуу хандана вэ, хорвоо чи. Дамдинжав гуай Хэрлэн зочид буудалд нэг байртай байсан ч өмч хувьчлал буруу явагдсанаас болж байраа хураалгаж. Театрын удирдлага хөөцөлдөж Жанлав дарга дөрвөн ханатай гэр, газрын хамт өөрийн гараар цохож өгсөн нь өдгөөгийн амьдарч байгаа хашаа нь гэнэ. Театрынханаа л магтаж ярина. "манай Наранхүү залуу хүн гэхэд их ухаалаг, тусч залуу, манай Боролдой шиг алсыг хардаг мундаг уран бүтээлч үгүй” гэж ирээд л магтах. Боролдой /ХДТ-ын найруулагч. МУСГЗ/ найзад минь төрийн шагнал юм уу ардын жүжигчин цол өгөөсэй, өгөөрэй гэж намайг гуйж байна гэж заавал бичээрэй гэж захисан. Мөн агуу сэтгэл шүү. Өөрөө гавъяатад таван удаа тодорхойлогдсон хүн шүү дээ. Гэтэл Монголын төр түүнээс энэ цолыг нарийлсан. Харин тэр нөхрөөсөө харамлаагүй. Охинтойгоо хоёулхнаа амьдарч тэтгэвэрийн 300 мянган төгрөгөөр амьдарч байгаа атлаа гуниг, гутрал үгүй сэтгэл хангалуун байдаг нь өөрийнх нь зарчим "Амьдралд гутарч л болохгүй”-гээ батлах мэт. Дуундаа, тэр тусмаа буриад дуугаа сэтгэлээсээ дуулж чаддаг, урлагт амь амьдралаа зориулсан эгэл нэгэн гавъяатан бидний дунд алхаж явна. "сүүлийн үед Буриад дууг дуулж чаддаг хүн цөөрч. Буруу солгой, хазгай хэллэгээр дуулдаг болж. Буриад дууг жаргал, зовлонд нь ойрхон байж, мэдэрч чадсан хүн л дуулдаг. Буриадын бэhэлэгэй /хурим найрын/ дуу бол жинхэнэ буриадын урлаг юм шүү дээ” гэж байсан шүү. Тэднийхээс гарч явахад "намайг мартаагүй л байгаа юм байна” гэж баярласан өвгөний дүр санаанд хургасаар…….

Н.Мөнхсайхан

Өвгөн ах нь уг нь эрчим хүчний хүн. Монгол Улсын гэрэл гэгээ, хоймор нь болсон  салбартаа  50 шахам жил зүтгэж. Засварчнаас станцын дарга хүртэлх бүхий л албан тушаалыг хашиж, энэ хугацаанд.  Алдаж оносон  нь ч бий л байх. Өнөөдөр амьдралын их хүрдний орой дээрээс өнгөрснөө эргээд харахад  оносон  нь илүү байгаад заримдаа өөрөөрөө  бахархаж л суух юм.  Үнэнийг хэлэхэд, нас гэдэг тоо юм байна шүү дээ. Намайг хар л даа,  дал гарчихаад  уурхайн дарга хэмээгдэн залуучууд тойруулаад сууж байна.

Би эдэнд даргалж юу шалихав. Амьдралаас олж авсан жаахан жуухан юмаа л хэлж өгөхөөс хэтрэхгүй.  Эд маань намайг аваад явчихаж байгаа хэрэг” хэмээн чин сэтгэлээсээ хүүрнэж суугаа эрхэм бол Дорнод аймгийн "Адуунчулуун” ХК-ий ерөнхий захирал  Баттогтохын Шатар гуай.

Эрчим хүчнийхэн төдийгүй дорнод түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээн хийж бүтээхийн төлөө сэтгэлээ чилээх түүний хэн хүнгүй л Өвгөн дарга хэмээн хүндлэх.  Орцны үүдний сандал дээр сууж байсан хоёр бяцхан охин Шатар гуайг машинаасаа буухад "Өвгөн дарга” ирж байна гээд гүйгээд хүрэх. Хөгшин ч халаасаа тэмтрэх.  Багачууд Шатар гуайг ийм л  нэртэй хэмээн боддог нь харваас илт.  Ийм  нэг  бодь   ертөнц Дорнодын талд аж төрж буй.

Шатар  гуай  өөрөө ингэж тодорхойлсон хэрэг.  Үзэсгэлэнт  байгаль эхийн туг сүлд нь болох дэрвэх Арын сайхан хангай бол өвгөн даргын  төрж өссөн нутаг. Тодруулж хэлбэл, Архангай аймгийн Хан-Оюут сум.  Эдүгээ Эрдэнэмандал  хэмээн нэрлэж буй.  Түүхийн шар хуудсыг сөхөх аваас 1958 онд  Хан-Оюут  сумыг  засаг захиргааны нэгжид хуваан Эрдэнэмандал, Хайрхан гэж салгаж, Хан-Оюут сумыг   багийн төв болгосон аж.   Шатар гуайн хувьд 1943 оны хүүхэд. Эцэг Баттогтохыгоо цэргийн албанд  мордсон хойно төрсөн гэнэ.

Тиймээс  ээжийнх нь аав гал голомтод нь төрсөн ач  минь хэмээн  өөхөнд хучигдсан бөөр адил газар тавилгүй өсгөж.  Хүүхэд насныхаа  аз жаргалын тухай өвгөн дарга " Би дөрвөн ой хүрэхээс өмнөх зүйлээ санадаггүй юм. Нэг өдөр ширэн богц ташаандаа шидсэн багийн ухуулагч морины уяан дээр дэвхрэн буугаад " Ардуудаа дайн дууссан” хэмээн сөөнгөтсөн хоолойгоор хашгирч билээ. Эл явдлаас хойш удалгүй аав минь цэргээс халагдаж ирсэн. Тэр үед захиа занаа ховор учраас хүү төрснийг нь ч мэдэлгүй алба хаасан байдаг.

Дөрвөн жил хүлээсэн бүсгүйнхээ гэрт ирээд цай ууж суух зуур саалиндаа гарсан эмэг эх   "Тулганы захад Шатарыг орхичихсон юмсан” гэсээр орж ирж л дээ. Тэгэхэд  хойморт суугаа аав минь тоглодог шатараа л тулганыхаа захад өрөөд орхисон юм байх гэж бодож суусан гэдэг.   Аав маань гэр барьж гэргийгээ ёсолж авахад би хоёр хөгшинтэйгөө л үлдсэн. Голомтод төрсөн учраас хөгшчүүл өгөөгүй хэрэг”  гэж дурссан.

Тэрбээр цааш нь "Би гэдэг хүн цагаан толгойн "Ц” үсгийг хоёронтоо үзсэн дамшиг байгаа юм. Улирч барьсан юм биш. Хөгшчүүлд хоргодсоор, тэд  бага юм, нялх  амьтан хэмээн өвөртөлж унтсаар 10 хүргэчихсэн байхгүй юу. Тэгээд багийн даргын албан шаалтаар "эмээтэйгээ”  нэгдүгээр ангид  элсэн суралцав. Тэгж байтал Улаанбаатар хотод, Төв бараа бааз гээчид ажилчин элсүүлж байна гэх зар хөдөөд салхиар тарж,  аав ээж хоёр мал хуйгаа ах дүүстээ тарааж өгчихөөд хотын айл болохоор ачаалах нь тэр.

Намайг ч авч явах юм болж улмаар эмээ хүү хоёр залуучуудыг даган задгай машины тэвшин дээр суусаар нийслэлд хөл тавьсан юмдаг.  Багийн төвийн бага сургуулийн хөдсөн дээлтэй сөөсгөр бор хүү нийслэлийн дөрөвдүгээр бага сургуулийн нэгдүгээр ангид шилжин ирэхэд нутгаас гарахад нь зааж байсан "Ц” үсгийг нь  зааж байжээ.   Харамсалтай нь хүүд нийслэл хотын аж байдал зохисонгүй, шар өвчин тусч улмаар сургуулиа орхиход   хүрсэн аж.   Эмээ хүү хоёр баяртай нь аргагүй нутагтаа өвөлжчихөөд намар буцаад ирэхэд гэр нь Толгойт руу нүүсэн байсан тул тэндэхийн бага сургуулийн нэгдүгээр ангид дахин суралцаж, мөнөөх үзээд барагддаггүй "Ц” үсгээ дахиад л нүдлэх нь тэр.

Бас нэг инээдтэй түүх гэвэл  БНМАУ-ын иргэн болохыг баталгаажуулсан паспортыг насаа дарж авсан явдал.   Эцэг эх хоёроо даган цэргийн даргын хүүхэд адил хэдэнтээ шилжилт хөдөлгөөн хийсэн хүү Зүүнхараа хотын арван жилийн сургуулийн зургадугаар  ангид сурч, дотуур байранд "атамандаж” явтал  улс даяар паспортжуулах хөдөлгөөн өрнөжээ.   Шатар хүү эцэг эх мэдэж байгаа биз хэмээн тоосон ч үгүй. Хавар, хичээлээ тараад гэртээ иртэл "Энэ чиний паспорт” гэсээр улаан хавтас өгөв. Дэлгээд үзэх нь ээ, насыг нь хэдэнтээ  дарчихсан, хэдхэн хоногийн өмнө 16 нас  хүрснийг илтгэх он сар дурайж байлаа. Эдүгээ ч  тэр л  нас дарж авсан паспортынхоо он сар өдрөөр явдаг гэсэн.

Шатар гуай анх нутгаасаа гарахдаа сумын нарийн бичгийн даргаас ийм захиас даалгавартай гарсан юм билээ. Эмэг эхийгээ асрах үүрэг хүлээсэн Шатар хүү сумынхаа долоон жилийг дүүргэн, өөрийн хүслээр техникумд суралцах саналаа өгч. Тэгтэл яг тэр хавраас БНМАУ-ын боловсролын систем  арван жилийн тогтолцоонд шилжихээр болж, нэг ч хүүхдэд техникумын хуваарь өгч болохгүй гэх хатуу шаардлага бүхий албан бичиг Эрдэнэмандал сумын захиргаанд ирсэн байна.   Хайртай эмээ нь бурхан болсон түүнд нутагтаа хоргодох зүйл байсангүй.  Өвөг дээдсээс үлдсэн цөөн хэдэн малаа нэгдэлд хүлээлгэж өгөөд нийслэлийн зүг мордов.

Гэр орноор нь орж гарч байх байхгүйгээ хуваалцаж явсан нутгийнх нь ах  "Манай хамаатан нисэхэд байдаг юм. Бүүмэдэх, Хэнмэдэх, Үлмэдэх гэж ах дүү гурван нисгэгч бий. Би  эдэнд чамайг политехникумд оруулж өгөөрэй эсвэл ажилтай болгож өгөөрэй гэж  захидалдаа дурьдлаа.Политехникумын цахилгааны анги л хоолонд чинь залгуулна шүү хэмээн захиж.   Нутгийн ахын захиас ёсоор политехникумыг сурагласаар очвол хэдийнэ элсэлт дууссан байв. Гэвч хөдөө, орон нутгаас түүний адил олон хүүхэд хугацаанаас хоцорч ирсэн байж таарсан тул шалгалт өгөхөөр болжээ.

Долоон жилийн үнэмлэх олж авах гэж хэдэнтээ сургуульд суусан түүнд шалгалтад тэнцэхгүйн зовлон байсангүй. Оюутнуудын жишгээр намрын ажилд Баянцогтын САА-руу явж, ирээд  ангидаа орвол нэг дор гурван Шатарыг хуваарилжээ.  Оюутны дөрвөн жилийн завсар дунд нь цэрэгт  алба хааж хүртэл  амжив. Ингээд 1965 онд сая нэг сургуулиа төгсөн ажил амьдралын далайд хөл тавин Толгойтын цахилгаан станцад засварчнаар хуваарилагдах нь тэр.  Сургууль төгсөхийн өмнөхөн захирал багш Пүрэвхүү нь дуудан гадаадад сурах нэг хуваарь ирлээ, чи яв гэж. Эхнэр авч хүүхэдтэй болсон залуу аавд цааш сурах тухай бус ажилтай болж цалингийн бараа харах нь чухал тул ангийн даргадаа хуваариа өгснөөр ажилчны эгнээнд шилжлээ.

Хятадын Засгийн газрын санхүүжилтээр баригдсан болоод тэрүү  хятад мэргэжилтнүүд  бужигнасан хамт олон дунд  яваад орчихож.  Ажилдаа дуртай,  үнэн сэтгэлээ зориулдаг тэрбээр нэг л мэдэхэд  өсч дэвжин  мастер болсон төдийгүй  МУИС-ийн дэргэд байгуулагдсан эчнээ ангийн анхны оюутан боллоо. Дулаанаар мэргэшсэн тэрбээр  цахилгааны инженерийг илүүд үзэн сонгон суралцаж, диплом хамгаалах дээр тулаад байтал Гэгээрлийн яамны шийдвэрээр өргөтгөл хийгдсэн II цахилгаан станцад ажиллах үндэсний боловсон хүчин хэрэгтэй байна.

Тиймээс дулаанаар сурч байгаа оюутнуудыг өдрийн ангид курс ухраан шилжүүлэн сургах тухай Сайдын тогтоол гарч жил ухраад гуравдугаар дамжаанд өдрөөр суралцах болж. Гэтэл сургуулийн декан Ренчиндорж нь юу гэж курс ухраадаг юм, шууд төгсөг  гэснээр асуудал шийдэгдэн, дулааны гуравдугаар цахилгаан  станцад өндөр даралтын зуух хариуцсан цехийн мастераар ажиллаж эхэлсэн гэдэг.

Шатар гуайн жишгээр тэр хавар 30 гаруй оюутан түргэвчилсэн сургалтаар  дулаан цахилгааны инженерийн диплом өвөртөлсөн гэнэ билээ. Тэдэн дунд нас, ажилласан жилээр ахмад нь Шатар дарга байж. Тодруулж хэлбэл 34-тэй.  Эдүгээ ангийнх нь андууд бүгд тэтгэвэрт суун, цахилгаан станцын ахмад ажилчид болцгоосон байхад  Шатар хүү  л  ануухан, залуухан, залуучуудтай бужигнасан хэвээр. Дашрамд өгүүлэхэд,  УИХ-ын гишүүн  А.Телейхан  өвгөн даргын ангийнх нь анд юм билээ.

Энэ эрхэм хүн эрчим хүчний салбарт 50 шахам жил зүтгэхдээ бүхий л цахилгаан станцад засварчныг нь, трубин цехийн мастер,  цехийн дарга, ерөнхий инженер, даргаар ажиллаж байсан  байх юм.  Монгол Улс зах зээлд шилжин  дээр дооргүй  бужигнан  цахилгаан станцууд эдийн засаг болоод техникийн хүнд нөхцөлд ажиллаж байсан тэр он жилүүдийг амжилттайгаар давж гарсны ард  өвгөн дарга Б.Шатар шиг олон шилдэг дарга, инженерүүд унтах нойроо умартан зүтгэж байсан билээ.

Жишээ  татая л даа, Багануурын уурхайд осол гарч Багануур дүүрэг  бүхлээрээ хөлдөж эхэлсэн тэр жил Түлш эрчим хүчний сайд тушаал гарган Шатар тэргүүтэй инженер техникийн ажилчдын илгээн  аварч байсан удаатай. Хүлээсэн үүргээ нэр төртэйгөөр биелүүлээд ирэхэд нь түүнийг Сайдын тушаалаар хоёрдугаар цахилгаан станцын даргаар томилсон байлаа. Түүнчлэн  гуравдугаар цахилгаан станцийн  өндөр даралтын станцад осол гарахад станцын хэвийн ажиллах нөхцлийг  хангах хариуцлагатай үүргийг түүнд тухайн үеийн эрчим хүчний сайд өгч байв.   Гэхдээ түүнд амжилт дардан замаар ирж байгаагүй.  Хүний үйл ажиллагаанаас бус техник технологоос шалтгаалах алдаа гарахад тэр ч бас бусдын адил давхар буруудаж явсан.

Цаг үе нь тийм байсан хойно яалтай билээ.  Дулааны хоёрдугаар цахилгаан станцад хоёр жил ажиллаж байтал яам дуудан  ажил нь тааруу байгаа Дархан, Дорнодын дулааны цахилгаан станцын аль нэг дээр очиж ажилла гэх даалгавар өгөхөд нь салбарын хэмжээнд ажил байдлаараа хамгийн сүүлийн байрт яваа Дорнодын дулааны цахилгаан станцыг сонгосон гэдэг.  Тэрбээр  Адуунчулуун, "Дорнод- Монгол” геологийн анги, дулааны станц гэсэн нэг яамны гурван байгууллагын  өдөр тутмын үйл ажиллагааг нэгтгэж, нэгэн зохион байгуулалттай болгох асуудлаар ажлаа эхэлсэн түүхтэй.

Тэр санасандаа хүрсэн.   Жилийн дараа ажлыг нь шалгахаар ирсэн нөхдүүд янз бүрийн хэлбэрээр шалгаж үзээд эцэст Дорнодын дулааны станцын ажил эрс  сайжирсан  байна гэх дүгнэлтэд санал нэгтэйгээр гарын үсэг зурсан аж. Ингэж   салбарын хэмжээнд  ажил үйлсээрээ анх удаа  дээрээсээ хоёрт бичигдэж, Шатар дарга  бусдын өмнө нүүр бардам алхах үйлийнхээ эхлэлийг тавьжээ.   Яам түүнийг энэ удаад бас зүгээр байлгасангүй, ээлжит томилолтоо өвөртлүүлэн дөрөвдүгээр цахилгаан станц руу илгээв.  Төвхнөж амжилгүйгээр дахиад л нүүх нь тэр.  Гэвч энэ асуудал биш байлаа. Монгол оронд ардчиллын салхи сэвэлзэж, станцын залуус нийгэм, цаг үеийг эсэргүүцэн жагсаал цуглаан зохион байгуулан угтжээ.

Дээр нь   улс мөнгөгүйгээс станц цалингаа тавьж чадалгүй хоёр сар болсон байв. Тиймээс тэр улсын хэмжээнд валютаар гүйлгээ хийдэг  уулын баяжуулах "Эрдэнэт” үйлдвэрийн хөлд суух хэрэгтэй болж улмаар Итгэлт баяны  аргаар  Эрчим хүчний яамны данс руу бус станцынхаа данс руу  гурван мянган ам.долларыг шилжүүлүүлж, түүгээрээ мазут, сэлбэг материал,  төмөр замын төлбөрийн асуудлаа шийдсэний зэрэгцээ ажилчдынхаа цалинг тавьж, урмыг нь сэргээв.  Энэ тухайгаа тэрбээр "Байгууллага хоорондын харьцаа, гэрээ хэлцэл  чинь хүмүүс хоорондын харилцаа байдаг юм” гэж тэрүүхэндээ томорсон.  Зээлийн нөхцөл нь Эрдэнэт үйлдвэрээс мэргэжилтэн ажиллуулах тухай.  Үүндээ амташсан Шатар захирал олон улсын  Жайка байгууллагаар  хөрөнгө  оруулалтаа шийдүүлэхээр толгой мэдэн  Токио гараад туучихсан гэнэ. Тэр том байгууллагын ерөнхийлөгчтэй уулзана гэдэг санаан зоргын зүйл биш шүү дээ. Тиймээс Номун хааны нэрийг бариадахсан чинь хүлээж авч уулзан санаа бодлыг нь сонсчээ.

Тухайн үедээ асуудлыг шийдээгүй ч  Жайка эрчим хүчний салбарт хөрөнгө оруулалт хийх   үндэс суурийг нь Шатар захирал тавьсан болохыг энд онцлохгүй өнгөрч боломгүй мэт. Дашрамд өгүүлэхэд, түүнийг дөрөвдүгээр цахилгаан станцын даргаар ажилласан он жилүүдэд хоёр хөдөлмөрийн баатар төрсөн,  ажилчдын орон сууцыг санаачилан хөнгөлөлттэй үнээр ажилчиддаа олгосноор олон хүн өөрийн гэх орон байртай болсон доо  хэмээн  гэж станцынхан эдүгээ дурсан ярьдаг юм билээ. Төр, засаг ч түүний гавьяа зүтгэлийг үнэлэн  төрийн дээд шагнал болох Алтангадас, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор энгэрийг нь мялаасан байдаг.

Төвийн бүсийн том том  ордтой  харьцуулахад Адуунчулууных жижиг  боловч нүүрсний салбарт гүйцэтгэсэн үүргээрээ  дээрээсээ хоёр дахь ах нь гэж болно. Хагас зуун жил дээр арвыг нэмээд гэвэл” Адуунчулуун” ХК   байгууллагдаад хэдэн жил болж буйг түвэггүйхэн ойлгох биз.  Шатар гуайн хувьд сүүлийн 15 жил тус уурхайг удирдаж яваа.  "Эрчим хүчний хүн яаж яваад уурхайтай холбогдчихов оо” хэмээн хэрэгт дурлахад тэрбээр "Цахилгаан станц уурхай хоёр бие биегүйгээр оршин тогтнохгүй шүү дээ.

Уурхайн нүүрсний чанарт тохирсон технологи нэвтрүүлдэг. Тиймээс засварчин байхаасаа л уурхайнуудаар явж, тэдний жаргал зовлонгоос хуваалцаж явлаа.  Дөрөвдүгээр цахилгаан станцын даргын ажлаа өгөөд Монгол-Оросын хамтарсан компани байгуулж ажилласан. Манай компани Дарь-Эх, Нисэх, Яармаг,  Ховд, Хөвсгөл гээд баруун таван аймгийн цахилгаан дулаан, усан хангамжийн  асуудлыг  цогцоор нь шийдсэн буянтай байгууллага. Яг үнэнийг хэлэхэд, би Дорнодод өөрийгөө сорихоор ирсэн.

Тухайн үед  уурхайн ТУЗ-ийн даргаар ажиллаж байсан юм.  УИХ-ын гишүүн Ц.Шинэбаяр маань уурхайн даргаар ажиллаж байгаад улс төрд орж, төр түшилцэхээр мордохдоо уурхайн даргын албан тушаалыг санал болгосон. Энэ бол 2004 он.  Уурхайтай хувь заяагаа холбосон хэдэн жилд зүгээр суусангүй. Техникийн парк шинэчлэлтийг хийж, улсад жилд  тэрбум  төгрөгийн татвар төлж байна. Техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлтийг цаг тухай бүрт нь хийж,  уул уурхайн салбарт үлгэр жишээ байгууллага болохын төлөө хичээн зүтгэж явна.

Эдүгээ манай хамт олон зөвхөн  Цахилгаан станцыг нүүрсээр хангах бус дэлхийн дэвшилтэд технологитой хөл нийлүүлэх зорилт тавин нүүрсээс шингэн түлш, ахуйн газ гаргаж авахаар  мэрийн ажиллаж байна даа” хэмээсэн.  Адуунчулууны уурхайн талаар уншигч та андахгүй болохоор дахин энэ талаар өгүүлэх нь илүүц юм. Харин Шатар дарга ирээд өөд татаж чадсанд л хэргийн учир оршиж буй.

Эх сурвалж: www.mminfo.mn
Ч.Чулуунцэцэг

Онходын Жамъян /1864-1930/ Товч намтар

Өөрийгөө ямагт "Халх Монголын дорд бичээч буюу болхи өвгөн” гэж даруухнаар нэрлэж явсан нэрт бичгийн хүн, соёл гэгээрлийн ахмад зүтгэлтэн Жамъян 1864 онд Сэцэн хан аймгийн Баянтүмэн сумын Баянбулаг гэдэг газарт Онход овогт малчин ард Сангаравынд төржээ.

"Эрхэм баян эрдэм ном” гэдгийг сайтар ухаарсан малчин ард Сангарав хүү Жамъянгаа нутгийн монгол бичигтэн Билэгтэйд шав оруулсан бөгөөд Жамъян хүү ч монгол, манж, төвд бичиг хичээнгүйлэн сурч эхэлжээ.

О.Жамъян бээр бичгийн эрдэмд тэгш сайн төлөв түвшин зантай хүн болох тул Тамгын газар  тал бичээчээс эхлэн жанжны газар эх зохиогч түшмэлийн зэрэг албанд удаа дараа тохоон томилогдож явжээ.

Тэр үед бичиг ном сайтай хүнийг Богдын яаманд дуудан авчирч ажиллуулдаг байсан бөгөөд 1900 онд Сэцэн хан аймгийн хошуудын дотроос бичгийн чадвар сайтай хүмүүсийг  Богдын шавийн яаманд алба хаалгахаар томилон ирүүлэхэд О.Жамьян оролцсон аж. Ингээд их шавийн харьяат болж зайсан тушаал хүлээх болжээ. Улмаар бичиг, номын үйлд чадамгай, зүтгэл хичээлтэйн учир бичгийн гүн цолоор шагнуулж үүнээс хойш түүх, бичиг, албан хэрэгт гүн О.Жамъян хэмээн тэмдэглэгдэх болсон билээ.

1911 онд Манжийн дарлалаас ангижирч, тусгаар тогтносон улс гэрээ төвхнүүлэн тогтоох үест гүн О.Жамъян Богд хаант Монгол улсын Сангийн яамны данс эрхэлсэн түшмэл, дэд сайдаар тохогдон ажиллав.

1921 онд Ардын засгийн газар байгуулагдахад О.Жамъян Сангийн тэргүүн сайд, хамаарсан дэд сайдын албанаа тохоон томилогдоод, удалгүй 1921 оны 11 сард Судар бичгийн хүрээлэнгийн даргаар томилогдсон  байна.  Мөн олон зүйлийн алба хавсран гүйцэтгэж байсан бөгөөд тухайлбал 1924 онд Ардыг гэгээрүүлэх яамны анхны сайдаар О.Жамъян гуайг томилон ажиллуулжээ. С.Жамъян гуай Судар бичгийн хүрээлэнгийн даргын албыг хашихын хамт багш нарыг бэлтгэх сургуульд багшилж байгаад 1930 онд насан өөд болжээ.

Эх сурвалж: www.ITH.mn