Халх голын үсний түвшин өнөө өглөөний байдлаар сумын төв орчимдоо 259 см, Ялалт баг орчимд 532 см болж, үеийн аюултай түвшнийг 12 см-ээр давжээ. Сүүлийн нэг хоногт л гэхэд Хэрлэн гол уртын дагууд хоёроос зургаан см-ээр нэмэгдэж, Чойбалсан хотод 136 см, Хөлөнбуйр суманд 189 см болсон байна. Харин Улз гол уртын дагууд нэгээс 12 см-ээр буурчээ.

Олон жилийн дунджаар нутгийн зүүн хэсгээр 70-100 мм, бусад нутгаар 30-70 мм хур тунадас ордог бол энэ сард хур тунадас ахиу орно УЦУОШТ-өөс мэдээлэв.

Ирэх өдрүүдэд бороо хур нэмж орох тул малчид, аялал зугаалгаар яваа иргэдийг анхаарал болгоомжтой зорчиж, аюулгүй байдлаа хангахыг анхааруулж байна. 

Он гарсаар улсын хэмжээнд 07 дугаар сарын 28-ны өдрийн байдлаар Улаанбаатар хот, Архангай, Булган, Завхан, Дорнод, Сэлэнгэ, Сүхбаатар, Хэнтий, Хөвсгөл, Төв, Ховд, Баянхонгор, Өвөрхангай, Увс зэрэг 14 аймгийн 69 суманд нийт 119 удаагийн ой, хээрийн түймэр бүртгэгдсэн байна.

Дээрх түймэрт урьдчилсан байдлаар ойн 10158 /га/, хээрийн 215.715 /га/ нийт 225.874 /га/ талбай өртөж, 2 гэр, 4 айлын өвөлжөө, 1 автомашин шатаж нийт 1.6  тэр бум төгрөгийн хохирол учирчээ. Харин өнөөдөр буюу 07 дугаар сарын 28-ны өдрийн байдлаар ой, хээрийн түймэр бүртгэгдээгүй байна.

Аялал, амралт, зугаалыг улирал эхэлж, хөдөө орон нутгийг зорих иргэдийн хөдөлгөөн нэмэгдсэнтэй холбогдуулан ногоон бүсэд зорчихдоо автомашин техникийн бүрэн бүтэн байдалд хяналт тавих,  ил задгай гал түлэхгүй байх, асаасан гал, түүдэг, тамхи, шүдэнзний галыг сайтар унтраах, гал асаагуурыг хээр, хөдөө ил задгай хаяхгүй байх, насанд хүрээгүй хүүхдийг ой, хээрт чүдэнз, асаагууртай явуулахгүй байж ой, хээрийн гал түймэр гарах эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэхийг Онцгой байдлын ерөнхий газраас анхааруулж байна.

Чойбалсан хотын хойд 5,5 км төв замын ажлын явц удаашралтай байгаа талаар иргэдээс гаргаж байгаа гомдол, хүсэлттэй санал нэгтэй байна.

1. Тус замын ажлын зураг төсвийг өнгөрсөн онд гүйцэтгэсэн компанид аймгаас тодорхой саналуудыг албан ёсоор өгсөөр байхад тусгаагүйгээр барахгүй мөн холбогдох яам, газрууд зураг төсвийг нь баталж, санхүүжүүлсэн байна. 
2. Зүй нь зам барихад чиглэлд нь давхцаж буй инженерийн шугам сүлжээг зайлуулах, газар чөлөөлөхөд шаардагдах зардлыг төсөвт зайлшгүй тусгах ёстой бөгөөд хэрвээ санхүүжилт нь дутагдвал замынхаа уртаас хасаж, ирэх онуудад үргэлжлүүлээд барих хөрөнгийг батлах нь зөв байдаг. 
3. Мөн бид яам, холбогдох газраас шаардсаар байгаа ч өнөөдрийн байдлаар тус замын зураг төсвийг авч хянаж үзэж чадахгүй л байна. 
4. Энэ жил улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар олон аймгуудад автозам шинээр хийгдэж байгаа бөгөөд тухайн ажлыг зохион байгуулах эрхийг Зам тээврийн хөгжлийн яамнаас бүх аймгуудад шилжүүлсэн ч ганцхан манай аймгийнхийг буцаан татаж тус яаман дээр худалдан авах ажиллагааг зохион байгуулж гүйцэтгэгч компанийг сонгон шалгаруулж гэрээ байгуулсан тул биднийг захиалагч бус гэсэн байдалтайгаар хандаж байна. 
5. Замын ажил эхлэхээс өмнө ч явцад нь ч бид гүйцэтгэгч Арц суварга ХХК-ийг хүлээн авч уулзан тодорхой шаардлагуудыг тавин ажиллаж байгаа ч зарим шаардлагыг биелүүлэхгүй л байна. Тухайлбал; Шинэ хөгжил, 5, 8, 12 дугаар сургууль болон 7, 8, 12 дугаар цэцэрлэгүүдийн орчмын замыг эхэлж хийгээд хичээлийн шинэ жил эхлэхээс өмнө тэр хэсгийг нь дуусгахыг шаардсан боловч зорчих хөдөлгөөн багатай гэдгийг мэдсээр байж зүүн талаас нь ажлаа эхэлсэн.

Тус компанийг ажлаа хэвийн явуулахад аймаг орон нутгаас шалтгаалах бүхий л зүйлүүдээр дэмжин ажиллаж байгаа хэдий ч ажлын явц удаашралтай, ажлын зохион байгуулалт муутай байгаад ЗТХЯ болон тус компаний өмнөөс иргэдээсээ хүлцэл өчье.

Зарим байгууллагаас биднийг захиалагч биш гэж үзэж байгаа хэдий ч тус замыг ашиглагч орон нутгийн хувьд энэхүү замыг чанартай, шуурхай хийлгэхэд Та бүхнийхээ нэрийн өмнөөс хяналт тавьж, шахаж шаардаж ажиллах болно оо.

Энэ замыг өргөн сайхан болгох бэлтгэл ажлыг өнгөрсөн онуудаас эхлэн хангаж тус чиглэлд аймаг, хотоос шинээр газар олгоогүй бөгөөд 2016 онд л гэхэд хуучнаар Залуус талбайг зам болгож байсан билээ.

Хэрлэн сумын Засаг даргын Тамгын газраас Чойбалсан хотын 77 жилийн ой, "Алдар гавьяаны баяр”-ын өдрийг угтан Чойбалсан хотын сүлд дуу шалгаруулах "Баатар хот Чойбалсан” дууны уралдааныг зарлаж байна.

                    Нэг. Уралдааны зохион байгуулах журам

1.1. Уралдаанд хөгжмийн зохиолч, яруу найрагч болон дуучид, хөгжим, яруу найраг сонирхогчид оролцоно.

1.2. Уралдаанд оролцох бүтээлийг 2015 оны 09 дүгээр сарын 1-ний өдрийн дотор Хэрлэн сумын Засаг даргын Тамгын газрын 01 тоот өрөөнд хүлээн авна.

1.3. Уралдаанд оролцсон бүтээлээс эхний 3 байрыг шалгаруулна.

                     Хоёр. Уралдаанд ирүүлэх бүтээлийн шаардлага

2.1. Чойбалсан хотыг магтан дуулсан хөгжил цэцэглэлтийг билэгдсэн, цоглог хэмнэлтэй, өнгөрсөн болон одоо цагийн бүтээн байгуулалтыг алдаршуулсан "Баатар хот Чойбалсан” нэртэй мэргэжлийн шаардлага хангасан бүтээл байна.

2.2. Бүтээлийг ирүүлэхдээ дууны үгийг А4-ийн цаасан дээр нэг хувь, дууны ая болон дууг DVD-д бичиж ирүүлнэ.

2.3. Уралдаанд оролцох бүтээл нь 2015 онд хийгдсэн шинэ бүтээлүүд байна.

                      Гурав. Уралдааны шагнал

3.1. Шагналын сан  1 дүгээр байр-1 Өргөмжлөл 1.000.000 төгрөг, 2 дугаар байр-1 Өргөмжлөл 500.000 төгрөг, 3 дугаар байр-1 Өргөмжлөл 300.000 төгрөг

                     Дөрөв. Уралдааныг дүгнэх журам

4.1. Уралдаанд ирүүлсэн бүтээлүүдийг 2 үе шаттай шалгаруулна. 2 дугаар шатанд шалгарсан 3 бүтээлийг мэргэжлийн түвшинд үнэлж байр эзлүүлнэ.

4.2. Шүүгчдийн бүрэлдэхүүнд сумын Засаг даргын зөвлөлийн гишүүд, мэргэжлийн хөгжмийн зохиолч, яруу найрагчид оролцоно.

4. 3. Уралдаанд шалгарсан бүтээлийг Чойбалсан хотын сүлд дуу болгон өргөмжилж, дүрсжүүлэн нийтийн хүртээл болгоно.

ХЭРЛЭН СУМЫН ЗАСАГ ДАРГЫН ТАМГЫН ГАЗАР

Төрөлх нутгийнхаа зон олонд хийсэн бүтээснээрээ хэдийнээ танил болсон Матад сумын нутгийн зөвлөлийн тэргүүн, тус сумын Морин спорт, уяачдын холбооны тэргүүн, ХанШувалдай группын ерөнхий захирал Пүрэвгэрэлийн Гэрэлбаатар аймаг, хотын удирдлагуудын хамт тууз хайчлан зоогийн газраа албан ёсоор нээсний дараа Улаанбаатар хотоос хүрэлцэн ирсэн "Номин талст” хамтлагийн дуучин Д.Батсүх, дуучин сийбэрч Т.Баттогтох, охидын Exatcy хамтлагийн дуу хуур үргэлжлэн АСА циркийн жүжигчдийн уран нугаралт, аварга могой, шидэт цагаригийн үзүүбэрүүд гээд олон сайхан сонирхолтой хөтөлбөр тэнд уригдан ирсэн хүндэт зочдыг баясгасан юм.

Чойбалсан сумын багуудын хурал 2014 оны 04 дүгээр сарын 15-нд Хулстай, 16-нд Сүмбэр, 17-нд Энгэршанд, 18- нд Хөх нуур багуудын иргэдийн Нийтийн Хурлууд болов.

 Багийн иргэдийн Нийтийн Хуралдаанаар дараах асуудлуудыг хэлэлцсэн.

1. Сум хөгжлийн стратеги төлөвлөгөөнд оруулах сумын дүрмийг танилцуулж батлах /ИТХурлын дарга/
2. 2013 оны орон нутгийн хөгжлийн сангаар хийгдсэн ажлын тайланг танилцуулах /Засаг дарга/
3. Багийн Засаг дарга нарын 2013 онд хийж гүйцэтгэсэн ажлын тайлан / Багийн Засаг дарга нар/
4. 2015 онд орон нутгийн хөгжлийн сангаар хийгдэх ажлын санал авч эрэмбэлэх /холбогдох мэргэжилтнүүд/
5. Биет бус соёлын өвийн талаар мэдээлэл өгч иргэдээс санал авах/ Соёлын төв/

эдгээр асуудлуудыг хэлэлцэн сумын дүрмийг батлав. Хуралд нийт 200 гаруй иргэн оролцов.

Сум хөгжүүлэх стратеги төлөвлөгөөний 2 дахь сургалт 2014 оны 03 сарын 29-31 ны өдрүүдэд болж, сургалтанд Матад сумын ИТХурлын бүрэлдэхүүн, стратеги төлөвлөгөөны  ажлын хэсгийн ахлагч нар ирж оролцлоо.

Сургалтыг зөвлөх багш Го. Маналжав, аймгийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын ажлын албаны дарга, зөвлөх хөтөч Б.Энхээ нар удирдан зохион байгууллаа.

Энэхүү сургалтаар сумын стратеги төлөвлөгөөний хураангуй, төслүүдийн матриц, төлөвлөгөөний хавсралтууд, ерөнхий шалгуур үзүүлэлтүүд, төсөл хэрэгжүүлэх арга замууд гэсэн ажлуудыг хийж гүйцэтгэв.

Сургалтанд нийт давхардсан тоогоор 83 хүн хамрагдсан.

ЧОЙБАЛСАН  СУМ

Чойбалсан сумын анхны үүсэл түүхэн бүрдэл нь Ар халхын автономит Монгол улсын Сэцэн хан аймгийн Чин ачит бэйс Сансрайдоржийн хошууны зүүн талын хэд хэдэн отог, сум, шавиас бүрдэнэ.
Ардын хувьсгалын жилүүдэд орон нутгийн Засаг захиргааны зохион байгуулалтыг өөрчлөн шинэчилж 1931 онд Очирсүмбэр, Дэлгэрмөнх, Баянталбай сумдыг нийлүүлэн Давст сум гэдэг нэртэйгээр Хулстайн говийн баруун хойд талд Хаяа улаан гэдэг газар байгуулагдсан түүхтэй.
1944 онд Улсын бага хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар МУ-ын хошой баатар, маршал Х.Чойбалсангийн нэрээр нэрлэгдсэн.
1939 оны сүүлчээр тус сумын нутаг дэвсгэр дээгүүр Эрээнцаваас аймгийн төв хүрэх төмөр зам тавигдаж, 1940 оны эхэнд ашиглалтанд орсон. Төмөр замын томоохон буудлыг түшиглэн төвлөрөх нь зүйтэй гэж үзэж сумын төвийг Сүмбэрээс нүүлгэн Хулстайн буланд нүүлгэн төвлөрүүлсэн.
Чойбалсан сум нь 1015,2 мянган га нутаг дэвгэртэй. 730 өрхийн 2967 хүн амтай. Нийслэл Улаанбаатар хотоос 700 км, аймгийн төв Чойбалсан хотоос 56 км зайтай. Дэд бүтэц харьцангуй сайн хөгжих боломжтой.
Өвөг дээдсийн үеэс тахиж шүтэж ирсэн  Гурванбаян, Дэлгэрмөнх, Дун уул, Хутаг-Уул, Найнга, Булган, Буяндэлгэр, Баянбүрд  зэрэг уул овоотой.
Домогт Хэрлэн гол, Монголын газрын зурагт хамгийн нам дор газар гэж тэмдэглэгдсэн Хөх нуур, харах нүдний алсаас дүнхийсэн Халхын таван уул, жилийн дөрвөн улирал газрын хөрснөөс халуун ус савсан байдаг Утаат минжүүрийн рашаан зэрэг  байгалийн үзэсгэлэнт газруудтай.
Тус сумын нутаг байгалийн ашигт малтмалаар баялаг. Тухайлбал Баян-уулын алтны үндсэн орд,     Цавын цайр хар тунгалаг, мөнгөний орд,Аралтын шохойн орд, Мөргөцөгийн жоншны орд зэрэг юм.
Буурал түүхийн хуудаснаас алдар нэрээ дуурсган алдаршсан эрдэмтэн мэргэд, гарамгай  үйлстэн олон арваар тодорсоноос дурдахад Монгол улсын хошой баатар, төрийг үндэслэн байгуулагчдын нэг маршал Х.Чойбалсан, МУ-ын гавъяат хуульч Ч.Жамба, МУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн зураач Ч.Батмөнх, түүхийн ухааны доктор Г.Дэлэг, анагаах ухааны доктор эмч Н.Дондог, дэд эрдэмтэн Ц.Цэрэн, Р.Дугар, дэслэгч генерал С.Равдан, зохиолч Д.Бямба, шатрын спортын мастер Д.Бямба, чөлөөт бөхийн спортын мастер Б.Бямба, улсын сайн малчин М.Санжаадорж, улсын аварга тариаланч Цэнджав, анхны мянгат малчин Ж.Өлзийхутаг нар юм.
Суманд ажиллаж буй үйлдвэр аж ахуйн нэгж, байгууллагууд
а.Байгууллага                б.Аж ахуйн нэгж байгууллага
1.Тамгын газар                1.”Баянталбай” ХК
2.10 жилийн сургууль            2.”Талын гэрэл” ХК
3.Хүн эмнэлэг                3.”Зайрт” ББНөхөрлөл
4.Цэцэрлэг                    4.”Янзага” ХЭАА
5.ИТХурал
6.Холбооны газар
7.ХААН банкны салбар
8.ШТСтанц   ажиллаж байна.

Нутгийн онцлог давуу тал, цаашдын ирээдүй
Тал хээрийн бүсэд оршдог учраас газар тариалан, хадлан тэжээл бэлтгэх таатай орчин бүрдсэн
Төмөр зам түшиглэн байрласан зам харилцаа сайтай
Эрчим хүчний найдвартай сүлжээнд холбогдсон
Худалдаа арилжаа хийдэг жилийн "Хавирга” боомттой
Цаашдаа  дэд бүтэц хөгжүүлэх боломжтой

Хэрлэн голын урд Дивиз, Өгөөмөр болон Дэхтэд амьдардаг ард иргэдээс хоол хүнсээ цуглуулах, цэцэрлэг сургуульд хүүхдээ хүргэж өгөх, авах, албан болон амин хувийн зайлшгүй ажлаар Чойбалсан хотруу нэвтрэх бүртээ тодорхой хэмжээний ариутгалын хураамж төлөх нь санхүүгийн хувьд хүндрэлтэй байна гэсэн асуудлыг тавьсан. Тиймээс 5 дугаар багийн ажлын албанаас багийнхаа тээврийн хэрэгсэлтэй 23 иргэний нэрсийн жагсаалт гаргаж өдөрт 1 удаа ариутган нэвтрүүлэхээр боллоо.

Хэрлэн сумын иргэний танхим