Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэгийн урилгаар Монголд хийж буй Унгарын Ерөнхий сайд Виктор Орбаны айлчлал өчигдөр албан ёсоор эхэлж, тэрээр Чингис хааны хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлэв. Дараа нь Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг түүнийг Төрийн ордны баганат танхимд албан ёсоор угтан авч, Унгарын Ерөнхий сайд Виктор Орбан уламжлал болсон "Хүндэт зочны дэвтэр”-т гарын үсэг зурсан юм.

Айлчлалын үеэр хоёр улсын Ерөнхий сайд ганцаарчилсан уулзалт хийж, ойрын жилүүдэд ажил хэрэг болохуйц таван төрлийн баримт бичигт гарын үсэг зурлаа. Тодруулбал, "Монгол Улс болон Унгар улсын хооронд байгуулсан хоёр талт гэрээний үйлчлэлийн тухай” Засгийн газар хоорондын протоколд хоёр талын Гадаад хэргийн сайд нар гарын үсэг зурсан. Мөн "Санхүүгийн хамтын ажиллагааны ерөнхий хөтөлбөрийн тухай” Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр, Хөгжлийн банк, Унгар улсын Экспорт импортын банк хоорондын хамтын ажиллагааны санамж бичиг, Улсын бүртгэл, статистикийн ерөнхий газар Унгарын мөнгөн тэмдэгтийн хэвлэлийн хувьцаат компани хоорондын хамтын ажиллагааны гэрээ,  Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, "Будапешт Уатеруоркс” компани хооронд хамтран ажиллах санамж бичгийг байгууллаа. Энэ удаагийн айлчлалын томоохон үр дүн болох "Биокомбинат” төрийн өмчит үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг иж бүрэн шинэчлэх ажлыг эхлүүлж, эрчимтэй ажиллахаар болсныг онцлох хэрэгтэй. Тухайн үед унгарууд барьж өгсөн тус үйлдвэрийг шинэчлэхэд шаардлагатай хөрөнгийг Унгарын Засгийн газрын хөнгөлөлттэй зээлээр авах юм. Уг төслийг хэрэгжүүлэхэд одоогоор 25 сая ам.доллар шаардлагатай гэсэн тооцоо гаргаад байгаа.

Унгар улсын хувьд хөдөө аж ахуй, хүнд хөнгөн үйлдвэрлэл өндөр хөгжсөн дэлхийн жишиг орнуудын нэг. Тэр утгаараа энэ салбарт монголчуудад туршлага судлах, хамтрах эрэлт хэрэгцээ бий. Унгарын тал ч малыг эрүүлжүүлэх, малын махыг олон улсын стандартад нийцсэн технологиор боловруулахад туслах, туршлага солилцох боломжтой гэдэг санал тавьж байгаа. Хоёр улсын Хөдөө аж ахуйн яам хооронд 2011 онд байгуулсан хамтын ажиллагааны санамж бичигт тусгагдсан ажлуудыг эрчимжүүлэх хүрээнд мах, махан бүтээгдэхүүн боловсруулах үйлдвэрлэл, технологийн туршлагыг судлах, хамтран ажиллах сонирхлоо манай Ерөнхий сайд энэ үеэр илэрхийлсэн. Хоёр улсын хувьд далайд гарцгүй, сүүлийн жилүүдэд эдийн засгийн шилжилтийг тус тусын улсдаа хийж байгаа гээд төстэй талууд олон байгаа нь бие биеэ ойлгох, хамтран ажиллахад дөхөм гэдгийг ч хоёр улсын Ерөнхий сайд нар хэлсэн үгэндээ дурдсан юм. Хэдийгээр Унгар эдийн засгийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан Элчин сайдын яамаа хааж байсан ч одоо энэ салбарт Монголтой хамтрах, худалдааны эргэлтээ өсгөх бүрэн боломжтойг Унгарын Ерөнхий сайд Виктор Орбан онцолж байлаа.

Үүнээс гадна сүүлийн үед Улаанбаатар, Будапешт хотуудын хамтын ажиллагаа эрчимтэй хөгжих болсон. Саяхан хоёр хот хамтран ажиллах гэрээ байгуулсан. Гэрээнд эко-автобус үйлдвэрлэл, ухаалаг бизнес болон үзвэр үйлчилгээний төв байгуулах, Туул голын үерийн менежмент, барилгын материал үйлдвэрлэл, хөдөө ахуйн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, хоол хүнс боловсруулах үйлдвэр хамтран байгуулахаар тусгасан байгааг ч ярилцсан юм. Мөн цаашид Унгар улстай хамтран мал аж ахуйн гаралтай түүхий эд боловсруулах цогц комплекс бүхий дагуул хот байгуулах боломжтой талаар хоёр Ерөнхий сайд санал солилцсон байна.  Энэ үеэр Унгар улсын Ерөнхий сайд Виктор Орбан "Унгар улс усны нөөцийн судалгаа, гүний усны нөөц тогтоох, эм, эмийн бүтээгдэхүүн, эмнэлгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэх туршлагатай. Эдгээр салбарт Монгол Улстай хамтран ажиллах боломж байгаа” гэдгээ ч илэрхийлсэн. Мөн Унгар улсын тэтгэлгээр Монголын 400 оюутан тус улсад сурсны олонх нь анагаахын салбарт мэргэжил эзэмшсэн. Өнөөдөр 100 оюутан сурч байна, тэдний тоог 200-д хүргэх боломжтой гэж Унгарын Ерөнхий сайд хэлээд тэтгэлгийг хамтарч ажиллах эдгээр чиглэлээр суралцах оюутнуудад олгох нь зүйтэй гэсэн саналаа Унгарын Ерөнхий сайд хэллээ. Тэрээр хамтарсан хэлэлцээр хийснийхээ дараа УИХ-ын дарга З.Энхболдод бараалхсан юм.

Айлчлалын хүрээнд зохион байгуулагдсан нэг гол ажил бол Монгол, Унгарын бизнес форум. Хоёр улсын худалдааны эргэлт жилд дунджаар 12 сая ам.доллар байгаагаас Унгараас Монгол нийлүүлж буй бараа, бүтээгдэхүүн дийлэнх хувийг нь эзэлдэг. Тиймээс эдийн засгийн салбар дахь үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, худалдааны эргэлтийг нэмэгдүүлэх зорилгоор Унгарын Ерөнхий сайдыг дагалдан тус улсын 40 гаруй компанийн 60 гаруй төлөөлөгч ирж, уг арга хэмжээнд оролцож байгаа юм.

Энэ дамрамд, өмнөх жилүүдэд хоёр тал улс төр, боловсролын салбарт түлхүү анхаарч байсан бол Унгарын Ерөнхий сайд Виктор Орбаны айлчлалаар мал аж ахуй, хөдөө аж ахуй, эдийн засаг, бизнес зэрэг салбарт хэрэгжүүлэх олон ажил хийхээр шийдвэрлэсэн нь Монгол, Унгарын харилцаа бүрэн сэргэж байгаагийн илэрхийлэл хэмээн албаны хүмүүс онцолж байсан.

Д.Гэрэлцэцэг

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ” сонин

Харин экспортын гэрчилгээ олгоход ямар баримт бичиг бүрдүүлэх талаар Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын "Зөвлөгөө, мэдээллийн төв” дараах мэдээллийг гаргажээ.

Тухайлбал:
1. Хүсэлт /Бүтээгдэхүүний нэр, төрөл тоо хэмжээ, үйлдвэрлэгчийн талаархи мэдээлэл, боловсруулалтын байдал, савлалт, хаяг, шошго, чанар, аюулгүй байдлын талаархи мэдээлэл, нэвтрүүлэх хилийн боомт, хугацаа, тээврийн хэрэгслийн төрөл, сери дугаар, замын чиглэлийг тодорхой бичсэн байх/
2. Худалдах, худалдан авах, бэлэглэлийн гэрээ, түүнтэй адилтгах бичиг баримт
3. Иргэн бол иргэний үнэмлэхний хуулбар, хуулийн этгээд бол улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар
4. Бодис, бараа, бүтээгдэхүүнээс дээж авсан тэмдэглэл
5. Итгэмжлэгдсэн лабораторийн сорилтын дүн
6. Амьтан, ургамал, бүтээгдэхүүний тоо, хэмжээ, боловсруулалтын байдал (хагас боловсруулсан, түүхий, хөлдөөсөн, шинэ гэх мэт), савлалт, шошго, аюулгүй байдлын талаархи мэдээлэл зэрэг дагалдах баримт бичиг /инвойс, сав, баглаа боодлын мэдээлэл/
7. Тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт /Экспортын гэрчилгээний үнэ/ зэргийг бүрдүүлэх юм байна.

Манай улс 2011-2013 онд жилдээ 200 гаруй мянган толгой адуу хүнсэнд хэрэглэн ширний 90 гаруй хувийг экспортод гаргаж байсан. Харин 2014 оны эцсийн байдлаар 222,8 мянган адууны шир бэлтгэсний дөнгөж 65,4 мянга буюу 29 хувийг нь экспортложээ.

УИХ-ын Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооноос Газрын тухай хуулийн төслийн хэлэлцүүлгийн хүрээнд "Бэлчээрийн газрын тулгамдсан асуудал” сэдэвт хэлэлцүүлгийг өнөөдөр Төрийн ордонд зохион байгууллаа.

Сумын ИТХ-ын дарга Б.Батбаяраар ахлуулсан ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүнд аймгийн нийгмийн даатгалын байцаагч М.Энхцэцэг, "Мянган жаргалан” өрхийн эмнэлгийн бага эмч Б.Мөнх-Эрдэнэ, гурадугаар багийн нийгмийн ажилтан Г.Алтан-Од нар явсан. Бид Чойбалсан хотоос баруун урагш 43 малчин өрхөөр орж төрөөс малчдын талаар баримтлах бодлогыг хэрэгжүүлэх, малчдыг орон нутагтаа тав тухтай ажиллаж хөдөлмөрлөх нөхцлийг бүрдүүлэх, тэдний санал санаачлагыг төр засгийн шийдвэрт тусгах зорилготой. Бидний орсон хамгийн эхний айл Орбитод нутаглах Чулуунбаатарых. Чулуунбаатрынх дүү Энхжаргалтайгаа саахалт. Эдний хоёр гэр цайны хэдэн тугалтай үнээгээс өөр малгүй. Үнээнүүд нь хэдүйн тугалж сүү саалиндаа золгожээ. Гэрийн эзэгтэй шинэхэн бүрэлдсэн элгэн тараг барьж малчин түмний найрсаг зангаар биднийг угтлаа.

Сумын Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын дарга төрийн ажлыг танилцуулж, багийн нийгмийн ажилтан төл малын судалгаа авч, эмч өндөр настан хөгжлийн бэрхшээлтэй хүнээ үзэж, нийгмийн даатгалын байцаагч даатгалын таван сангийн мэдээлэл өгч, сайн дурын даатгалд малчныг хамруулж тус бүрдээ бид ажилдаа орцгоов. Чулуунбаатар гуайн өрхийн гол орлого нь сүү. Аймгийн төвд сүүгээ борлуулж амьжиргаагаа залгуулна. Үүн дээрээ түшиглэн айл саахалтын малчидтайгаа хамтарч төсөл хөтөлбөрт хамрагдан төрөөс зээл, тусламж авч өрхийн орлогоо нэмэгдүүлэх саналтай байгаагаа бидэнд хэлсэн. Төрөөс жижиг дунд бизнес эрхлэх сонирхолтой иргэдэд ямар дэмжлэг тусламж үзүүлж байгаа, төсөл хөтөлбөрт хэрхэн хамрагдах талаар гуравдугаар багийн нийгмийн ажилтан Алтан-Од Чулуунбаатар гуайд зөвлөгөө өглөө. Ийнхүү бидний малчдын амьдрал байдалтай танилцах ажил Чулуунбаатар гуайнхаас эхэлж цааш үргэлжиллээ. Хоёр, гурван км яваад нэг айлд бууна. Хамгийн холдоо 20 км -ын зайтай айлууд байх. Бараа бараагаа харалцан айл саахалт бууж тал нутагт нүүдэллэн амьдрах нь монголчууд бидний уламжлал.

Бид Эрдэнэцагааны замаас баруун тийш Өвдөг, Өвөр-Урт, Баяннуур, Магнай, Зааны худаг, Хургалж , Улааннуурын шанд, Улаан худаг, Сугуй үе, Хашаат, Хайч, Загач, Баруун зүүн шанд, Цагаан чулуут, Шувуут, Ухаа хошуу, Хавтгай, Баян-Уулын ар өвөр гэх газруудаар хоёр өдөр явсан. Энэ хугацаанд олон айлд бууж мордон Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, Засаг даргын Тамгын газрын өнгөрсөн оны ажлын тайланг танилцуулж, цаг үеийн мэдээ мэдээллийг хүргэлээ. Мөн Чойбалсан хотод мал аж ахуй эрхлэх талаар баримтлах бодлогыг сурталчилж, гал түймрийн аюулаас урьдчилан сэргийлэх санамж бичиг тараасан. Аймгийн болон орон нутгийн хөгжлийн сангаар ирэх онд хийгдэх хөрөнгө оруулалтын ажилд малчдын саналыг сонслоо. Иргэдээс Дэхт-Хашаатын замыг хатуу хучилттай болгох, модон гүүрийг бетон гүүр болгох, мал хулгайлах гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор модон гүүрийг камержуулах, мах, ноолуурын чиглэлийн сайн чанарын үүлдрийн хуц ухныг малчдад нийлүүлэх, хөнгөлөлттэй үнээр малчдад хадлангийн хэрэгсэл, трактор нийлүүлэх, малын индкесжүүлсэн даатгалыг хувь хүнд ашигтай болгох, малжуулах төсөлд хамруулах талаар саналууд гарч байв.

Өнгөрсөн жил өнтэй сайхан өвөл болсон болохоор мал ядраагүй малчдын сэтгэл санаа ч өөдрөг тэнүүн сайхан хаваржиж байна. Хэрлэн суманд малын хулгай их. Өмнө нь малчид бэлчээр дээрээсээ малаа алддаг байсан бол одоо сүүлгүй чононууд хотноос нь 50, 60-аар нь ачаад явдаг болсон тухай ярьж байлаа. Бид 26 өрхөөс судалгаа авч үзэхэд сүүлийн хоёр жилийн байдлаар бод бог нийлсэн 405 толгой мал хулгайд алдагдсан тоо байна. Хулгайд алдсан малаа олно гэдэг найдвар бага ажээ. Аймгийн Цагдаагийн газарт ёс юм шиг бүртгүүлэхээс биш малын хулгайчыг олж хохирлоо барагдуулсан тохиолдол тун ховор. Харин цагдаа малчдаар байн байн эргэж тойроход малын хулгай багасдаг гэх.

Хэрлэн сум өөрийн гэсэн бэлчээр нутаггүй. Ихэнх малчид Булган, Баянтүмэн сумын нутагт нутагладаг. Үүнээс үүдэн нэг гэр бүлийн хоёр хүн өөр өөр сумын харьяалалтай байх жишээтэй, бэрхшээл хүндрэл байсаар байна. Мөн гэр бүлийн ихэнх гишүүд сургууль цэцэрлэгийн насны хүүхдүүдээ харж аймгийн төв дээр амьдардаг тохиолдол элбэг. Малчдад бүлэг хоршоолол болж ажиллах хүсэл сонирхол их байна. Гэвч яаж, ямар хэлбэрээр бүлэг хоршоолол болохоо мэдэхгүй, хоршооллын тухай мэдлэггүй, мэдээлэл хомс байгаагаа нуугаагүй. Хэрлэн сумаас тавдугаар сард сумын малчдын зөвлөгөөнийг зохион байгуулахаар төлөвлөж малчдад ямар чиглэлээр мэдээлэл өгөх нь зүйтэй вэ гэдэг судалгааг малчдаараа ажиллах хугацаандаа хийсэн.

Бид ийн явсаар төлөвлөсөн ажлаа амжуулж Хэрлэн сумын сайн малчин Баатарын Наранбаатарынд хүрсэн. Эднийх Чойбалсан хотын төвөөс 90 км Зааны худаг гэдэг газар хаваржаандаа буугаад удаагүй байна. Наранбаатарт залуу малчдын Улсын зөвлөгөөнд Хэрлэн сумыг төлөөлөн оролцох болсон баярт мэдээг бид дуулгасан юм. Өнөө үед мал маллана гэхээр "барахгүй, барахгүй” гэх залуус олон. Наранбаатар харин тэдэн шиг биш. Тэрээр 16 наснаасаа мал малласан. Одоо дөнгөж 30 шүргэж яваа залуу. Эднийх хоёр хүүхэдтэй. Хүүхдүүд нь ихэвчлэн аймгийн төвдөө байдаг гэх. Малыг маллаж чадвал ашиг шимийг нь хичнээн л бол хичнээн хүртэж болохыг Наранбаатар харуулж байна. Төл малаа хорогдолгүй аваад дуусчээ. Зааны худаг өвсний гарц сайтай мал бэлчихэд сайхан ч нутаг усгүй юм. Наранбаатар ямар нэгэн төсөл хөтөлбөрт хамрагдаж Зааны худагт худаг гаргуулахаар хоёр гурван жил хөөцөлдсөн ч худагтай болж чадаагүй л байна. Тиймээс сар гараны дараа ус руугаа ойртож зусландаа бууна гэж байв.

 XXI зуун бол хэн хөдөлмөрлөж чадна тэр сайхан амьдрах боломж нээлттэй тийм л цаг үе. Малчид гэрийхээ гадаа портер машин, мотоцикл сойж, нарны цахилгаан үүсгүүрээр цахилгаанаар хангагдан зурагт үзэж мэдээ мэдээллээс хоцрохгүй байна. Хөдөө хотын төвд байгаа юм шиг гялалзан амьдарч байгаа ажилласаг хүмүүс манай малчид дунд олон байна. Тийм айлд ороод аягатай цайг нь уухгүй гарах хайран санагдаж бас бахархаж явсан. Ажилтай айлыг гаднаас нь харахад андашгүй. Хот хороо нь хог новшгүй цэмцгэр, аргал түлээгээ нуруулдан хурааж нойтон үхрийн баасаар шавсан байх. Гэрт нь ороход цэмцийтэл угаасан сүүний савнууд ярайгаад, гялалзтал арчсан ширээн дээрээ тавагтай идээгээ маарлаар бүтээсэн байх. Энэ бол ажилтай малчин айлын дүр зураг. Ийм дүр зургийг айл бүхэнд харахыг хүсэж байна.

Тийм ч учраас Хэрлэн сумаас жил бүр малчдынхаа амьдрал дунд ажиллаж айл бүхнийг ая тухтай амьдрах нөхцөл боломжийг бүрдүүлэхэд орон нутгаас юу хийх шаардлагтайг судалж төр засгаас гарах бодлого шийдвэрт тусгахыг зорьдог. Энэ удаа Хэрлэн сумын Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал, Засаг дарга, түүний Тамгын газраас малчдын хаваржилттай танилцах зургаан ажлын хэсэг 234 малчин өрхөөр орж мэдээлэл түгээн тэдний санал бодлыг сонслоо. Сумын хэмжээнд 42684 эх мал төллөхөөс 44,3 хувь буюу 18926 мал төллөж, 100 эхээс 99 төл бойжуулсан дүн мэдээтэй манай малчид налгар сайхан хаваржиж байна.

Б.Одмаа

Одоогийн байдлаар тус аймгийн улаан буудай тариалдаг "Майдарын буудай” компанийнхан техникийн  засвар үйлчилгээ хийж, үрээ нарлуулж байна. Энэ сарын 28-нд тариалалтаа эхлэж, долоо хоногийн дотор дуусгах төлөвлөгөөтэй байгаа аж.

Чой

Зөвлөгөөний үеэр 14 сумын МЭҮТ, хувийн аж ахуй нэгжүүдэд 22,5 сая төгрөг үнэ бүхий хөдөлмөр хамгаалалын хувцас, усны гутал, автомат тариур, ариутгалын бодисуудыг хуваарилан олгожээ. Аймгийн Эрүүл мэндийн газраас Мал эмнэлгийн салбар зөвлөгөөнд оролцсон 32 хүнийг боом өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх вакцинжуулалтанд хамруулсан байна.

Хэрлэн сумын Иргэний танхим

Ийнхүү хэлж суугаад нь бухимдсан Төв, Хэнтий, Дорнод аймгийн малчид, Монголын малчдын хөгжлийн дэмжих холбоотой хамтран МАН-ы бүлгийн дарга С.Бямбацогт малчдын хөдөлмөрийг үгүйсгэж тэднийг доромжилсон учраас малчдаас уучлалт гуйх хэрэгтэй хэмээн хэвлэлийн бага хурал хийлээ.

Мөн МАН өнөөдрийг хүртэл бүлгийн дарга С.Бямбацогтын үгийг дэмжиж буй мэт дуугүй байгаад харамсаж байгаагаа илэрхийллээ.

Чой /bolod.mn/