Улсын онцгой комиссын гишүүн, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд М.Бадамсүрэн хаваржилт хүндэрсэнтэй холбогдуулан Дорнод аймгийн Халхгол

Дорнод аймгийн Халхгол, Матад сумдын хэмжээнд шуурганы улмаас айл өрхүүд 90 хувийн цасанд боогдсон хүнд нөхцөл байдалтай байна.

Дорнод аймгийн Халхгол сумын Ялалт баг "Хөх өндрийн овоо" гэдэг газар хээрийн түймэр гарчээ. Энэ тухай дуудлагыг өчигдөр 02:14 цагт онцгой

ОХУ-ын Холбооны аюулгүй байдлын алба Халхын голын ялалтын 85 жилийн ойд зориулан Халх голын тулааны үеэр япончууд Улаан армийн эсрэг бактериологийн зэвсэг ашиглаж байсныг гэрчлэх архивын баримтыг анх удаа олон нийтэд ил болгожээ.

Энэхүү түүхэн ялалтын үнэ цэн ач холбогдлыг Монгол Улсын иргэд, хүүхэд залуучуудад ойлгуулан сурталчлах, эх оронч үзлийг түгээн дэлгэрүүлэх, 

Монголын хөдөө аж ахуйн бараа бүтээгдэхүүнийг ОХУ-д экспортлох, хил дамнасан чөлөөт худалдааны бүсүүд байгуулах, ОХУ-аас Монгол Улсад бензин шатахуун тасралтгүй тогтмол нийлүүлэх, боловсрол, соёл зэрэг хүмүүнлэгийн солилцоог идэвхжүүлэх зэрэг чиглэлээр үргэлжлүүлэн хамтран ажиллах санал тавилаа.

цаашид худалдаа, санхүү, дэд бүтэц, эрчим хүч, боловсролын салбарт хамтын ажиллагааг тодорхой төслүүдээр эрчимжүүлэхийн төлөө хамтран ажиллахад бэлэн байгаагаа илэрхийллээ.

Он гарсаар улсын хэмжээнд 07 дугаар сарын 28-ны өдрийн байдлаар Улаанбаатар хот, Архангай, Булган, Завхан, Дорнод, Сэлэнгэ, Сүхбаатар, Хэнтий, Хөвсгөл, Төв, Ховд, Баянхонгор, Өвөрхангай, Увс зэрэг 14 аймгийн 69 суманд нийт 119 удаагийн ой, хээрийн түймэр бүртгэгдсэн байна.

Дээрх түймэрт урьдчилсан байдлаар ойн 10158 /га/, хээрийн 215.715 /га/ нийт 225.874 /га/ талбай өртөж, 2 гэр, 4 айлын өвөлжөө, 1 автомашин шатаж нийт 1.6  тэр бум төгрөгийн хохирол учирчээ. Харин өнөөдөр буюу 07 дугаар сарын 28-ны өдрийн байдлаар ой, хээрийн түймэр бүртгэгдээгүй байна.

Аялал, амралт, зугаалыг улирал эхэлж, хөдөө орон нутгийг зорих иргэдийн хөдөлгөөн нэмэгдсэнтэй холбогдуулан ногоон бүсэд зорчихдоо автомашин техникийн бүрэн бүтэн байдалд хяналт тавих,  ил задгай гал түлэхгүй байх, асаасан гал, түүдэг, тамхи, шүдэнзний галыг сайтар унтраах, гал асаагуурыг хээр, хөдөө ил задгай хаяхгүй байх, насанд хүрээгүй хүүхдийг ой, хээрт чүдэнз, асаагууртай явуулахгүй байж ой, хээрийн гал түймэр гарах эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэхийг Онцгой байдлын ерөнхий газраас анхааруулж байна.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх Дорнод аймгийн Халх гол суманд ажиллаж байна.

Тэрбээр "Шинэ сум” төслийн хүрээнд хийсэн бүтээн байгуулалтын ажилтай танилцлаа.

 

Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх Монгол Улсын баатар Л.Дандарын хөшөөнд цэцэг өргөж хүндэтгэл үзүүллээ.

Мөн Халх гол сумын иргэдтэй уулзаж Засгийн газрын бодлого, авч хэрэгжүүлж байгаа ажлын талаар танилцуулж, иргэдийн санал бодлыг сонсчээ.

Буриад нийслэл Улаан-Үд хотноо Халх голын байлдааны ялалтын 80 жилийн ойд зориулсан ёслолын жагсаал болсон талаар “Байкал дейли” мэдээллээ. 

Энэ ёслолын жагсаал есдүгээр сарын 15-ны ням гаригт буюу 80 жилийн тэртээ Японы түрэмгийлэгчидтэй хийсэн тулаанд цэг тавьсан өдөр болсон бөгөөд жагсаалд залуу армийнхан, цэргийн сургуулийн сонсогч хүүхдүүд, их дээд сургуулийн оюутнууд нийлсэн гурван мянга гаруй оролцогч Улаан-Үдийн төв талбай дээр жагсчээ. 

Жагсаалын үеэр баатарлаг дайчдын дурсгалыг хүндэтгэн Георгийн тууз дэлгэсэн байна. Гал болон утааг билэгдсэн улбар шар, хар өнгийн энэ туузыг 150 метр урттайгаар бэлтгэн, жагсаалын үеэр дэлгэсэн нь онцлог байлаа. Мөн энэ жагсаалд “Эцэг өвгөдийн замаар” автоцувааны төлөөлөгчид, ахмад дайчид оролцжээ. 

Түүхэн тэмдэглэлт өдрийг тохиолдуулан Буриадын засгийн газрын даргын нэгдүгээр орлогч Игорь Шутенков “Зөвлөлт, Монголын дайчид эрэлхэгээр байлдсан. Манай хоёр ард түмний эр зориг, найрамдалт харилцаа хүчтэй, бэлтгэлтэй дайсныг ялж чадсан юм. Улаан-Үд хот Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт хотуудтай нягт ах дүүгийн харилцаатай бөгөөд энэ харилцаа мөнх үргэлжилнэ гэдэгт би итгэлтэй байна. Чухамхүү ийм ирээдүйн төлөө бидний эцэг өвгөд тулалдсан юм” хэмээн өгүүлжээ. 

Түүнчлэн Буриадын тэргүүн Алексей Цыденов, Ардын хурлын дарга Владимир Павлов, Бүгд Найрамдах Буриад улсыг хариуцсан холбооны ерөнхий байцаагч Сергей Ромахин болон Монголоос очсон зочид баяр хүргэж үг хэлсэн байна. 

Г.Бямбасүрэн

3-Хоёр хил

Халх голын дайн эхэлсэн шалтгаан нь монгол малчид Манж Го-гийн хилийг зөрчиж түүнийг Манж Го-гийн цэрэг довтолсон гэгддэг. Тийм ч байж магад, учир нь хоёр “хил”тэй байсан юм чинь.

Монголчууд япончуудын түүхийн томоохон энэ үйл явдлыг мэддэггүйд дурамжхан байдаг. Монголчууд Зүүн Азийн орнуудын хүмүүсээс ялгаатай нь ууч, тайван ба өмнөх үйл явдлуудаас болж гомдоллоод байдаггүй. Тиймээс одоогийн япончуудаас “уучлал гуй”, “нөхөн төлбөр төл” гээд байдаггүй. Гэхдээ Халх голын дайныг мэддэггүйд нь япончуудыг үнэхээр гайхаж, сэтгэлээр унадаг. Хоёр шалтгаан байна.  Нэг нь Японы боловсролын асуудал, Халх голын дайныг албан ёсоор дайн гэж үздэггүй, “ хэрэг явдал” гэдэг . Үүний талаар тусад нь ярина. Нөгөөх нь газрын нэр. Японд “ Номунханы хэрэг явдал” гэдэг. Тэгэхээр Номунхан гэх нэршлийн хувьд настай хүмүүс мэдэх нь мэдэх боловч, “Халх гол “ гэхээр барагтай л мэдэх хүн олдохгүй. Энэ хоёр нэршил хоёр хилтэй гүнзгий холбоотой юм.

Эхлээд Зөвлөлт-Монголын талын ойлголт нь Халх голоос зүүн тийш 20 км байх Номунханы Бүрд овоог дайрсан шугамыг хил гэж үзэж байв. Номунхан гэж энэ хавьд байсан Төвдийн шарын шашны томоохон хүн гэдэг. Монголчууд Бүрд овоо гэдэг байсныг Японууд болохоор өмнөх Номунханаар нь товчилж  нэрлэж хэвшиж. Овоонууд хоорондоо холбогдож буй хэсгийг хилийн шугам гэж Зөвлөлт, Монголд үзэж байв.

Нөгөөтэйгүүр, Манж Го, Японы тал улсын хил гэдэг газарзүйн хувьд уул, голоор зааглагддаг ерөнхий зүй тогтолтой гээд Халх голыг улсын хил гэж үзнэ. Манж Го болон Монгол ингээд хоёр хилтэй болов. Халх голыг улсын хил гэж Японы тал төдийгүй, Зөвлөлт улс ч тэгж үзэж үйлдсэн газрын зураг үлдсэн байдаг. Гэхдээ Зөвлөлт улс Монголын талын байр суурийг хүлээн авч, 1934 он хавьцаагаас Бүр овоог улсын хил гэж үзэх болсон байна. 1932 онд байгуулагдсан Манж Го улс, 1934 онд улсын хилийн талаарх ойлголтоо шинэчилсэн.  ЗХУ энэ хоёр хил Халх голын дайны шалтгаан болсон байна.

Дайны нэрний талаар би гайхаж бодох юм. Халх голыг улсын хил байх ёстой гэж үзэж байсан Японы тал “Номунханы хэрэг явдал” гээд, Номунханы Бүрд Овоог хилээ гэх Монголд “ Халх голын дайн “ гэж буй нь эсрэгээрээ нэрлэх байсан юм биш үү.

Дайны үр дүнг бүгд мэдэж байгаа. Зөвлөлт-Монголын холбоотны цэргүүд ялж, Манж Го, Японы  цэргүүд ялагдсан. Энэ бодит байдлыг би одоогийн Япон-Монголын харилцааны өнцгөөс харвал энэ үр дүнд сэтгэл ханамжтай явдаг.  80 жилийн өмнөх явдал боловч, өнөөгийн улсын хил тогтоход тэр үр дүн нөлөөлсөн. Тухайн үеийн Японы арми ирээдүйд Хятадын нутаг болох газрыг өргөжүүлэхийн  төлөө тулалдсан болж байгаа юм. Тэр үед Японы тал ялсан бол Монголын газар нутаг хоргодох байсан.  Одоогийн япончууд тийм үр дүн гарсан байхыг хэн ч хүсэхгүй. Өнөөгийнх шиг Улаанбаатарт ирээд Халх гол руу найз нөхдийн хамт аялж явж ч чадахгүй байх байсан биз.

4–Хохирогч нь хэн бэ?

Халх гол руу явахын урд өдөр "Шангри Ла" зочид буудалд хүлээн авалт боллоо. Монголы Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат гуай болон Танака багштай холбоотой монголчууд цуглав. Тэр үед Очирбат гуайн гэргий Цэвэлмаа гуайн  “ Манай аав Халх голын дайнд оролцсон. Гэхдээ монголчууд дайныг хүсэхгүй байсан” гэж ярилаа. Энэ үгний тайлал Танака багшийн ном зэрэгтэй хамт үзвэл дараах байдлаар тайлбарлаж болох юм.

Түүхч С. Баатар: “20 дугаар зууны Монголын түүхэн дэх хамгийн том тулаан Халх голын тулаанд Монголын  хувьсгалт цэргийн 237 албан хаагч амь үрэгдэж, 32 хүн сураггүй болсон. Гэтэл, дайн болохоос өмнөх нэг жил хагасын  хугацаанд  “хувьсгалын эсэргүү” гэх мэт хэрэгт энэ тооны 117 дахин их хүн татагдаж, 88 дахин олон хүн шийтгэгджээ. Онцгой комисс 50 удаа хуралдаж, 19 895 хүн  цаазар авахуулсан нь өдөрт 398 хүн болж байна.”

Өөрөөр хэлбэл 4 сар үргэлжилсэн Халх голын дайнд амь үрэгдсэн цэргийн тооноос хавьгүй олон хүн тайван цагт алуулсан болж таарч байна. Яагаад ийм олон хүн амиа алдав. Дээр дурдсан “ Гурван Монгол нэгдэхийг хориглох”, “Пан Монголизмыг хорих” гэсэн гүрнүүдийн санаа нөлөөлсөн.

Манж Го улс байгуулагдахад баруун хойд хэсэгт байсан барга болон дагаарууд амьдран сууж байсан. Хөлөнбуйр нутаг нь Хөлөн нуур, Буйр нуур байх нутаг , одоогийн БНХАУ-н Өвөр Монголын нутаг юм.  Баргууд гэдэг бол Орост байх Буриадуудтай гарал нэгтэй, Орос Сибирьт нөлөөгөө өргөжүүлэх явцад түүнээс  зугтан урагш нүүж халхын нутагт нүүж ирсэн хүмүүс. Түүнээс хойно Манж Чин улсын үед одоогийн Хөлөнбуйрт нүүж суурьшсан. Түүхээс харахад одоогийн Монгол Улс, Өвөр Монголын Хөлөнбуйр, Сибирийн буриадууд бүгд монголчуудын нутаг ба чөлөөтэй нааш цааш ирж очиж нүүдэллэж байсан газар.

Оросын эзэнт гүрний тэлэлтээр Манж Чин улстай хил тогтоож, монголчуудын нутгийг хуваасан. 1689 оны Нэрчинскийн гэрээ, 1727 оны Хиагтын гэрээ нь ирж очих, нүүдэллэхийг бүр ч хориогүй юм. Халх, Барга гэх мэт яс угсаатны нутгийн зааг маягтай байж. Тэгэхээр ирж очих, уулзах нь харьцангуй чөлөөтэй байж.

20 дугаар зуун гарснаар БНМАУ 1921 онд байгуулагдав. Манж Го гэж улс 1932 онд бий болж, өдийг хүртэл яс үндэстэний нутгийн зааг байсан нь улсын хил болж орхилоо. Орчин үеийн улс бол хилтэй , тиймээс харилцан зорчих нь хязгаартай болжээ. Халх голын дайн эхлэхэд голын баруун эрэг  БНМАУ талд   халхууд, зүүн эрэг тал Манж Го-д баргууд аж төрөн сууж байв. Энэ талуудын ар талд Зөвлөлт болон Япон байсан. Зөвлөлт Японууд далдуур дайсагнаж байсан тул тулалдаад үзэхэд асуудалгүй, харин халх, барга монголчууд хоорондоо алалцах шалтгаан үгүй. Тэр үед харин ч улам ойртох, Орос, Хятадад тус тусдаа байгаа ах дүүс нэгэн дор нийлэх хүсэл нь дийлэнхид байсан. “Пан Монголизм”-н үзлээс нь Орос, Хятад, Япон аль аль нь болгоомжилж байсан нь монголчуудыг эмгэнэлд хүргэсэн.

Халх нь баргатайгаа уулзан найрсаг харилцах төдийд л  Зөвлөлтийн зүгээс “ тагнуул , туршуул” хэмээгдэж байсан. Зөвхөн Зөвлөлт биш, Япон ч ялгаагүй. Тэр үед сэжиглэгдэнэ гэдэг нь шууд л хэлмэгдэнэ гэсэн үг байв. Ижил үндэстнүүд мэнд мэдэн, хөөрөг зөрүүлэн тамхилах төдийд ч сэжиглэгдлээ болов уу.

Халхын голын дайн гэнэт болсон дайн биш. Түүнээс таван жилийн өмнөөс Монгол болон Манж Го хилийн ойролцоо зөрчлүүд гарч байв. Тиймээс хилийг тодорхой болгоё гэж Манжуурт Зөвлөлт, Монгол, Манж Го, Японы талууд хэлэлцээр хийж байв. 1935 онд анхны хэлэлцээрээр хоёр тал хилийн талаар өөр өөр ойлголттой байгаагаа ярилцав. Энэ хэлэлцээр амжилттай болсон бол дайн гарахгүй ч байсан байж магад. Манжуурын анхны хэлэлцээрт Монголын талаас Г.Самбуу тэргүүтэй 7 хүн, Манж Го талаас Япон, Барга хүмүүс оролцож байжээ.

Зөвлөлт болон Японы зорилго тодорхой байсан. Хилийг тогтоож, дайн болгохгүй гэхдээ өөрт ашигтай байрлалаар хилийг тогтоох. Харин халх болон баргуудын хувьд ямар байсан болж? Зөвлөлт, Японы удирдлаганд дуртай дургүй ч дайснууд болсон байдалтай байсан. Уг нь тэр хавийн газар нутаг Зөвлөлтөд ч, Японд ч хамаагүй газар , монголчуудын нутаг юм. Тэдний хүсэл бол хил тогтоох зэрэг асуудал биш , нэгдэн нийлэх л хүсэлтэй. Орчин үеийн улс болоод хоорондоо ч ирж очиж болохгүй болсон. Хэлэлцээр нэрээр харилцан биесийн санаа бодлыг тандан мэдэх таатай боломж олдов.

Үр дүн нь юу болов? Манжуурын анхдугаар хэлэлцээнд орсон 7 хүн Японы тагнуул гэгдэн бүгд хөнөөгдөв. Г.Самбуугийн дараа хэлэлцээрт үргэлжлүүлэн оролцон хүн ч алагдсан. 1939 оны 5 дугаар сар хүртэл Зөвлөлтийн эсрэг, хувьсгалын эсэргүү, Японы тагнуул нэрээр нийт 20 474 хүн буудан алуулсан . Тухайн үеийн Монголын хүн ам 700 000 гээд бодоход ямар аймшигтай үй олноор хороосон нь ойлгогдоно. Дээр Цэвэлмаа гуайн ярьсан зүйлийн утга энэ болов уу.

 Тазаки Масами

ХАЛХГОЛЫН ДАЙНЫ ЯЛАЛТЫН 80 ЖИЛИЙН ОЙН БАЯРЫН ХУРАЛД АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГА М.БАДАМСҮРЭНГИЙН ХЭЛСЭН ҮГ

Хүндэт ахмад дайчид аа

Халхын голын баатруудын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд өө.

Генерал, офицер, ахлагч, түрүүч, байлдагчид аа

Д.Сүхбаатарын болон Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одонт, Монгол улсын шилдэг аймаг Дорнод аймгийн минь ард иргэд ээ

Зүүн бүсийн хөгжлийн тулгуур төв, Цэргийн гавъяаны улаан тугийн одонт Чойбалсан хотын минь ард иргэд ээ Бидний урилгыг хүлээн авч хүрэлцэн ирсэн найрамдалт харилцаат хөрш ОХУ-ын зочид төлөөлөгчид өө Халхын голын дайны ялалтын 80 жилийн ойн баяр ёслолын мэндчилгээг түүхт ялалтын өлгий нутгаас дэвшүүлье.

Эрхэм хүндэт нөхөд өө. Монгол-Зөвлөлтийн баатарлаг дайчид Эх орны Дорнод хил, Халхголын хязгаарт түрэмгийлэн халдсан Япон-Манжийн дайнчдыг бут цохисон түүхт ялалтын ач холбогдол нь Монгол орны газар нутаг, улсын тусгаар тогтнол, ард түмний эрх чөлөөт амьдралыг батлан хамгаалж, ашид хойшид амгалан энхийг тогтоосонд оршиж байдаг юм.

Мөн тухайн үеийн бүс нутаг, олон улсын харилцаанд эерэг үр дүн, уур амьсгал оруулсан үйл явдал болсныг цаг хугацааны шалгуур улам бүр тодруулсаар байна. Түүхт ялалтын энэхүү ач холбогдол, үр дүнд ард түмэн-ар тал-арми цэргийн гүн бат холбоо шингэсэн юм. Дорнод аймгийн ард иргэд Эх орноо батлан хамгаалах нэгэн зорилгод нэгдэж фронтод байлдаж байсан Монгол-Зөвлөлтийн армийн баттай ар тал болж чадсанаараа дайны ялалтад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан түүхтэй. Энэ бол Дорнод аймгийн мөнхийн бахархал, Эх орон ард түмнийхээ өмнө байгуулсан баатарлаг хөдөлмөрийн онцгой гавьяа юм.

Онцгой гавьяаг онцлон хэлэхийг хүсч байна. 1930-аад оны дунд үеэс Дорнод аймгийн нутагт Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн 5,6, 8,7 дугаар морьт дивиз, их буу, хуягт, холбоо, нисэх зэрэг төрөл мэргэжлийн анги салбарууд, хязгаарын цэргийн 4 хороо байрлаж, 1935 оноос Зөвлөлтийн Армийн түрүүчийн ангиуд хүрэлцэн ирж өргөжиж байлаа. Баянтүмэн, Тамсагбулаг зэрэг газруудад цэрэг, зэвсэг, техник, шатахуун, хүнс, эд агуурс хангамжийн том баазууд бий болжээ.

Дорнод аймгийн ард иргэд энэ цэрэг, стратеги, эдийн засгийн том талбар дээр, Арми цэргийн ар талын өргөн шугаман дээр арван жил ард цолтой байлдагч явсан юм. Тэд фронтод байлдаж байгаа анги салбар, цэрэг дайчдад хоол хүнс, хувцас хэрэглэл, аргал түлш, агт уналга хүргэх, утсан холбоо татах гуалин мод, гүүр гарц тавих дүнз банз тээвэрлэх, худаг гаргаж унд усаар хангах, өвс бордоо бэлтгэх, нуувч шуудуу малтах, шархдагсдыг эмчлэн сувилах, мал нядалгаа, талхны газарт ажиллах зэрэг өргөн хүрээтэй олон ажилд өдөр шөнөгүй зүтгэж байв.

Үүнийг хэдэн баримтаар товч тодруулъя: 1937 онд цэргийн тээврийн ажилд 130 мянга, 1939 онд 150412 хөсөг тэрэг хөдөлгөжээ. Тэр үед аймгийн хэмжээний зүтгэх хүчний мал 60 ,төмөр тэрэг 18, модон тэрэг 43 мянга байсан нь 2-3 дахин явсан болж байна. Онон, Улзын даваанаас Мэнэн, Буйрын талыг туулсан хөсөг тэрэгний цуваа ялалт авчрах аюулгүй ачааг тээж байлаа. Энэ их ажил амгалан тайван бус аюул үхлийн дор өрнөж байв.

Фронтын шугам руу хөдөлсөн 8 дугаар дивизийн мал туусан Матад сумын харьяат 18 настай Бадамын Гэндэн хүү дайсны бөмбөгөнд өртөн амь насаа, Сосорын Даржаа өрөөсөн нүдээ алдсан байна. 1939 онд цэргийн хүнсний баазад 146 мянган толгой мал бэлтгэн нийлүүлсний гадна дайны шийдвэрлэх тулалдааны үед 7 хоногийн дотор 1100 үхэр 30000 бог мал татаж, мах бэлтгэн фронтын шугаманд хүргэжээ. 1938-1940 онд Дорнод аймгийн даргаар ажиллаж байсан Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн Ц.Ламзав дурьдатгалдаа “…Тайван цагт бол зориглож чадмааргүй зүйлийг дайны үед хийж чадсан Дорнод нутгийн хөдөлмөрч олноороо би үргэлж бахархаж явдаг юм.

Нэг хот айлд 5 гэр байлаа гэхэд 4 нь цоожтой, үлдсэн нэг гэрт ердөө л ганц хүн байна. Тэр хотныхоо бүх мал сүргийг маллаж, хүүхэд шуухдыг асарна. Бусад бүх хүмүүс цэргийн албанд хүнс бэлтгэх, түлш татах зэргээр ажиллаж байсан юм. Өвгөд хөгшид хүртэл утасны мод ачсан үхэр тэрэг хөтлөөд Халхгол руу явж байлаа. Эмэгтэйчүүд ч гэлээ сум шунгинаж байхад тоохоо больчихоод мал нядалгааны газарт мах бэлтгэж, хүүхэд багачууд дайсны онгоцоор хаясан олон мянган ухуулах хуудсыг түүж шатааж байв.

Тэр бүх тээврийг ердийн хөсгөөр амжуулж байсан юм….” гэж тэмдэглэн үлдээжээ. Агт морьдын туурай, атан тэмээдийн тавхай улдаж байхад ард олны нуруу бөхийгөөгүй, зориг шантраагүй ачааны хүндийг дааж явсан юм. Давж гарсан юм.

Дайн бол үхэл хагацал хоёрыг үүрд дагуулахын учир шархадсан дайчдынхаа амь насыг аврахын төлөө Баянтүмэний төв больниц цэргийн госпиталын 7-р тасаг болж эмч сувилагч ажилчид хэрхэн ажиллаж байсныг Аймгийн яамны 1939 оны 69 дүгээр тогтоолд “ …шархадсан цэрэг дайчдыг эмчилж сувилж асрахын зэрэгцээ тэдний эргэж тойрох сүлжээ гарган хэрэгжүүлж, 2-3 өдрийн цалингаар туслах, гарын бэлэг өгч байсныг сайшаан…” тэмдэглээд тэднийг эмчилж сувилж, энэлэл шаналалыг хуваалцаж явсан эмч Н.Янсанжав, А.Гүндэгмаа, сувилагч Г.Янжин, ажилчин А. Наваан, Д.Батаа, Л.Шагдар нарыг онцлон, хөхүүлэн шагнасан байна.

Дорнодын эмнэлгийн хэдэн арван эмч сувилагчид Халхголын болон чөлөөлөх дайнд оролцсон төдийгүй дайны дараа цэргийн анги салбарт бактерологийн зэвсгийн хор уршгаар дэгдсэн аюулт өвчнийг арилгахын төлөө 1948 он хүртэл ажиллажээ. Манай эмч сувилагчид, эмэгтэйчүүд дайсны илгээсэн гэмтэл шархыг хоёронтоо илааршуулж, далд нянгийн учруулсан хөнөөлийг нэгэнтээ арилгаж, эмчилж эдгэрүүлэх ариун үүргээ, энэрэн хайлах сайхан сэтгэлээ анисан шарх, эрүүлжсэн биед шингээсэн юм.

Дайны цагийн эмч –офицерийнхоо, сувилагч-цэргийнхээ дайчин уламжлалыг өндөрт өргөсөн манай БОЭТ-ийн хамт олныг Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар “Цэргийн гавьяаны одон”-оор шагнасныг баяртайгаар уламжилъя.

Мөн энэхүү түүхэн ойг тохиолдуулан Монгол төрийн тэргүүний зарлигаар төрийн дээд шагналаар шагнагдсан Маршал Хорлоогийн Чойбалсангийн нэрэмжит Халхын голын домогт Хилийн отряд, Хурандаа Чогдонгийн нэрэмжит Мэнэнгийн отрядын салбар, Дорнод аймаг дахь Тагнуулын газрын хамт олон, тус байгууллагуудын үе үеийн ахмад ажилтнууддаа халуун баяр хүргэе.

Халхголын дайны ар талын фронтод Монгол дээлийнхээ ханцуйг шамлаж, хормойг шууж ард цолтой байлдагч явсан манай аймгийн зон олны хийж байсан ажил бүрийг ийнхүү тодруулан тавих түүхийн баримт байна. Энэ бүхэн Дорнод аймгийн ард иргэд Монгол-Зөвлөлтийн армийн баттай ар тал болсныг нотлон харуулдаг юм. Аймгаараа баатарлаг хөдөлмөрийн онцгой гавьяа байгуулсан ахмад үеэ, залгамж хойч үеийнхэн үүрд дээдлэн бахархах болно. Бидний урилгыг хүлээн авч түүхт ойн баяртаа оролцож буй Халхын голын 1939 дайны ахмад дайчин, Дорнод аймгийн Баяндун сумын уугуул өдгөө Улаанбаатар хотноо амьдран сууж буй Цэрэнгийн Цэрэнчимэд гуай, 1945 оны Чөлөөлөх дайны ахмад дайчин, Дорнод аймгийн Гурванзагал сумын уугуул өдгөө Чойбалсан хотноо амьдран суугаа Яримпилын Өсөх гуай нартаа эрүүл энх, саруул сайхныг хүсэн ерөөе. Хүндэт ахмад дайчид Та бүхэн минь урт насалж удаан жаргаарай.

Эрхэм хүндэт нөхөд өө!

Халхголын хязгаарт богино хугацаанд, их хүчээр, ширүүн галаар дөрвөн улсын цэрэг дөрвөн сарын турш тулалдан байлдаж, Монгол-Зөвлөлтийн шударга журмын дайчид ялан дийлж, Япон-Манжийн шунан түрэмгийлэх дайнчид бууж сөгдсөн билээ. Энэ олон онцлог талтай дайнд амь эрсэдсэн Монгол-Зөвлөлтийн баатруудын 27 хүн тутмын 26 нь Зөвлөлтийн цэрэг Оросын цэрэг байжээ. БНМАУ, ЗХУ-ын алдар цол, одон медаль хүртэгсдийн 17 мянга гаруй нь Зөвлөлтийн, 800 орчим нь монголын дайчид байлаа.

Манай 6-р дивизийн шигшмэл сумангийн дарга явсан Дашийн Шарав дурдатгалдаа “…”Чиний өмнөөс би амиа өгье” гэсэн зориг сэтгэлтэй Зөвлөлтийн нөхөд байлдааны талбарт тааралдаж байлаа. Долдугаар сарын 4-нд манай суман Зөвлөлтийн нэгэн сумантай хамт давшиж байсан юм. Сумангийн дарга нь ахлах дэслэгч цолтой залуухан хүн байв…

Тэр залуу дарга маш ухаалаг, авхаалжтай, сүрхий цэцэн буудна. Тэр хүн намайг дайсны суманд өртөхвий гэж мөн ч их санаа тавьдаг байсан нь одоо ч гэсэн санаанд хадгалагдсаар байна…” гэж бичжээ. Энэ бол Монгол-Зөвлөлтийн эгэл дайчдыг элгэн халуун нөхөрлөлийн жишээ билээ.

Монгол түмний төлөө амиа өргөсөн мохошгүй зоригтонгууд бол Зөвлөлтийн, Оросын ард түмний зоригт хөвгүүд юм. Ахмад үеийнхний ашидын ашидад дурсагдах ийм л алдар гавьяагаар суурилсан Монгол улс, ОХУ- ын найрамдал нөхөрлөл хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн бэхжүүлж, нандигнан дээдлэх нь өнгөөгийн залуу үеийнхний хүндтэй үүрэг эрхэм зорилго болно.

Эрхэм хүндэт нөхөд өө!

Түүхт ялалтын ойн хүндэтгэлийн индэр дээрээс Монгол улсын Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулга, Монгол улсын Ерөнхий сайд Ухнаагийн Хүрэлсүх, ойг зохион байгуулах Засгийн газрын комисс, аймаг сумын комисс, “Сэлэнгэ-2019” байлдааны буудлагатай тактикийн хээрийн сургуулийг хамтран зохион байгуулсан баг болон Оросын ард түмний бэлэг болгож буй “Шинэ сум” төслийг барьж ашиглалтад оруулж байгаа Их Модун ХХК, Зэвсэгт хүчний жанжин штабын бие бүрэлдэхүүн, нутгийн аж ахуйн нэгж, иргэд, Халхголын баатруудын гавъяа дурсгалыг мөнхжүүлэн үлдээх зорилготой “Тэд бидний төлөө- Бид тэдний төлөө” аян, ойг угтсан зохион байгуулалт, бүтээн байгуулалт, сурталчилгааны өргөн хүрээтэй их ажилд сэтгэл зүтгэл гарган ажилласан төрийн байгууллагын албан хаагчид, иргэн аж ахуйн нэгжүүд, Зэвсэгт хүчний анги салбарууддаа аймгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын төлөөлөгчид, Засаг даргын Тамгын газрын нэрийн өмнөөс гүн талархал илэрхийлье.

Хэн ч мартах ёсгүй, хэзээ ч мартагдах учиргүй Халхголын баатруудын яруу алдар бадартугай.

Зэвсэг агссан япончууд 1939 онд Халх гол орчимд Монголын хилээр цөмрөн орж ирсэн нь үнэн. Орос, Монголын дайчид исгэрэх сум, илд барьсан япончуудтай тулалдаж, халуун амиа алдан, бүлээн цусаа урсгасан нь ч үнэн. Монголын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг хамгаалах гэж мөр зэрэгцэн тулалдсан монгол, орос хөвгүүд энэ газрын шорооноо үүрд үлдсэн нь ч үнэн. Миний, чиний өвөө нар 1945 онд япончуудыг эх газраас хөөх гэж Манжуур хүртэл тулалдаж, элсэн толгодын дунд эцсийн амьсгалаа татаж байсан нь ч үнэн.

Олзны япон цэргүүдийг туугаад харьж явахдаа юу үзэж туулснаа, тамхиа хувааж татсан орос залуу ганцхан мөчийн дараа бөмбөгдөлтөнд өртөн амиа алдсаныг, шархадсан монгол цэргийг үүрэн хоёр км газар мөлхөж ирсэн орос хөвгүүний тухай...буурал аавынхаа хуучилсан олон дурсамжийг сонсож өссөн бага нас минь ч үнэн юм. Хэрэв япончууд Монголын нутагт гүн цөмөрсөн бол бидний ээж, эмээ нар их наран улсын цэргүүдэд хүчирхийлүүлж амиа алдсан хятад эмэгтэйчүүдийн тавиланг туулах байв. Японы арми Дорнодыг бүтнээр нь эзэлсний дараа оросууд хэдэн онгоц нисгэчихээд Монгол дахь улс төрийн барьцаа лавшруулж болох л байв. Энэ тулааныг юу ч гэж мушгин гуйвуулсан, ямраар ч тайлбарлаж харлуулсан нэг л үнэн бий. Тэр бол Монголыг эзлэх гэж санаархсан япончуудыг эсрэг Монгол, Орос хоёр орон хамтдаа боссон, ялсан, эх орны минь тусгаар тогтнолыг авч үлдсэн гэдэг ганц л үнэн. Оросууд Монголд тусалсныхаа төлөө "Орос хөвгүүдийн амиа зольсон энэ бүс нутаг одоо манайх шүү" гэж тулгаагүй. Монголын нутгийг хамгаалах гэж яваад эргэж ирээгүй хөвгүүдийнхээ амийг орос ээжүүд биднээс нэхээгүй. Нулимсаа элгэндээ шингээж, өнчрөлөө зүрхэндээ нуусан. Энэ хар даа. 80 жилийн дараа сайхан хөвгүүдийнх нь шарил алгын чинээ хайрцагт хоёр гурваараа багтаж, хүн ёсоор хөдөөлүүлэх боломж ирж байна, гашуун боловч энэ үнэн. Арчиж чадахгүй, алчихаж боломгүй үнэн. Ганц л үнэнийг гэрчилсэн гайхамшигт ялалтын 80 жилийн ой тохиож байна. Хамтдаа авчирсан ялалтыг хамтдаа тэмдэглэж байна. Үүнийг самраачид элдвээр гуйвуулж, "Оросын онгоц Монголыг хүчирхийллээ, өө зүгээр л бага ястнуудаа явуулчихаж, Орост манайх жилд 2,0 тэрбумын орлого оруулдаг, тийм сүрхий юм бол Путин манайд цахилгаан станц бариад өгчих л дөө, Хүрэлсүхийн хообийны өдрүүд эхэллээ, Баттулга Пу ахаас юм гуйж зөвшөөрүүлж чадахгүй л дээ" гэхчлэн жинхэнэ утгаар нь энэ ялалтын, энэ баярын агуулгыг юу ч биш болгох гэж оролдож байна. Настай намбатай, сэтгүүлч нэртэй сайн дурынхан ч хошуу нэмж, хор хутгаж явна.

Самарна гэж юу болохыг, аливаа юмны үнэ цэнэ агуулгыг алдагдуулна гэж юу болохыг, монголчуудыг түүхгүй, бахархалгүй болгох хор хэрхэн цацдагийг харж авцгаа. Тэдний үсэргэсэн шүлс Халх голд цусаа урсгаж, ясаа тавьсан цэрэг эрсийн амь нас, алдагдах дөхсөн тусгаар тогтнолыг маань будаж, бузарлаж байна. Зүгээр л хар. Монголчуудыг хэрхэн самарч, хэрхэн үнэт зүйлгүй болгож буй технологийг Халх голын ялалтыг тэмдэглэж буй энэ өдрүүдээс хар! Энэ технологи Монгол даяар, бүх салбарт, алхам тутамд хэрэгжээд удаж буйг бод. Монголын Бүх цэргийн дуу бүжгийн чуулга хятад дуу хоорлон дуулж байхад дуугараагүй нөхдүүд ялалтын баяраа монголчуудтай хамт тэмдэглэх гэж ирсэн нисгэгчдийг хэрхэн хэн ч биш болгож байгааг хар. Самраач гэдэг бүхэл бүтэн төлбөртэй давхаргынхан байдгийг мэдэж, тархи, зүрх, мэдлэг оюун, түүхээ хамгаалах дархлааг өөртөө суулга. Тэгээд Халх голын түүхэн ялалтын 80 жилийн ойд Шерметовын нисэх буудлын хоцрогдсон хүнд суртал ямар хамаатайг надад хэлээд өг!

Нийтлэлч Р.Эмүжин

Дорнод цэргийн тойргийн цэргийн албан хаагчдын хайгуулын отряд Монгол улсад 80 жилийн өмнө болж байсан Халхын голын тулааны үеэр амь үрэгдсэн Улаан Армийн 17 цэргийн шарилыг олж илрүүлжээ. Энэ тухай Дорнод цэргийн тойргийн хэвлэлийн алба мэдээлсэн байна.

Зөвлөлт-Монголын цэргүүд Халхын голын дайнд ялалт байгуулсны 80 жилийн ойн баяр тохиох гэж буйтай холбогдуулан амь үрэгдсэн цэргүүдийн шарилыг олж илрүүлэх зорилгоор Буриад дахь Дорнод цэргийн тойргийн командлалын шийдвэрээр 15 цэргийн инженерээс бүрдсэн отрядыг байгуулсан байна. Энэ өдөр нь “Мөнх Хэт” талбайд Орос-Монголын хамтарсан “Сэлэнгэ-2019” сургууль эхэлсэн өдөртэй давхацжээ.

“Оросын цэргийн албан хаагчдын хайгуулын отряд Монголын олон нийтийн байгууллагын төлөөлөгчидтэй хамтран Халхын голын тулаанд амь үрэгдсэн Ажилчин тариачны улаан армийн 17 цэргийн шарилыг илрүүллээ Малтлагыг Чойбалсан хотоос 350 км зайд хийсэн” хэмээн мэдэгдэлд дурджээ.

Амь үрэгдсэн цэргүүдийн шарилыг Халхгол сумын ойролцоох дурсгалт газарт хүндэтгэлтэйгээр оршуулсан байна. Тус газарт бусад цэрэг дайчдын шарилыг оршуулсан байдаг аж. Оршуулгын ёслолд Дорнод цэргийн тойргийн 36 дугаар армийн командлагч, дэслэгч генерал Михаил Носулев, Монгол улсын Зэвсэгт хүчний хуурай замын цэргийн командлагч бригадын генерал Б.Амгаланбаатар нар оролцжээ.

“Шарилууд ихээхэн сүйдсэн байсан учир нарийн тодорхой мэдээллийг олж илрүүлэх боломжгүй байсан. Амь үрэгдсэн хүмүүсийн талаар ямар нэгэн эд зүйл, баримт бичиг байгаагүй” хэмээн “Риа Новости” агентлагт ярилцлага өгсөн хүн мэдэгдсэн байна.

“Хоёр улсын амь үрэгдсэн дайчдыг олж илрүүлэх томоохон ажлыг Монголын хайгуулын отряд явуулж байгаа. Энэ онд Дорнод цэргийн тойргийн цэргийн албан хаагчид тэдэнтэй нэгдэж, тулаан болсон газрыг металл илрүүлэгчээр шалгасан” хэмээн тэрбээр цохон тэмдэглэсэн байна.

Халхын голын тулаанд байлдаж явсан Ажилчин тариачны улаан армийн 103 цэргийн шарилыг одоогийн байдлаар олж илрүүлэн, оршуулсан байдаг бөгөөд ЗХУ-ын нийт 2000 орчим цэрэг ор сураггүй алга болсонд тооцогдож байгаа аж.

Зарлагдаагүй Халхын голын дайн 1939 оны хавраас намар хүртэл үргэлжилсэн юм. Энэхүү зэвсэгт мөргөлдөөн нь Японы газар нутгийн санаархалтай холбоотой юм. Тухайн үед Япон улс Хятадын хойд хэсгийг эзэлж, тэндээ Манж-го улсыг байгуулсан юм. Япончууд Манж-го, Монголын хилийг Халхын голоор тогтоохыг шаардаж байжээ.

Хил дээр Японы отрядууд байнга өдөөн хатгалга хийж байсан юм. Монгол улс ЗХУ-тай “Харилцан туслалцах протокол” байгуулсан бөгөөд 1937 оноос Улаан Армийн цэргүүдийг тэнд байрлуулах болжээ. Сөргөлдөөнд ЗХУ Монголын талд орсон юм.

Зөвлөлт-Монголын цэргүүд 1939 оны 8 дугаар сарын 20-нд довтолгоог эхлүүлжээ. 1939 оны 9 дүгээр сарын 15-нд ЗХУ, Монгол, Япон улс түр эвлэрлийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Харин Японы тал буулт хийсэн эцсийн хэлэлцээрийг 1942 оны 5 дугаар сард байгуулсан байна. Энэ тулаанд Япон-Манж-го улсын 61 мянган цэрэг, Зөвлөлт-Монголын 26 мянга гаруй цэрэг шархдаж, амь үрэгдэж байжээ.

Эх сурвалж: РИА Новости, МОНЦАМЭ

Халх гол дахь дайны аугаа ялалтын 80 жилийн ой болох гэж байна. Урьд нь хэзээ ч ингэж дуулиантай тэмдэглэж байгаагүй, энэ баярыг! Орос Монголын эрдэмтэд хамтарсан эрдэм шинжилгээний хурал хийнэ. Японы милитаристуудыг хэрхэн даран сөнөөсөн тактик стратегийн талаар шинжлэх ухааны дүгнэлт өгөх болно. Баярыг тохиолдуулж Орос Монголын цэргийн хамтарсан сургууль болно. Цэргийн парад болно, тэнд дэлхийд гайхагдаж байгаа Оросын шинэ үеийн байлдааны онгоцнууд өнгө өнгийн утаа гарган нисэж Монголын тэнгэрийг чимэглэнэ. Аймээр гоё! Энэ нь өвөлдөө Улаанбаатарыг дардаг нүүрсхүчлийн давхар ислээс шал өөр, ямар ч хоргүй утаа. Мөн Оросын цэргийн дуу хөгжмийн алдарт ансамбель Александрийн чуулга зочлон тоглолт хийнэ. Тэд лав дэлхийг цочоосон “Хотят ли русские войны?” болон “День победы”, хэмээх суут дуунуудаа дуулж сонирхуулах байх. Гайхалтай! Моисеевын ардын бүжгийн чуулга гэж алдар суу нь дэлхийг доргиосон ансамбель бий. Саяхан байгуулагдсаныхаа 80 жилийн ойг тэмдэглэсэн, Халх голын түүхэн байлдаантай нас чацуу. Цэргийн чуулга маягтай тэд дайны үед гол тоглолтоо Байгалийн чанад, Алс дорнод, Монголд үзүүлж байсан. Тэд бидэнд танил болоод удаж байгаа ”Ка-калин-ка” бүжгээ үзүүлж, “Катюша” зэрэг цэргийн сэдэвт дууны аянд бүжих байх. Энэ тухай Оросын элчин сайд тодорхой ярьсан. Энэ бүх үзүүлэн тоглолтын дараа нь хүндэт нөхөр Владимир Владимирович Монголд зочлон ирэх болно. Магадгүй цэргийн онгоцоор?

Саяхан манай Ерөнхийлөгч Вашингтонд айлчлан АНУ-тай стратегийн түншлэлийн тунхаглалаа зарлах үед Ерөнхийлөгчийн тамгийн газрын дарга нь хүндэт нөхөр Владимир Владимирович ирээд яах тухай тодорхой хэлсэн, түүний ярьснаар Вашингтонтой стратегийн холбоо тогтоож буй нь байдаг нь нэг арга хэмжээ, харин одоо Оростой үүнээс хамаагүй том гэрээ – иж бүрэн стратегийн түншлэлийн гэрээ байгуулах гэнэ. Энэ нь 80 жилийн ойн баярыг тохиолдуулсан ёслол бололтой.

Халх голын байлдааны 80 жилийн ойн арга хэмжээнд зориулж хүндэт нөхөр Владимир Владимирович дайн болсон газрын бяцхан суманд 10 сая доллар бэлэглэсэн. Газар нутгийн хэмжээгээр Монголдоо хоёрт ордог ч ердөө мянга гаруйхан оршин суугчтай эл суманд энэ нь төсвөөс хуваарилдаг олон жилийн мөнгөнөөс нь хол давна, (Жижиг сум улсын төсвөөс жилд 100 сая төгрөг буюу 40 мянган доллар хүртдэг гээд бодохоор 250 жилийнх нь хөрөнгө болохнээ?). Дайн болсон газарт 80 жилийн өмнө ухаж байсан гэх авч одоо бүрэн эдгэсэн окоовны мөрийг дахин ухаж битүү цементэлснийг мөнгө өгөгч өөрийн биеэр ирж үзэн танилцах байх. Энэ нь нэг талаас энх цагийн бүтээн байгуулалт юм даа. Ойн арга хэмжээнд манай талаас идэвхи гарган урлаг уран сайхны зүтгэлтнүүд хамаг чадал эрдмээ шавхах болно. Мөн хөшөө дурсгал хэд хэдийг шинээр босгож баярын үеэр ёслол төгөлдөр нээнэ. Эрдэмтэд, түүхчид, улс төрчдийн оролцоо ч нүсэр байх болно. 10 сая доллар манай авилгачдын хувьд тийм их баялаг биш авч бас ч хөөрхөн мөнгө л дөө. Анхнаасаа Халх голын тулалдаан, мөргөлдөөн гэх цэргийн шинжлэх ухааны тогтсон ангилал бүхий нэршилтэй байсныг тэд энэ удаа дэндүү багаар үнэлж байна гэж голоод “дайн” гэж нэрлэхээр болжээ. Хүний түүхэнд тохиосон хамгийн хүнд, хамгийн том байлдааныг Сталинградын тулалдаан гэдэг болохоос Сталинградын дайн гэдэггүй нь цаанаасаа учиртай байхаа, уг нь. Гэтэл япончууд болохоор Халх голын тулалдааныг “Номунханы хэрэг явдал”, “Номунханы будилаан” гэж нэрэлдэг.

Халх голын ялалтын ойн арга хэмжээ гэдгийг 1969 оноос өмнө тэмдэглэдэггүй байсан. ЗХУ Эх орны дайны ялалт гэдгийг анх удаа 1965 онд л хүндэт нөхөр Леонид Ильичийн санаачлагаар сүр дуулиантай тэмдэглэжээ. Сталин ч, Хрущёв ч тэмдэглэж байгаагүй. Цэдэнбалд ийм төстэй тэмдэглэлт ойн баяр гэнэт хэрэгтэй болсон тул 1969 онд Халх голын 30 жилийн баяр хийв. Эхнийх нь ч даруувтар байсан, жил өнгөрөх тутам далайц, сүр дуулиан нь тэлсээр, 45 жилийн яруу алдарт ойг мундаг тэмдэглэдэгийн даваан дээр “өвчний учир” Москва түүнийг албан тушаалаас нь болиулсан. Үүнээс хойш ойн арга хэмжээний зэрэг зиндаа доошлон доошилсоор 1990 оноос хойш япончууд хүртэл өөрснөө оролцох болсон эрдэм шинжилгээний хурал, хэвлэлийн бага хурлын хэмжээнд очин бараг мартагдах шахсан билээ. Сонирхолтой нь үзүүлэн тоглолтыг судалгаа шинжилгээ орлох болсны ачаар түүхэн баримтууд үзэл суртлын хөшигний араас ил гарч, Халх голын хэрэг явдлын жинхэнэ учир шалтгаан тодорсоор ирсэн юм. Харин энэ жилээс дахиад л ёслолын өнгө өнгийн хөшиг Халх голын түүхийн наагуур татагдах бололтой. Өнөөгийг Монгол улсад төрийн мэдлийн мэдээллийн хэрэгслэл байдаггүй, бүгд хувийнх, олон нийтийнх. Гэтэл Халх голын 1939 оны хэрэг явдлын тухай зарим телевизүүд өдөр алгасалгүй үзүүлэхдээ социализмын үеийн үзэл сурталжсан, үнэнээс гадуур суртал нэвтрүүлгийг давтах нь юуны хүч нөлөө юм бол?

Халх голын дайнд (Будилаан? Мөргөлдөөн? Тулалдаан? Байлдаан?) оролцохгүй, өөрийн нутагт ийм үйлдэл хийлгэхгүй гэж Ерөнхий сайд Гэндэн, Ерөнхий сайд Амар, Бүх цэргийн жанжин Дэмид нар Сталинтай зөрөлдсөнийхөө шанг амиараа төлсөн юм. Ийм байлдааны урьдчилсан бэлтгэл ажиллагаанд дор хаяхад 30 мянган монголчууд амиа өргөсөн юм. Жинхэнэ байлдааны талбарт 237 цэрэг эрс үрэгдсэн, үүний гуравны нэгийг нь Зөвлөлтийн улаан цэргийн онгоц эндүүрч бөмбөгдөн араас нь пулемётоор шүршсэн, гуравны нэгийг нь Японы тагнуул гэж хардан гүтгэж өөрийнхөн нь хороосон.

Японы төрийн эрхийг Араки тэргүүтэй цэргийнхэн толгойлж Зүүн Хойд Хятадын Манжуурыг эзлэн Манж Го хэмээх өөрийн тоглоомын улсыг 1932 онд байгуулав. Оросууд ч гэсэн БНМАУ хэмээн өөрийн тоглоомын улстай. Эдгээр нутгийг 1907 оны Орос-Японы нууц гэрээгээр энэ хоёр гүрэн эзэмших болсон. Япон 1905 онд Оросыг дайнд ялсан, 1920 онд Оросын иргэний дайныг далимдуулан Алс Дорнодыг тэр чигээр нь эзэлж байсан. Төрийн эрхэнд гарсан цэргийнхэн “Өмнөдийнхөн” гэх далайгаар дамжин өмнө тийш Австрали хүртэл нутгаа тэлэх, “Умардынхан” хэмээх Алс Дорнодоор дамжин Ураал хүртэл нутгаа тэлэх хоёр чиглэлийн стратеги бодолтны бүлэгт хуваагдчихаад байв. Иймээс Японы СССР-т халдах магадлал үнэхээр байсан юм.

Монголчууд нийгэм журмыг эсэргүүцэж 1932 онд бослого гарган улмаар тэр нь иргэний дайнд хүргэсний дараа Сталин Монголыг Коминтернээс хураан авч өөрөө хариуцахаар болов. Гээд 1929 онд Улаанбаатарт ирж төрийн эргэлт зохион байгуулсан коментерний төлөөлөгчдийн бичсэн дүгнэлт маш прагматик ач холбогдлыг тодорхойлсон нь “800 мянган хүн амтай энэ бүдүүлэг ард түмний хүн нь гэхээсээ газар нутаг нь маш ач холбогдолтой юм” гэсэн анхааруулга Сталинд маш таалагджээ. БНМАУ-ын газар нутаг бол СССР-ийг Япон ба Хятадаас тусгаарлах жийргэвч бүс, Япон Хятад хоёрын дунд яс хаяхад хэрэглэгдэх зөөврийн гарц, Япон болон Хятадтай мөргөлдөх болон байлдахад нэн тохиромжтой полигон. Энэ полигон юун түрүүн Япон болон Хятадын эсрэг бүрэн дүүрэн цэнэглэгдсэн байх ёстой. Гэтэл Японд эзлэгдсэн өвөрмонголчууд болон баргууд япончуудад нэн элэгтэй хандан тэднийг чөлөөлөгчөө гэж үзэн хүндэтгэж байна. Япончууд ч тэдэнд онцгой эрх олгон халамжилж, хүн амыг нь орчин үежүүлж соёлжуулж иргэншүүлэхэд бүх талаар дэмжин тусалж байна. Гадаад Монголд ийм явдал гаргуулж болохгүй.

Нийгмийг дагуулдаг хэсэг нь сэхээтнүүд, язгууртнууд. Тэднийг 1934 оноос нэг бүрчлэн бүртгэж аваад 1937-38 онд бүгдийг нь хороов. Бүгд Японы тагнуул! Чойбалсангийн тэмдэглэлд 56 мянга 938 хүнийг баривчилсан гэж бий. Шүүх гэгчээр орж буудуулсан бүртгэлтэй нь 27 мянга гэж байгаа. Гэвч ямар ч шүүхгүй бүртгэлгүй хэд алуулсныг хэн ч мэдэхгүй. Ял ердөө буудан хороох, 10 жилийн гяндан гэсэн хоёрхон төрөл байсан. 10 жилийн ял авбал тэнгэрийн умдаг атгалаа гэсэн үг. Ямар ч байсан 30 мянган хүн 10 жилийн ял аваагүй, ийм тооны хоригдол багтаах сав Монголд байгаагүй. Өршөөсөн, гэмгүй нь батлагдаж суллагдсан хүн хуруу дарам. Японы тагнуул гэгдвэл өчиггүй буудуулдаг учир нэг баривчлагдагч ”Би Японы биш Германы тагнуул. Сая Тэрэлжид Гитлер өөрөө онгоцоор ирээд надад даалгавар өгчөөд буцлаа” гэж зүтгэсээр байгаад 10 жилийн ял авсан тохиолдол ч бий. Ийнхүү амьд хоцорсон монголчуудад зөвхөн хязгааргүй айдас л үлдлээ.

Барга, халх хоёрын хооронд хилийн маргаан гэх юм байсангүй, адилхан монголчууд, ялгаатай нь 1907 оны нууц гэрээгээр нэг нь Японы, нөгөө нь Оросын мэдлийн бүс болсон. Сталин гэнэт хилийн маргаан гэгчийг санаачлав. Ингээд Манж Го, Япон, БНМАУ-ын гурвалсан хэлэлцээ Манжуур сууринд олон удаа болж тохиролцоонд хүрчээ. Японы зүгээс БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөд бэлнээ илэрхийлсэн нь хоёр хөршөөс яагаад ч зөвшөөрөхгүй алхам болов. Хэлэлцээийнг Ерөнхий сайдын орлогч Самбуу толгойлсон, харин түүнийг эргээд ирэнгүүт Москвад аваачиж буудан хороосон. Хилийн асуудлыг тохиролцож болохгүй, зөвхөн маргалдаад л гөжөөд байх ёстой аж.

Монголд улаан цэрэг оруулж байрлуулахыг Сталин Гэндэнгээс шаардав. Юу руу тэмүүлээд байгааг нь мэдсэн Гэндэн Дэмид нар татгалзсан төдийгүй зэвсэг өгчих өөрснөө аргалъя гэж гуйжээ. “Орос, Япон хоёр манай нутагт байлдах гээд байна, дуртайгаараа тэд байлдаг, энэ нь Монгол, Манж Го хоёрт ямар хамаа байна!” гэж Гэндэн ярьсан байдаг. Дэмидийг хордуулж алаад, Гэндэнг баривчлан Хар далайд цөлснөө удалгүй түүнийг БНМАУ-ыг тунхаглаж төрийн тэргүүн болсон огноо 11-р сарын 26-нд нь буудан хороосон. Өөрснийгөө тусгаар улс гэж итгээд байлуу? Ерөнхий сайд Амарыг ч Монгол наадмын өдрийг тохиолдуулан хороосон.

Монголын Засгийн газраас асуулгүйгээр нэлээд том цэргийн хүчин 1936-37 онд орж ирэн байраллаа. Хожим маршал болсон Иван Конев Москва руу бичихдээ “Цэрэг байрлах байшин сав олдохгүй учир Чойр хэмээх томоохон хийдэд суудаг 5 мянган лам нарыг хөөж гаргаад тэнд суурьшив”.

Эдгээр баримт 1990 оноос хойш ил болсон юм. Япон, Хятад, Зөвлөлт, Тайвань, АНУ, Монголын олон баримт Халх голын түүхэн ялалтын ойгоо баяр баясгалантайгаар тэмдэглэсээр ирсэн монголчуудын хувьд алхам алхамаар хүртээлтэй ил болж эхэллээ. Халх голын тулалдаанд хэдхэн цэрэг зэвсгээр хохирсон зөвлөлтүүд Японыг хиар цохиж 60 мянган цэргийн хохирол учруулсан тухай, Япончууд БНМАУ-ыг эзлээд улам цаашлин транссибирийн төмөр замд хяналт тогтоох гэж байсан тухай, Монголыг колончлон хүн ардыг нь боолчлохоор зорьж байсан тухай суртал нэвтрүүлгүүд бүгд худал болох нь архивын шинэ баримтаас улам тод болж эхлэв. Читагийн цэргийн архивыг ухсан хурандаа генерал Г.Кривошеев “Орос болон Зөвлөлтийн ХХ зуун дахь дайны хохирол” эмхтгэл ном хэвлүүлсэнд Халх голд Зөвлөлтийн хохирол Японыхоос хэд дахин их байсныг баримтаар нотолжээ. Дийлж л байвал хүн хүчний хохирлыг огт тоодоггүй Жуковын арга техник энд анх хэрэглэгдсэн гэнэ. Мөн хилийн зориудын маргааныг дэгдээж энэ тулалдааныг эхнээс нь Сталин зохиомлоор үүсгэн дэвэргэсэн гэжээ. Монголчуудын хохирлыг тэнд “1921 морь тэмээ” гэж тэмдэглэсэн байх юм. Факт үнэнээс чухал (Fact is more important than truth) шалгуур үг байдаг юм билээ.

Монгол цэргийн архивт монгол цэргийн алагдсан тоог 237 гэж бичсэн байдаг. Зөвлөлтийн бөмбөгдөгч онгоц Хамар даваанд морьтой жагсаж явсан Монголын ардын журамт цэргийг Баргын морин хороотой эндүүрэн бөмбөгдөж, зугтаасныг нь дээрээс пулемётоор шүршин 90 орчим байлдагчийг хөнөөсөн аж. Гэвч энэ эндүүрлийг цагаатгахын тулд Халх голын тулалдаан дахь Монгол талыг удирдаж байсан корпус хамаандлагч Лувсандоной, жанжин штабын дарга Цэрэн нарыг Японы онгоцыг дуудан авчирч өөрийн цэргийг бөмбөгдүүлсэн гэж гүтгээд Москвад аваачин буудан хороов. Үүнээс үүдэн Халх голд байлдаж байсан олон цэрэг даргыг Японы тагнуул хэмээн хядсан ба яс тоо нь олдохгүй ч нийт үрэгдэгсэдийн гуравны нэг нь гэсэн дам мэдээ байдаг. (Лувсандонойг СССР-ийн Дээд зөвлөл 1957 онд яаралтай цагаатган буруугаа хүлээсэн боловч Монголын тал үүнийг тас нуун дарсан төдийгүй, Халх голын ялалтын 30 жилийн ойд зориулсан 1969 оны товхимолд түүнийг урвагч байсан хэмээн хараан зүхсэн байдаг). Яг тулалдаанд орж байлдсан хэдэн хүн дайны талбарт үрэгдсэн нь мэдэгддэггүй, учир нь Монголын талаас тулалдаанд 6 ба 8 дугаар морьт хороог оруулсан ба тэд орчин үеийн техник зэвсэгтэй япончуудтай байлдаагүй, Манж Го-гийн талынх гэх барга монголчуудын морин хороотой тулгарсан. Баргууд Японд туслах битгий хэл гай болж байсан аж, учир нь тулалдааны үед ах дүү халх түмэнтэйгээ байлдахгүй, японы төлөө үхэхгүй гэсэн суртал нэвтрүүлэг уриа лоозон Баргын морин хороонд нэлэнхий тарсан байсан гэдэг.

Хайлаарт төвлөрч байсан Квантуны армийн хил харгалзан хариуцах цэргийн хүч нь юун БНМАУ-ыг эзлээд цааш давшин Алс Дорнодыг байлдан дагуулах битгий хэл ядруу зэвсэгтэй, томоохон хилийн мөргөлдөөн ч даахааргүй жижиг хүчин байжээ. Тэдэнд Токиогоос ирсэн тушаалд Манж Го ба БНМАУ-ын хилийн зурвас маргааныг шийдвэрлэх үүрэг өгсний зэрэгцээ Гадаад Монголын хилийн газар нутагт нэг ч алхам зөрчин халдахыг хатуу хориглосон байдаг. Түүнээс гадна Халх голын тулалдаанд Японы талыг удирдаж байсан генерал Комацубара нь Зөвлөлтийн агент байсан нь илэрч байна. Энэ мэтчилэн олон баримтыг түүх судлаач Равдангийн Болд Америкийн болон Тайваний архиваас илрүүлж хэд хэдэн товхимол хэвлүүлсэн. Баримт үнэнээс илүү чухал.

Халх голын тулалдааны үр дүнд хилийн ямар ч будилааны асуудалд холбогдоогүй байсан Нөмрөг голын зүүн тал дахь Мана хэмээх уулаа монголчууд бүрмөсөн алдсан юм. СССР, Япон хоёр Москвад эвлэрэх хэлэлцээ эхлүүлчихээд байсан 9-р сарын 12-нд Японы тал гэнэт довтлон “дүрмээс гадуур” үйлдэл хийсэн гэдэг. Үүнээс болж Монголын армийн 22-р морьт хороог одоо болтол буруутган уравсан, айсан, ухарсан гэх мэтээр дайрч давшилдаг, тус хорооны цэргүүд ч Халх голд дайтсаныгаа нуух болсон юм. Хэргийн мөрөөр хөөвөл Мана уулыг баргууд эзэлсэн бололтой. Учир нь Халх голд яагаад байлдаад байгаа, ямар бүсд байлдах, дайтах газрын хязгаар хаа хүрээд зогсохыг монголын ч, баргын ч морин цэргүүд огт мэдэхгүй байж. Тэдэнд энэ талаар зөвлөлтүүд ч, япончууд ч хэлж өгөөгүй. Монголын ардын арми Японтой биш Баргын морин хороотой тулалдах оноолттой байсан болохоор Мана уул эзлэгдсэн юм бол түүнийг япончуудаас биш баргуудаас чөлөөлөх үүрэг л Монголын морин цэрэгт ноогдох учиртай. Москвад эвлэрэлийн хэлэлцээ хийж байгаа учир талууд одоо байгаа газраасаа хөдөлж болохгүй гэсэн тушаал гэнэт ирсэн учраас 22-р хорооныхон яаж ч чадаагүй байдаг.

Саявтархан Москвагийн Түүх архивын дээд сургуулийн профессор А.Крушнельницкий болон түүхч В.Воронов, Е.Трифонов нарын зэрэг судлаачид Халх голын тулалдааны тухай шинэ шинэ баримт гаргаж ирлээ. Эдний бүтээлийн заримыг эмхтгэн “Халх голын тулалдаан: Хэний ялалт вэ?” гэсэн товхимолыг НЭПКО хэвлэлийн газар эмхтгэн гаргав. Энд урьд мэдэгдээгүй байсан маш олон тун хачирхалтай зөндөө факт илэрч байна. Халх голын тулалдаан эхлэхээс хавьгүй өмнө зөвлөлтүүд байлдаанд бэлтгээд Монголын нутагт 32 мянган цэрэг болон арвин техник бэлэн байдалд сойж байсан юм байна. Япон-Манж Го-гийн цэрэг эхэлж хил зөрчөөгүй, тэднийг хөдөлж өгөхгүй болохоор нь монгол цэргийн хувцастай зөвлөлтийн тагнуулынхан Манж Го-гийн хил зөрчин тийш нэвтрээд хилийн хамгаалалтынхныг нь буудан самарч өдөөн хатгасан юм байна. Буйр нуурын хавьцаа Монголын хилийн застаавыг япончууд зөрчин орж ирснээр байлдаан эхэлсэн гэж олон жил түүх бичлэгт давтдаг байсан нь худал төдийгүй ерөөсөө тийм застаав огт байгаагүй юм байна. Зөвлөлтүүд Хасан нуурт япон офицерийг буудан өдөөн хатгаж тулалдаан эхлүүлсэн боловч тэндээ нарим цохиулсан учир дараагийн өдөөн хатгалгыг Монголын хүн амьтангүй зэлүүд полигонд хийхээр эртнээс төлөвлөсөн юм байна. Хилийн маргаантай зурвас гэдгийг Зөвлөлтийн цэргийн тагнуулын топографи, картографи хариуцсан газраас зориуд хуурамчаар зохиосон юм байна. Гэх мэт, гэх мэт. Fact is more important than truth.

Сталин түүхэнд төрсөн аугаа мундаг стратегчийн нэг. Тэрээр Халх голын тулалдааны хүчээр дэлхийн II дайны үе дахь Алс Дорнод дахь аюулгүй байдлаа баталгаатай болгож авсан. Халх голын тулалдааны хүчээр өмнөд хөрш БНМАУ-ыг бүрнээ номхоруулж, гадна ч дотно ч талдаа ямар ч эсрэгүүцэлгүй үнэнч боол болгож чадсан. Халх голын тулалдааны хүчээр Японтой байлдаж байсан Хятадын коммунистууд болон гоминданыхны итгэлийг хүлээж чадсан. Хэдийгээр Молотов Риббонтропын гэрээгээр нэр нүүрээ алдсан ч гэсэн Халх голын тулалдааны хүчээр хожим нь холбоотнуудтай түншлэх бололцоогоо нээсэн.

Дэлхийн дайны үеийн Япон нь энхийн цагаан тагтаа байгаагүй. Дэлхийг нураахтай шахсан дөрвөн гол буруутны (Япон, Герман, СССР, Итали) нэг. Харгис дэглэмээр удирдуулсан Япон нь Хятадтай 8 жил байлдаж, Австралийг бөмбөгдөж, Пөрл Харборт гэнэдүүлэн довтолж, Бирмийг сүйтгэж, Тайвань, Солонгосыг колончилж байсан. Тэд Нанжинд бузар хядлага зохион байгуулж, Манжуурт хүний санаанд багтамгүй яргалал үйлдэх лабротори ажиллуулж, олзлогдсон цэргүүдийг хорих лагерьтаа тамлан зовоож байсан. Тэдний өдөөсөн дайнд хүний өөрийн хэдэн сая хүн үрэгдсэн. Хэдийгээр дайнаас хойш 70-80 жил өнгөрчөөд байгаа ч ялангуяа хятад, солонгос хүмүүсийн гомдол тасраагүй л байна. 

Гэвч тэд БНМАУ-ыг эзлэн түрэмгийлэх бодлого агуулж байгаагүй төдийгүй тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөхөд ч бэлэн байсан. Тэд Хятадын бүгд найрамдах улсад хамаарах нутагт амьдардаг монгол үндэстэнд онцгой дотно найрсаг хандаж байсан. Тэднийг соёлжуулах иргэншүүлэхэд төдийгүй хятадуудаас хамгаалах өмгөөлөхөд онцгой анхаарал тавьж байсан. Эрний түүхтэй, хүчирхэг явсан намтартай монгол үндэстнийг япончууд шулуухан хэлэхэд хүндэтгэдэг байжээ. Тэр үед япончууд ялангуяа Гадаад Монголтой ямар ч холбоогүй байсан ч тэнд Монгол судлал сүрхий дэвшингүй хөгжсөн байсан юм шүү. 

Өнөөдөр яагаад хүндэт нөхөр Владимир Владимирович гэнэт Халхын голд “дайн” зарлах болов? Биднийг дахиад л яах гэж хааш нь чирээд, юу рүү түлхээд байгаа юм бол? Солонгос Япон хоёрын зөрчил урьдын хэв хэмжээнээсээ халин Ерөнхийлөгчийн оролцоотой хэрүүл болон дэгдлээ. Хятад, Япон хоёр муудалцаад хэдэн жил болж буй нь газар нутгийн маргаан руу орлоо. Малакийн хоолойг хяналтдаа авахын төлөө олон орон өрсөлдөж байна. Подстам, Ялтын гэрээнд тусгагдаагүй мөртөө шударга бусаар булаагдсан дөрвөн арлын асуудлаа яриа хэлэлцээрийн аргаар шийдэх гэсэн Японы Ерөнхий сайдын ээлжит оролдлого өдөөн хатгасан муухай доромжлолд өртөв. ШХАБ нэрийн доорх холбоо улам улам цэргийн эвсэл шинж рүүгээ гулсаж байна, магадгүй НАТО-ын эсрэг шинэ Варшавын гэрээ болж хувирах ч юм билүү? Ойрын болон дунд тусгалын пуужинг хязгаарлах Зөвлөлт АНУ-ын гэрээнээс татгалзан гарч буйгаа Трамп зарлав. Олон улсын хоригт орон эдийн засгийн хямралтай болсон Орос улс Хүйтэн дайнаас үлдэж хоцорсон цөмийн зэвсгийн асар их нөөцөөрөө гайхуулах болов. Нэг талаас, цэрэг армийн салбар нь тодорхой утгаар хоцрогдсон, гэтэл нөгөө талаас энэ хоцрогдлыг яаралтай арилгахын тулд маш их түргэн түүхий алхмуудыг ямар ч золиосыг үл харгалзан хийж байгаа, эсвэл цэрэг зэвсгээ гэнэтийн ямар нэгэн юманд шургуу бэлтгэж байгаа гэсэн таамаглалыг ч зарим мэргэжилтнүүд дэвшүүлж байна. Дотоодын дэмжлэгээ өдөр өдрөөр алдаж байгаа хүндэт нөхөр Владимир Владимирович ямар нэгэн барьцаалах зүйлтэй болох, тэр нь Крымээс илүү том далайцтай, түүнийг нь дэлхий ертөнц зөвшөөрөн хэлэлцээ хийхээс өөр аргагүй байдалд хүргэх тийм алхам ч төлөвлөсөн байж болох шүү дээ. Юутай ч дотно гаднаасаа шахуулаад эхэлсэн тэрээр одоо ёс суртахуунтай ямар нэг алхам хийхээсээ өнгөрсөн байх аа? Одоо өнөөгийн Оростой харьцуулахад хавьгүй эрх чөлөөтэй ардчилсан Монгол нутагт Халх голын тулалдааны ойн баяр гэгчээр халхавчилсан ямар илбэ дэлхийн нийтэд харуулахаар төлөвлөсөн юм бол, дорогой товарищ Владимир Владимирович? 

Б.Баабар 2019.8.11

Баабар гуай ээлжит нийтлэлээ бичжээ. Тэр хэзээд цаг үеэ мэдэрдэг, эмзэг талыг нь олж тоншдог, бас эргэлзээ, төөрөгдөл, хэрүүл маргаанд хутгадаг. “Халх голд хэн хохиров?” нийтлэл нь ч энэ жамаараа л бичигдэж. Тэрбээр дээрх түүхэн үйл явдлыг урьд өмнө тэр бүр өнгийж байгаагүй өнцгөөс нь сөхөж, зарим баримт дурдаж, тэр бүрдээ “Факт үнэнээс чухал” (Fact is more important than truth) хэмээн давтан давтан онцлов.

Гэвч нийтлэлийн зарим дүгнэлт, баримтууд ихээхэн эргэлзээтэй, эргэлзээтэй төдийгүй илт мушгисан, хувийн субьектив хандлагадаа хэт автан, туйлшруулан тайлбарласан нь Халх голын дайны ялалтын 80 жилийн ойг Монгол орон даяар тэмдэглэхээр бэлтгэж, их бага ямар нэгэн хэмжээгээр монголчуудын үндэсний ухамсар, эх оронч үзэл сэргэн идэвхжиж буй энэ цаг үед эргүүлээд ус цацаж буй мэт болжээ. 

***
1. Баабар ийн бичжээ. “Анхнаасаа Халх голын тулалдаан, мөргөлдөөн гэх цэргийн шинжлэх ухааны тогтсон ангилал бүхий нэршилтэй байсныг тэд энэ удаа дэндүү багаар үнэлж байна гэж голоод “дайн” гэж нэрлэхээр болжээ. Хүний түүхэнд тохиосон хамгийн хүнд, хамгийн том байлдааныг Сталинградын тулалдаан гэдэг болохоос Сталинградын дайн гэдэггүй нь цаанаасаа учиртай байхаа, уг нь. Гэтэл япончууд болохоор Халх голын тулалдааныг “Номунханы хэрэг явдал”, “Номунханы будилаан” гэж нэрлэдэг”.

Оролцсон хүн хүч, хамарсан талбай, үргэлжилсэн хугацаагаар нь дайн мөн бишийг нь тодорхойлдог уу? Цэргийн шинжлэх ухааны тогтсон нэршлээр ямрыг нь дайн, ямрыг нь тулалдаан гэдэг вэ?

Ердөө 38 минут үргэлжилж, хоёр талаас нийлээд 3000 хүрэхгүй цэрэг дайчид оролцсон, англи талаас нэг цэрэг шархдаж, нөгөө талаас нь энгийн иргэдийг оролцуулаад 500 хүн алагдаж шархадсан нэгэн үйл явдлыг дэлхийн түүхийн аль ч лавлах, тайлбар тольд "Англи-Занзибарын дайн" гэж / Anglo-Zanzibar War / Англо-занзибарская война / Guerra anglo-zanzibariana гэдэг. Гиннесийн номонд ч дайн хэмээн бичигдээд амжжээ. Энэ дайн 1896 оны 8 сарын 27-ны өглөөгүүр болжээ.

Харин Халх голд болсон үйл явдал нь: 

- 1939 оны 5 сарын 8-аас 9 сарын 16 хүртэл 4 сар гаруй үргэлжилсэн нь Англи-Занзибарын дайнаас 4700 дахин урт хугацаанд болсон,

- Халх голд хоёр талаас 135 000 цэрэг дайчид оролцсон нь Англи-Занзибарынхаас 45 дахин их. 

- Халх голд 33,420–95,768 орчим цэрэг дайчид амь үрэгджээ. /ЗХУ - Японы талын амь үрэгдэгсдийн талаарх мэдээлэл их зөрүүтэй байдаг/ Энэ нь Англи - Занзибарын дайнд эрсдэгсдийн тооноос 67-191 дахин олон.

- цэргийн техник, зэвсэглэлийн хувьд харьцуулах ч боломжгүй. Танк, хуягт, их бууны тоо мянгаар тоологдоно. Орчин цагийнхаа хамгийн шилдэг зэр зэвсэг, техникийг ашигласан. Агаарын хамгийн олон онгоц оролцсон тулаан Халх голын тэнгэрт анх удаа болжээ. 

Цэргийн тооны хувьд ч, амь үрэгдэгсдийн хувьд ч, цаг хугацааны хувьд ч Халх голд оролцсоноос бага атлаа түүхэнд дайн / война / war / guerra / хэмээн тэмдэглэгдсэн үйл явдлууд цөөнгүй. Тухайлбал: 

- Хар тамхины I дайн / Первая Опиумная война / First Opium War /-д хоёр талаас 90 гаруй мянга цэрэг оролцсон.

- Грек-Италийн / Italo-Greek War / дайнд 27 мянган цэрэг үрэгдсэн.. 

- Итали-Этиофийн дайнд 25 мянган цэрэг үрэгдсэн. 

- Англи-Афганы III дайн 3 сар гаруй үргэлжилж, 3 000 хүрэхгүй цэрэг дайчид үрэгдэж, шархаджээ. 

- Коста Рикагийн иргэний дайн / Costa Rican Civil War / 1 сар, 1 долоо хоног, 5 өдөр үргэлжилж, 2000 орчим хүн үрэгджээ. 

Гэтэл хоёр талаас 2 сая гаруй хүн оролцож, 8 сар гаруй үргэлжилсэн Сталинградын тулалдааныг дайн гэдэггүйн учир юу вэ? Дэлхийн II дайны үндсэн том хэсэг болох ЗХУ-Германы фронтын хэсэгт болсон тулалдаан. Курскийн, Воронежийн, Киевийн, Москвагийн, Ленинградын гээд өөр олон томоохон тулалдаануудын л ижил Сталинградын тулалдаан нь том стратегийн нэг хэсэг. Гэхдээ хамгийн том, чухал хэсэг нь. Сталинградын тулааны цар зарим дайнуудаас хэдэн арав дахин том байгаа нь дэлхийн II дайны аварга цар хэмжээг илтгэнэ.

Тэгэхээр зөвхөн оролцсон хүн хүч, хохирол, үргэлжилсэн цаг хугацаагаар нь дайн, эсвэл тулалдаан гэж ялгах шалгуур үгүй байх нь. 

1937-1945 оны хооронд Японы талаас Умард хятадыг эзлэн түрэмгийлсэн үйл явдлыг Япон-Хятадын дайн / Second Sino-Japanese War, 1939-1940 оны хооронд Финланд - ЗХУ-ын хооронд болсон үйл явдлыг Өвлийн дайн / Winter War гэх ба гэхдээ Дэлхийн II дайны нэг хэсэг гэж тооцдог ажээ. Гэхдээ л “дайн” гэдэг. 

Тийм атал Гитлерийн Герман Хойт Африк, Польш зэрэг орнууд руу хийсэн довтолгоонуудыг мөн Сталинградын тулалдааны нэгэн адил дайн гэхгүй, довтолгоон / Invasion гэдэг байна. Бас Дэлхийн II дайныг эхэлсэн албан ёсны хугацааг 1939 оны 9 сарын 1-нд фашистууд Польшид халдан довтолсноор тооцдог. Гэтэл Япон-Хятадын дайн, Өвлийн дайн нь түүнээс өмнө эхэлж, зарим нь бүр дуусчихсан байв. Их дайны энд тэнд өрнөсөн саланги стратеги бүхий нэг хэсэг байх, бас дайны үндсэн үйл явдлын нэг хэсэг байх хоёрт бас ялгаа бий аж. 

Хятад-Японы, ЗХУ-Финландийн дайнууд нь хэдий II дайны нэг хэсэг мөн боловч Станлинградын тулалдаан хийгээд германууд Хойт Африк, Польшид довтолсонтой харьцуулахад нэгдсэн том стратегийн нэг хэсэг бус, нэлээд бие даасан шинжтэй. Англи-Занзибарын дайн ч мөн дэлхийн колонийн дайны нэг хэсэг боловч бие даасан шинжтэй юм. 

Англи-Занзибарын дайнаар Занзибар тусгаар тогтнолоо алдаж, колони орон болсон бол Хар тамхины дайнаар Манж Чин гүрний мөхөл эхэлжээ. 

Эндээс дайн гэж нэрлэхийн нэг шалгуур нь харьцангуй бие даасан шинжтэйгээс гадна мөн ноцтой үр дагавартай, зарим нь бүр гарцаагүй түүхэн эргэлтийн гэж болохуйц үр дагавартай байгаа нийтлэг шинж байна. Хилийн мөргөлдөөн, тулалдаан, хэрэг явдалд тийм гүн гүнзгий шийдвэрлэх үр дагавар үгүй юм. Халх голын дайны өмнөхөн болсон Хасан нуурын тулалдаан ч, манай баруун хил дээр болсон Байтагбогдыг байлдаан ч улс орны хувь заяанд нөлөөлөхүйц цар далайцтай үйл явдал байсангүй. 

Дээрх жишгээр үзвэл Халх голын дайн нь харьцангуй бие даасан шинжтэй, Өвлийн дайн, Япон-Хятадын дайны нэгэн адил “дайн” хэмээн нэрлэж болохуйц дэлхийн II дайны нэг хэсэг, зарим судлаачдын үздгээр II дайны удиртгал, “Зарлаагүй дайны оршил” ч болно. 

Тэгэхээр зөвхөн цаг хугацаа, оролцсон цэргийн хүч, хохирлын хэмжээгээр Халх голын үйл явдлыг ч дайн биш ээ гэж хэлэх үндэслэл хангалттай биш байна. 

Стратеги, үйл явдлын далайц, үр дагавар, нөлөөллөөр Халх голын дайныг дайн биш гэж үзэх үндэслэл бүр ч бага болно. 

Олон улсын цэрэг дайн, улс төрийн бодлогын хэмжээнд, 

- Газар нутгаа Уралын нуруу хүртэл тэлэх санаархал бүхий Танакагийн меморандиум бодит эсэхээс үл хамааран Еврази болон Номхон далайн бүс нутгийн уудам орон зайд ноёрхох Японы дайнч түрэмгий санаархал нэн бодит бөгөөд Халх голд анх удаа тэрхүү санаархалд хүчтэй цохилт өгчээ. 

- Халх голын дайн үр дүнд 1941 оны 4 сарын 13-нд Москвад ЗХУ, Япон хоёрын хооронд гэрээ хийгдсэн бөгөөд уг гэрээгээр / Пакт о нейтралитете между СССР и Японией/ 5 жилийн хугацаанд харилцан довтлолцохгүй байх үүрэг хүлээсэн нь ЗХУ дэлхийн II дайны үед хоёр фронтод зэрэг дайтах, байгалийн асар их баялагтай Сибир, алс Дорнодыг болон стратегийн нэн чухал Дорнод Сибирийн төмөр замыг хамгаалах боломжийг бий болгожээ. Энэ нь II дайны хувь заяанд чухал нөлөө үзүүлсэн. Японы тал ч хоёр талд зэрэг фронт нээхгүйгээр Хятад, Зүүн Өмнөд Ази, Номхон далайд чөлөөтэй дайн хийх боломжтой болсон. Зүрх зориг нь бадарч Сувдан эргийг / Pearl Harbor / хүртэл бөмбөгдөөд амжсан. 

Монгол Улс, монголчуудын хувьд Халх голын дайн нь 

- хүчин буурай монгол орныг санаан зоргоор эзлэн, эрхшээлдээ орчуулчих боломжгүй, хүчирхэг хамгаалагч, өмгөөлөгчтэй болохыг санаархагч орон: Япон, Хятадад хатуу сануулга өгсөн. 1941 оны 4 сарын ЗХУ-Японы гэрээнд хавсаргасан тунхаглалаар Японы тал БНМАУ-ын газар нутгийн бүрэн бүтэн бөгөөд халдашгүй дархан байдлыг хүндэтгэх үүрэг хүлээсэн нь манай улсын тусгаар тогтнолыг олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрсөн гэж болохуйц нэн чухал үйл явдал болсон. 

- аль 1915 оны үеэс л монголчуудын дунд Японыг дагаж хөгжих тухай санаархал өрнөж эхэлсэн ба энэ нь 1930-аад оны хэлмэгдлийн нэг үүсвэр шалтгаан болж байв. Халх голын дайны өмнө ч зүүн хил орчимд байсан цэрэг дайчдын дунд Японтой байлдаад дийлэхгүй гэсэн өөртөө үл итгэх байдал, айдас түгшүүр тодорхой байсан ба зарим цэргийн томоохон зүтгэлтнүүд ийм яриа гаргасны улмаас цэргийн шүүхэд татагдаж байжээ. Ер тэр үе хүртэл монголчуудын дунд, ялангуяа төр, нийгэм, цэргийн зүтгэлтнүүдийн дунд Японыг дагах, ЗХУ-ыг дагах гэсэн хоёр үзэл санааны ялгарал тод байсан, Халх голын дайны үрээр энэхүү ялгарал үгүй болж, тууштай нэг талдаа гарчээ. Энэ нь Дэлхийн II дайны үед ЗХУ-ын талд тууштай, итгэлтэй байхад хүргэж, өөрийн бяцхан эдийн засгаас нь гарамгүй их хэмжээний тусламжийг ЗХУ-д нийлүүлж /ландлизингтэй харьцуулахад/, улмаар 1945 оны Чөлөөлөх дайнд ч ЗХУ-тай мөр зэрэгцэн оролцсон нь Монгол Улсын статус квог олон улсын түвшинд тодорхой таниулж, Сталиний хүчтэй дэмжлэгийн үрээр 1945 онд дэлхийн хүчирхэг гүрнүүдээр /Англи, Америк/ тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэхэд хүргэсэн. Цаг үргэлжид монголд санаархан шүлсээ савируулж байсан гоминданы болон коммунист хятадын амыг ч бас нам таглаж чадсан байна. Хятадууд Ар монголыг буюу одоогийн Монгол Улсыг Өвөр монголын нэгэн адил дээвэр туурган дороо нэгтгэж авахын төлөө хэрхэн улайран тэмцэж байсныг түүхийн олон баримтууд гэрчилдэг. Улмаар БНМАУ НҮБ-д элсэн, ТТ-оо дэлхий дахинаа хүлээн зөвшөөрүүлсэн. Энэ нь Баабарын иш татаж бичсэнээр ЗХУ нь “Халх голын тулалдааны хүчээр өмнөд хөрш БНМАУ-ыг бүрнээ номхруулж, гадна ч, дотно ч талдаа ямар ч эсэргүүцэлгүй үнэнч боол болгож чадсан” явдал байсангүй. Тусгаар тогтнол гэдэг нь улс орны хувьд эрх чөлөө юм. Тэгвэл боолд эрх чөлөө олгох хэрэг юу билээ? Бид өнөөдөр тэр эрх чөлөөний буюу ТТ-ын үр шимийг хүртсээр яваа. (Соц системийн хүрээнд улс төр, эдийн засгийн хүчтэй интегралчлал байсныг, ЗХУ-ын ЭЗ-ийн болон улс төрийн эерэг болон сөрөг хүчтэй нөлөөлөл, нөмөр нөөлөг байсныг боолчлолтой хутгаж болохгүй юм.)

“Факт үнэнээс чухал” (Fact is more important than truth) гэдэг ч үнэн шүү.

Бодит байдал, түүхэн баримт, үр нөлөө ийм байхад Баабарын хэлснээр “Тэд” буюу БИД нь Халх голын үйл явдлыг “тулалдаан”, “мөргөлдөөн” хэмжээнд үнэлэхийг голох нь зүйн хэрэг юм. 

Аль ч дайн, тулаанд оролцсон талуудад нийтлэг шинж байдаг нь өөрсдийн хохирлоо дарж, амжилтаа дөвийлгөдөг. Тэр бүү хэл өөрсдийгөө улайран зөвтгөдөг. Энэ жишгээр Зөвлөлт-Монголын тал өөрсдийн амжилтыг илт дөвийлгөсөн. Япон тал ч ялагдлаа дарсан, багасгасан. Тэр нь “Номунханы хэрэг явдал” гэхээр илэрдэг. Тэр бүү хэл Японы тал Монголд халдан довтолсноо бүрэн хүлээн зөвшөөрөөгүй, бүр умард хятадыг эзлэн түрэмгийлж, сая саяар нь алж байсныхаа төлөө өнөө ч Хятадын талаас хангалттай хэмжээнд уучлал гуйгаагүй, маргаан мэтгээн дагуулсаар байгаа болно. Ийм нөхцөлд ялагдсан талын илт багасгасан байр суурийг хүлээн зөвшөөрч, дайн болоогүй ээ, мөргөлдөөн төдий байсан гэх нь хэт явцуу туйлшрал, эсвэл бодлоготой тархи угаалт болно. 
.
***
2. Баабар гуайн нийтлэлд “Монголын Засгийн газраас асуулгүйгээр нэлээд том цэргийн хүчин (Зөвлөлтийн) 1936-37 онд орж ирэн байраллаа” гэжээ. 

Харин тэр цаг үед ямар үйл явдал өрнөснийг эргэж харая. 

- 1934 оны 10 сарын 21-ээс 12 сарын 2-ны хооронд Ерөнхий сайд П.Гэндэн тэргүүтэй төлөөлөгчид ЗХУ-д сар гаруйн хугацаанд хийсэн айлчлал үеэр Сталин нартай уулзахад “цэргийн довтолгооны аюул заналуудыг аль болох аргаар зайлуулахаар урьдаас сэргийлэх хэрэгт бие биестээ туслах ба мөн хэрэв БНМАУ ба ЗХУ-д гуравдугаар этгээд довтолбол бие биедээ тусламж үзүүлнэ” гэсэн аман хэлэлцээ байгуулжээ. 

- 1936 оны 1 сарын 9-нд болсон Монгол-Зөвлөлийн дээд хэмжээний уулзалт дээр Гэндэн “1935 оны 7 сард та бүхний явуулсан техникийн ангиуд бидэнд их хэрэг болж байна” гэсэн үг хэлсэн байдаг. Энэ нь тэр үед монголд өргөнөөр оруулж ирж байсан холбоо, газар тариалан, зам тээвэр, эмнэлэг, барилга бүтээн байгуулалтын техникийн тухай яриа биш, харин гагцхүү цэргийн техникийн тухай яриа юм. Сталин хариуд нь улаан армийн моторчилсон хоёр бригад бүхий хүчийг монголд оруулахаа мэдэгджээ. 

- Манай төлөөлөгчдийг буцаж ирсний дараахан МАХН-ын Төв хорооны тэргүүлэгчдийн хурлаар Гэндэн тэргүүтэй төлөөлөгчдийн тайланг хэлэлцээд, ЗХУ-аас цэргийн туламж хүсэхээр шийдвэрлэжээ. Үүнд, нэг: ...Улаан цэргээс тус улсын газар нутаг дээр моторчилсон бригад 2, дайран сөнөөгч онгоцны эскадриль 1, эдгээрийг нэн даруй хурдавчлан ирүүлэхийг хүсч явуулсугай. Хоёр:Манай улсын дотор байгаа улаан цэргийн ангиудыг хэвээр нь үлдээхийг хүсэх-ээр заажээ. 

- Хүсэлтийг ёсоор болгосноо 1936 оны 2 сарын 1-нд ЗХУ-ын тал Монголд мэдэгдсэн байна.

- Дээрх уулзалт, яриануудын биелэл болж, 1936 оны 2 сарын 12-нд Улаанбаатарт БНМАУ, ЗХУ-ын хооронд “Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол”-д гарын үсэг зурав. Тэр үед Сталин “...Япон нь БНМАУ-ын тусгаар тогтнолд халдан довтлох аваас бид БНМАУ-д туслах болно. 1921 онд тусалсан шигээ тусална” хэмээн АНУ-ын сурвалжлагчийн асуултад хариулахдаа мэдэгджээ.

- 1937 оны 8 сарын эхээр Япон, Хятадын хооронд дайн өрнөж, япончууд Датун, Жанчхүүг эзлэн авсан. Ийм нөхцөлд болзошгүй мөргөлдөөнөөс сэргийлж, уг оны 8 сарын сүүлээр ЗХУ-ын 17-р армийг Монголын нутагт оруулж иржээ.

Тэгэхээр ЗХУ нь Монголын засгийн газраас асуулгүйгээр нэлээд том цэргийн хүчинг Монголын нутагт оруулсан гэдэг нь худлаа болно. Хэд хэдэн удаагийн уулзалт яриа хэлэлцээ, манай яаравчилсан хүсэлтийн үр дүнд багадаа л гэхэд моторчилсон хоёр бригад, нисэх онгоцны эскадрил бүхий хүч монголд орж иржээ. Моторчилсон бригад гэдэг нь тариа бригадын хэмжээний зүйл биш шүү дээ. 1936 оноос ч өмнө ЗХУ-ын цэргийн ангиуд Монголд байсныг, нэмж тодорхой хүч яаралтай илгээхийг манайхан хүсэж байсныг, Зөвлөлтүүд хүсэлт ёсоор ч болгон цэрэг илгээснийг дээрх баримтууд нотлоно.

Учир нь 1931 онд Япончуудын одоогийн хятадын умардын үлэмжхэн газар нутгийг эзлээд, 1932 онд Манж-Го хэмээх тоглоомын улс байгуулж, далбаанд нь тэнд 1 сая хүнтэй Квантуны хүчирхэг армиа байрлуулчихсан байсныг тухайн цаг үед энхийг сахиулах үйл ажиллагаа гэж ойлгох ямар ч аргагүй юм. Нөгөө талаар 1935 оноос л Халх гол, Нөмрөг орчмоор хил зөрчсөн үйлдлүүд тогтмол гарч байсан тухай мэдээлэл манай хилийн цэргийн архив, үйл явдалд оролцсон ахмад дайчдын дурсамжуудад хангалттай бий. Ингэхэд тэдгээр баримтад эргэлзэх, үл итгэх ёстой юу? Бас Баабар гуай “Монголын талаас тулалдаанд 6 ба 8 дугаар морьт хороог оруулсан ба тэд орчин үеийн техник зэвсэгтэй япончуудтай байлдаагүй, Манж Го-гийн талынх гэх барга монголчуудын морин хороотой тулгарсан” гэжээ. Халх голын дайнд оролцсон хэдэн арван цэрэг дайчдын дурсамжинд баргатай биш, япон цэргийн хувцас өмссөн баргатай ч биш, үйлийн үргүй зүс буруу японтой л байлдсан, ноцолдсон, буудалцсан, ухарсан, дайрсан гэж гардаг даа. Тэдгээрийг сөхвөл энд багтахгүй, бүтэн ном болохоор арвин. Тэднийг бүгдийг нь худал гөрдчихжээ гэх ёстой юу? Сөрөг баримтууд гарч ирж буй бол харьцуулан судалж байж дүгнэх учиртайгаас биш, шууд л “Өө, энэ үнэн байна шүү дээ. Манайхан ёстой бүлтэрдэг байжээ” гээд гуяа алгадаад гүйгээд байх нь шинжлэх ухааны арга зүй лав биш ээ.

“Факт үнэнээс чухал” (Fact is more important than truth)
.
***
3. Мөн “Барга, халх хоёрын хооронд хилийн маргаан гэх юм байсангүй, адилхан монголчууд, ялгаатай нь 1907 оны нууц гэрээгээр нэг нь Японы, нөгөө нь Оросын мэдлийн бүс болсон. Сталин гэнэт хилийн маргаан гэгчийг санаачлав. Ингээд Манж Го, Япон, БНМАУ-ын гурвалсан хэлэлцээ Манжуур сууринд олон удаа болж тохиролцоонд хүрчээ. Японы зүгээс БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөд бэлнээ илэрхийлсэн нь хоёр хөршөөс яагаад ч зөвшөөрөхгүй алхам болов. Хэлэлцээрийг Ерөнхий сайдын орлогч Самбуу толгойлсон, харин түүнийг эргээд ирэнгүүт Москвад аваачиж буудан хороосон. Хилийн асуудлыг тохиролцож болохгүй, зөвхөн маргалдаад л гөжөөд байх ёстой аж” гэсэн өгүүлбэр Баабар гуайн нийтлэлд бий. Цаашлаад Япончууд БНМАУ-ыг эзлэн түрэмгийлэх бодлого агуулж байгаагүй төдийгүй тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөхөд ч бэлэн байсан, дайныг Япон биш, Зөвлөлтийн тал, Сталин санаачилсан гэх мэтээр үргэлжилнэ. 

Халх, Баргын хооронд хилийн ямар нэгэн маргаан огт байгаагүй биш юм. Аль Манжийн үеэс Халхын сэцэн хан, болон одоогийн Өвөр Монголын Хөлөнбуйр аймгийн Шинэ Баргын зүүн, баруун хошууны хооронд хилийн ужиграсан маргаан байсныг Япончууд зорилгодоо ашигласан. 

1934 оноос Халхгол, Хайлаас, Нөмрөгийн сав газраар байнга хилийн зөрчил, маргаан үүсэж, зөвхөн 1939 оны эхний гуравхан сарын хугацаанд тагнах турших маягийн зөрчил 40 орчим бүртгэгдсэн баримт бий. Хилийн зөрчил хоёр талаас дотор морь малын араас явах, хулгайлах, санаатай, санамсаргүйгээр төөрч будилах нь ч байсан, гэвч ноцтой нь цэргийн, тагнуулын зорилгоор хил зөрчих нь зонхилж байжээ. Тухайлбал, 1935оны 1 сарын 24-нд 13:00 цагийн орчимд Халхын сүм орчмоор хилээс 20км-ийн гүнд япон, манжийн зэвсэглэсэн 17 хүн хилчидтэй тулгарч буудалцсан, манай талаас нэр бүхий хоёр хүн алагдаж, харин нөгөө талаас алагдагсад дотор алтан вагонтой, хоёр таван хошуутай, гуулин патлизтай офицер байжээ. Маргаантай, одоо ч нэг мөр эцэслэн шийдэгдээгүй Халхийн сүмийн, мөн 1935 оны 12 сарын 24-нд болсон Булан дэрсний томоохон хэрэг явдлууд ар араасаа гарсан байна. 

Тэгсээр энэхүү хилийн маргаан будилааныг зохицуулах Монгол-МанжГо-гийн бага хурал нэртэй ч Японы тал шууд оролцсон, гурвалсан ч гэхээр хурал 1935 оны 6 сарын 3-нд Манжуур өртөөнд эхэлсэн. Гэвч МанжГо-гийн төлөөлөгчид “БНМАУ-ын нутагт байнга оршин сууж, чөлөөтэй явж, өөрийн засгийн газартай холбоо барьж байх эрх бүхий төлөөлөгч суулгах, үгүй бол Тамсаг сүмээс зүүн тийш байгаа цэргээ татах” гэсэн шаардлага тавьж, энэ нь манай эрх ашигт нийцэхгүй гэж үзсэн Монголын тал түр түдгэлзсэн. Японы талын шаардлагад нааштай хандсан төлөөлөгчийн тэргүүний хувь заяа хэрхэснийг Баабар биччихсэн. Тохиролцож чадаагүй учир хурал завсарлаад 1935 оны 10 сарын 2-оос 11 сарын 25-ны хооронд дахин хуралджээ. Гэвч хоёр тал аль аль нь тавьсан саналаасаа ухраагүй тул Бага хурал мухардалд орж, завсарласан байна. Ганц манай тал гөжөөд байсан юм биш. Санал зөрсөн зүйл нь Монголын талаас хилийн маргаанийг шийдвэрлэхийн тулд бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газар нэг нэгийг харилцан солилцох, манайх төлөөлөгчөө Манжуурт, Японы тал Тамсагбулагт суулгах санал тавьсан бол Японы тал, гурван төлөөлөгчийн газар байгуулж, Улаанбаатар, Баянтүмэн, Тамсагт Японы төлөөлөгч суух, манай төлөөлөгчидийг Чанчун, Хайлаар, Манжуур өртөөнд байлгах санал тавьсан байна. Манай тал мэдээж хэрэг Улаанбаатар, Баянтүмэнд тэдний төлөөлөгчийн газрыг байгуулах нь аюулгүй байдалд нэн эрсдэлтэй хэмээн үзэж зөвшөөрсөнгүй, харин нөгөө тал Улаанбаатар, Баянтүмэнд сууна гэдгээсээ ухарсангүй. Учир шалтгаан нь ч бараг тодорхой биз ээ. Ийм бэлээхэн баримт мэдээлэл байхад, зөвхөн Монголын талыг Сталины даалгавраар асуудлыг улам дэвэргэх гэж, хилийн асуудлыг эв зүйгээр тохиролцохгүйгээр гөжөөд байсан гэх үндэслэл бараг үгүй юм. 

Хэдийгээр нийтээр мэддэг, манай түүхийн архив, лавлах, боть ном бичигдсэн ч эдгээр баримтууд нь хоосон худал санаанаасаа зохиосон зүйлс биш, үгүйсгэх боломжгүй бодит баримтууд юм. Гагцхүү нэг баримтыг нь ор тас орхичихоор асуудал огт эсрэгээр харагддаг, тийм л аргыг Баабар хэрэглэдэг. 

Япончууд гэмгүй номхон, зүв зүгээр байтал гэнэтхэн Монголчууд хил даван зөрчил үүсгэж, дайныг үүсгэсэн, тэд БНМАУ-ыг эзлэн түрэмгийлэх бодлого агуулаагүй байсан гэх мэт суртал ухуулга өнөөдөр хүчтэй явдаг болсон. Үүнийг үгүйсгэх эх адаггүй олон баримт дурдаж болно. Гэхдээ эхлээд хоёр, гуравхан нь асуултад баталгаатай хариулт хэрэгтэй. 

- 1936 оны 3 сарын 31-нээс 4 сарын 1-ний хооронд хэдэн арван машин, их буу, танк, хуягт машин, нисэх онгоц бүхий хүч манай хил давж, Адагдулааны застав руу довтолсныг манай монгол цэрэг дан өөрийн хүчээр тогтоон барьж, буцаан хөөсөн. Үүнийг орос цэргүүд япон цэргийн хувцас өмсөж, япон техник танк хэрэглэн довтолсон гэх баримт нотолгоо бий юу? Эсвэл манай заставын цэргүүд МанжГо-гийн хил рүү халдсан хэрэг үү? 

- 1936 оны 11 сарын 25-нд Япон, Герман хоёр хамтрах талаар пакт баримт бичигт гарын үсэг зурсны гол зорилго нь ЗХУ-ын эсрэг, улмаар холбоотон нь /Баабарынхаар боол нь/ болох Монголын эсрэг биш гэж үү? /Хожим 1940 онд Япон нь Герман, Италитай гэрээ байгуулсан/

- Ерөөсөө Япончууд өчүүхэн ч гэмгүй номхон байсан юм бол юугаа хийж 1939 оны 6 сарын 27-нд Монголын хилийн гүнд, Буйр нуураас 40 гаруй км, Халх голын Сүмбэрээс 70 гаруй км-т байх Тамсагбулаг, бүр цаашлаад Баянтүмэн, Дорнод аймгийн төвийг хүртэл ирж 150 гаруй онгоцоор, хэдэн зуун бөмбөгөөр бөмбөгдсөн хэрэг вэ? 

- Японы үхлийн 731 анги 1939 оны 7 сард их хэмжээний янз бүрийн бактерийг яах гэж Халх голын усанд хаясан хэрэг вэ? Ариутгал хийх гээгүй нь лавтай.

- Япончууд монголд довтлох ямар ч санаагүй байсан юм бол тэдний цэрэг техникийн их хүч нь 1939 оны 7 сарын 2-оос 3-нд шилжих шөнө Халх голыг зүүнээс баруун тийш Монгол орны нутгийн гүн рүү гаталж, Баянцагааны нуруунд үлийгээ хайж явсан хэрэг вэ? Төөрчихсөн хэрэг үү? Эсвэл Барга, Халхын хоорондох маргаантай нутгийг хүчээр тасалж авах гэсэн хэрэг үү? 

- Япончууд тухайн цаг үеийн БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүндэтгэж байсан аваас яах гэж Мана уулын хэсгийг гэнэдүүлэн довтолж, тэр чигт нь авч үлдсэн юм бол?

- Японы хуурай замын ерөнхий штаб боловсруулж, эзэн хааны Төв штаб нь 1941 оны 9 сарын 6-нд баталсан Kantokuen /Сибирский поход японской армии/ гэх төлөвлөгөө бий. Уг төлөвлөгөөгөөр Москваг германчууд эзлэнгүүт Амар мөрний уудам сав газар болон Монголын зүүн хэсгээр /Үүнд Улаанбаатар орно/ довтолж, Байгал далай хүртлэх газар нутгийг богино хугацаанд эзлэх, улмаар баруун тийш үргэлжлүүлэн довтлох, тэгэхдээ хими, бактерлиогийн зэвсгийг өргөн ашиглахаар тусгагджээ. Төв штабынх нь 1941 оны 12 сарын 3-ны 1048 тоот тушаалд "Оросын эсрэг довтолгооны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлж, 1942 оны хавар довтлоход бэлтгэ"-ийг тушааж байжээ. Энэ төлөвлөгөө огт худал зохиомол зүйл байсан хэрэг үү? Танакагийн меморандиум ч мөн адил?

- 1946 оны 5 сарын 3-наас 1948 оны 11 сарын 12 хүртэл Токиод хуралдсан цэргийн гэмт хэрэгтнүүдийг шүүсэн, монголын талаас гэрчээр оролцсон олон улсын шүүх хурлын шийдвэрийг хэрхэн үзэх вэ? 

БНМАУ-ын Засгийн газар Японы талаас авах “дайны төлбөрөөсөө” татгалзсаны хариуд 500 сая иений мөнгөн тусламж хэлбэрээр шийдэгдэж, 1981 оноос ажиллаж, Монголын эдийн засагт төдийгүй Япон, Монголын харилцаанд ч үлэмжхэн үүрэг гүйцэтгэсэн Говь комбинат өнөө ч ажиллаж байгаа.

“Факт үнэнээс чухал” (Fact is more important than truth)
.
***
Харбин хотын ойролцоо нууцаар байгуулсан алдарт 731-р ангийг дан ганц шинжлэх ухааны зориулалтаар байгуулаагүй нь тодорхой бөгөөд тус ангид хийж байсан хүмүүн бус туршилтынх нь золиосны гол байд зөвхөн хятад, оросууд байгаад зогсоогүй монголчууд ч өртөж байсан. Өнөө ч хохирогч гуалингуудын нэрсийн жагсаалтан дотор монгол хүний нэрс дурайтал бичээстэй бий. Монголын армиас сураггүй болсон 32 хүний хэд нь тийш очсоныг тааж мэдэхгүй. 731 отрядын аймшигт туршилт судалгааны тайланг нууцаар авсныхаа хариуд АНУ хүн төрөлхтний эсрэг хийсэн тэдний гэмт хэргийг шүүсэн шүүх хурлын үр дүнг саармагжуулж, гол гэмт хэрэгтнүүдийг өршөөсөн, зөвхөн эрдэм судлалын ажил байсан мэтээр харуулахыг оролдсон нь ч бодит түүх юм.

Ялагдсан Японы тал өдий хүртэл Халх голын дайныг "Номун ханы хэрэг явдал" хэмээн ач холбогдлыг нь бууруулан нэрлэсээр ирснийг гарцаагүй зөв хэмээн хүлээн зөвшөөрөх нь юуны өмнө Халх голд амь үрэгдсэн 274-280, амь өрсөн тулалдсан 4860, шархадсан 678, сураггүй алга болсон 32 монгол цэргийн цус, хөлс, эр зоригийг зохих ёсоор үнэлээгүй, тэр цаг үеийн монгол түмний тусгаар тогтнолоо хамгаалах хүсэл эрмэлзлийг үгүйсгэсэн, түүхэн бодит үнэнийг мушгин гуйвуулсан болно. 

Түүхэн судалгаа тэр бүр эцэслэн цэг тавигддаггүй, урагш ахисаар, шинэ ойлголт, шинэ үзэл хандлага, шинэ баримт материалаар баяжсаар байдаг, тэр хэмжээгээр танин мэдэхүй өргөжин тэлдэг нь зүй ёсны үзэгдэл. Харин олон эш баримтуудаас тодорхой хэсгийг нь тодруулах, бас нэг хэсгийг нь ор тас “мартах“ замаар улс төрийн үзэл санаа, ашиг сонирхолоо гүйцэлдүүлэх, тулгах хүлээлгэх нь шинжлэх ухааны танин мэдэхүй биш, биш байтугай бүр танин мэдэхүйд харш, тархи угаалт, үзэл суртлын дайн болно. Ийм дайныг Баабарын хамгийн ихээр эгдүүцэн, үзэн яддаг большевикууд, коммунистууд гарамгай хийсэн, бас түүний хамгийн ихээр талархан сайшаадаг коммунизмын эсрэг хүчин ч дутахгүй сайн хийсэн. Өнгөрсөн зууны дэлхий нийтийг хоёр лагерт хуваасан хүчирхэг үзэл суртлын тэмцлийн оролцогчид чухам хэн нь хэнийгээ гэхээргүй тархи угааж, пропаганда хийсэн дээ. 
.
***
Дашрамд, өнөө цагт “Бид яах гэж Оросыг дагав аа? Хэрвээ Японыг дагачихсан бол, эсвэл Швейцар лугаа адил дундыг барьчихсан бол ...” гэсэн гоншигнуур үгс ямагт сонсогддог болсон. 1936 оны 11 сарын 25-нд Япон, Герман хоёр коминтерний эсрэг пакт хэмээх баримт бичигт гарын үсэг зурсан, 1940 оны 9 сарын 27-нд Япон нь Гитлерийн Герман, Муссолиногийн Италитай холбоотны гэрээ байгуулсныг, энэ гурвал нь 20 гаруй улсын оролцоо бүхий Тэнхлэгийн хүчний гол тулгуур болж байсныг санах хэрэгтэй. 

Түүхэнд “Хэрвээ...?” гэж байдаггүй гэдэг. Гэвч нэгэнт “Хэрвээ ...?” хэмээж буй бол мөн тэр логикоор нь хариу өгөх шаардлагатай болно. ХЭРВЭЭ бид Японыг 1930-аад онд дагасан бол буутай хятад цагдааг хараад далжгасхийдэг Төвдүүдийн, эсвэл хүн амынх нь 37,8 хувь нь хятадад уусан, хүн далайд живэн алга болж буй өвөрлөгч ахан дүүсийнхээ хувь заяаг давтах магадлал 99,0 хувьтай байсан гэдэгт би өчүүхэн ч эргэлздэггүй. Яагаад вэ гэвэл, дэлхийн II дайнд Япон ялагдахад тэднийг даган далдаганасан, ар шилд нь хутга шаасан Монголыг Сталин хөгцтэй шүдэндээ хэрхэн чанга зуухаа мэдэх байлгүй. Тэр хэзээ ч “Гадаад Монгол зайлшгүй тусгаар тогтнох ёстой”, “Хэрэв Хятад улс гадаад монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхгүй бол ЗХУ алс дорнодод цэрэг гаргаж Японтой дайтаж чадахгүй, тэгэхээр Хятад улс удтал Японд эзлэгдсэн хэвээр байх болно гэдгийг би та нарт тов тодорхой хэлж байна. Гадаад Монголын ард түмний тухайд гэвэл тэд Хятад улсад нэгдэхийг хүсэхгүй, бас ЗХУ-д ч нэгдэхийг хүсэхгүй, тэгэхээр тэднийг тусгаар тогтнуулах л болно” гэж 1945 оны 6 сард Москвад хэлэлцээр хийхээр ирсэн Хятадын Үндэсний гүйцэтгэх Юуаны дарга Сун Зы Вень, Гадаад хэргийн яамны сайд Ван Шице нарын хятадын төлөөлөгчдийн тэргүүнд хандаж хатуу бөгөөд тодорхой хэлэхгүй. Ялтын гэрээний үеэр АНУ болон Их Британын төрийн тэргүүнүүдэд мөн яг энэ агуулгаар шахалт үзүүлэхгүй байв. 

Харин ч нойтон хамуу шиг Ар Монголоо авна гэж шалаад шалдаггүй Хятадуудад Японыг дагаж далдаганасан Монголын газар нутгийн 48-р өргөргөөс өмнөх хэсгийг нь тасдаж шидчихээд, арыг нь өөртөө хамаад авчихаж ч мэднэ. Бид 70 жил оросын нөлөөнд явсан атлаа өнөөдөр орос цусанд живчихсэнгүй, хэдий өртөг золиос ихтэй ч улс оронд байдаг нийгэм болоод улс ардын аж ахуйн бүхий л салбарын эх суурь тавигдсан тусгаар улстайгаа үлдэж чадсанаа зол гэж залбирах хэрэгтэй юм. Гэтэл Манжийн төрийн шинэ бодлогын үрээр 1900-аад оны үеэс Монгол нутагт хятад иргэд чөлөөтэй орох зам нээгдэж, ердөө 20 хүрэхгүй жилийн дотор Нийслэл хүрээний хүн амын 36 хувь, нийт хүн амын 22.5 хувь нь хятад болж, биднийг уусган алдсан гашуун түүхийг ч, одоогоос яг 100 жилийн өмнө 1919 онд хятад цэрэг Монгол оронд хүч түрэн орж ирж, манай ноёд цалин пүнлүүгээр барьцаалан Тусгаар тогтнолоо худалдаж, түүхэндээ анх удаа монголчууд тулгар төрийнхөө сүлдийг гудайлган, хятадыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч байсан түүхийг ч мартаж болохгүй юм. Хэрвээ тэр 70 жилд хятадын нөлөөнд явсан бол юу болох байсныг төсөөлж хэлэхээс зүрхшээм.

Чухам 1939 онд Халх голд Зөвлөлттэй хамтран Японы эсрэг тулалдаж, нэг талдаа тууштай гарсны, II дайны турш найдвартай ар тал байсны, 1945 онд Чөлөөлөх дайнд мөр зэрэгцэн тулалдсаны, бас ЗХУ-ын өмнөд өрд аюулгүй бүфэр бүс хэрэгтэйн тулд, Соц системд нь сул ч нэгэн бүл нэмж буйнх нь тулд Сталин Монголыг өмгөөлсөн, хамгаалсан, бас тусгаар тогтнолынх нь асуудалд хатуу зогсож чадсан юм.

Баабарын нийтлэлийн ерөнхий агуулга нь Халх голын дайнд бид хохирчихжээ гэсэн санаа. Мана уулаа алдсан маань хохирол мөн. Гэвч Халх голын дайнаас Монгол улс тусгаар тогтнолоо авч үлдэх өргөн боломжийг олж авсан маань том хожил. Ерөнхий дүнгээрээ бид хожсон. Манжуур хийгээд Өвөрмонголын зүүн хойт хэсгийг бүхэлд нь хамарсан 1,5 сая гаруй км хавтгай талбай бүхий уудам, баялаг газар нутгийг дээвэр туурган доороо нэгтгэсэн Хятад том хожсон. Харин том хохирсон нь манж нар. 

80 орчим улс орнууд татагдан орсон, 110 сая хүн зэвсэг барин биесийнхээ өөдөөс буудаж, 70 саяыгаа нухаж орхисон Дэлхийн II дайн болоод түүний өмнөх, хойнох цаг үе бол буурай нь байтугай бузгай гайгүй нь хүртэл Тусгаар тогтнолоо хамгаалахад хэцүү, ээдрээ будлиантай, улс орнуудын хувь заяа цөөхөн хэдэн их гүрнүүдийн дохио зангаагаар өөрчлөгдөж байсан эвгүй цаг үе байв. Тийм нөхцөлд 80 мянган ламтай атлаа 12 мянган цэрэгтэй, дэд бүтэц, аж үйлдвэр, боловсролын системийн сураг ч байхгүй монгол орны хувьд Швейцарь лугаа адил дундыг бариад хөгжчих боломж бараг 00 хувьтай, ялангуяа хятадын ховдог санаархлын ид оргил цаг үед бүр ч боломжгүй байв. Өнгөрсөн зуунд дэлхийг 2 хуваасан хүчирхэг системийн хуваагдлын гадуур, тэр дундаа үйл явдлын, нөлөөллийн бүсд буй Монгол орны хувьд соц системийн хүрээ, нөлөөлөлд орохоос өөр сонголт, зам байсан гэж үү? АНУ-ын монголч эрдэмтэн Христофер Этвүүд “Монголчууд тэнгэрээс удирдлагатай юм шиг, үйл хэрэг нь цаагуураа зөв байгаад байдаг” хэмээн ярьж байсныг чихээрээ сонсож суусан билээ. Хэдий 37 мянган ламаа хядуулсан ч, хэдий ЗХУ-ын нөлөөнд байж, Москвад найтаахад Улаанбаатарт ханиад хүртдэг байсан ч, хэдий Баабарын логикоор бол “ямар ч эсрэгүүцэлгүй үнэнч боол” болсон ч, хэдий материалист үзэлд тулгагдан үндэснийхээ өв соёл, танин мэдэхүйгээс нэлээд хөндийрсөн ч XX зууны Монголын түүх нь бүхэлдээ зөв чигтэй явж ирсэн. Үр дүн нь өнөөдрийн сайн муу ч, хэрүүл тэмцэлтэй ч тусгаар тогтносон бүрэн эрхт Монгол Улс. Төлбөргүй юм гэж байдаггүй, ялангуяа Тусгаар тогтнол бол хамгийн өндөр үнээр олддог, хамгийн эрхэм зүйл. Бид төлбөрөө ч хангалттай төлсөн. “Эрхэмлэж яваарай хэмээн тусгаар тогтнолыг та бүхэн үлдээлээ” хэмээн итгэл төгс үлдээж чадсан өмнөх үеийнхний алдаа оноотой ч эрмэлзэл тэмцлийн утга учир үнэ цэнтэйгээ байгаа. Харин цаашид хэрхэхийг зөвхөн бидний эрүүл ухаан, зүрх сэтгэл шийдэх болно. 

Зарим хэрэгт өвс мэт бөхийсөн ч зарим хэрэг уул мэт бат сууж чадсан, алдаж оносон ч авч үлдэхээ аваад үлдэж чадсан цөлх ухаантай өмнөх үеийнхнийхээ өмнө хүндэтгэн мэхийсү. 

Б.Номинчимэд

Халх голын байлдааны 80 жилийн ой тохиож байна. Монголын түүхэнд тодоор бичигдэх энэ үйл явдалтай ямар нэгэн сэжмээр холбогддог хүн тийм ч олон биш. Тэгвэл энэ удаагийн “Монгол Улсын төлөө” буландаа хил дээр гарсан анхны буун дуу болон бэлтгэл дэд хурандаа Д.Пиодорын тухай сурвалжиллаа. Түүний хувь тавилан Халх голын байлдааны түүхтэй салшгүй холбоотой. Аав Д.Дондов нь Дорнодын хил дээр амиа алдаж, Д.Пиодор гуравхан сартай, өнчин хоцорсон байдаг.

Тэд зүгээр ч нэг амиа өгчихөөгүй

Япон манжийн өдүүлсэн Халх голын хилийн мөргөлдөөн 1935 оны нэгдүгээр сараас эхэлсэн түүхтэй.  Мөргөлдөөнийг тодруулахаар VI дивизийн XV Морьт хорооны штабын дарга Д.Дондов таван цэргийн хамт тус оны нэгдүгээр сарын 24-нд Халхын сүмийн харуул дээр очжээ. Халхын сүмийн лам нар дам худалдаа хийдэг байсан учир тэднийг 1931 оны үед Тамсагийн өмнө зүгт байдаг гэр дуганд шилжүүлсэн байдаг. Тэр үеэс л Халхын сүм эзэнгүй болжээ. Монгол загасны харуулаас Халхын сүмд, Буйр нуурын зүүн эрэг орчимд хилийн харуул гарч, өдөр шөнөгүй дархан хилээ манадаг байв. Штабын дарга Д.Дондов цэргүүдийнхээ хамт хилийн харуул хийхээр ирсэн өдрийн 13:00 цагийн үед Япон, Манжийн зэвсэг бүхий 17 этгээд БНМАУ-ын хилд 20 орчим км-т нэвтрэн мөргөлдөөн гарсан байдаг.  Хил зөрчигчид, манай цэргүүд рүү гал нээж, тулалдах үеэр таван цэргээс штабын дарга Д.Дондов, харуулын дарга Г.Янжив нар амиа алдаж, гурав нь үлдсэн байна. Энэ үйл явдлыг түүхэнд хил дээр гарсан анхны буун дуу гэж тэмдэглэжээ. Энэ тулалдаанд манай цэргүүд зүгээр ч нэг амиа өгчихөөгүй.  Хүчний харьцаа зөрүүтэй байсан ч дайсны цэргүүдтэй хүч тэнцүү тулалдаж, штабын дарга Д.Дондов толгойлж явсан хүнийг нь хороож, өөрийн алтан амиа өргөсөн.  Ийнхүү Халх голын хил дээр гарсан анхны буун дуу  Д.Пиодор гуайн аав, түүний цэрэг Г.Янжив нарын алтан амины үнэтэй байсан юм.

Цэргийн хүчийг таслан зогсоосон нь түүний бас нэгэн гавьяа байсан

1936 онд уг мөргөлдөөнийг судлах комисс байгуулж, нарийвчлан шалгуулсан байдаг. Амьд үлдсэн цэргүүд, тухайн бүс нутгийнхантай уулзаж юу болсон тухай судалжээ.   Үүний үр дүнд Японы талаас өдөөн хатгаж, Монголын цэргийн даргыг олзолж, тухайн бүс нутгийн хүчийг сааруулах төлөвлөгөөтэй байсан. Түүнчлэн тэдний энэ ажиллагаа амжилттай болсон бол яг мөргөлдөөн болсон хил орчмоор томоохон цэргийн хүч Монголд орж ирэх байсан.  Үүнийг таслан зогсоож чадсан нь VI дивизийн XV Морьт хорооны штабын дарга Д.Дондов болон түүний цэргүүдийн бас нэгэн гавьяа байсан юм .

Жанжин  Ж.Лхагвасүрэнгийн дурсамжид…

Д.Пиодор гуай өдгөө аавыгаа дурсан сууна. Түүний аав Д.Дондов 1902 онд төрсөн. 20 насандаа ЦЕС-д элсэж 1924 онд төгсчээ. Тамсагт салаа сумангийн даргаар 11 жил ажилласан байна. Цэргийн хүмүүс дотроо онцгой нэгэн байжээ.  Зоримог, шийдэмгий, хийе гэснээ заавал биелүүлдэг ийм л зан чанартай. Энэ талаар залуу жанжин  Ж.Лхагвасүрэн хожим дурсамж номдоо бичсэн байдаг.  Түүний дурсамжид “…Тулалдааны талбарт алагдсан япон цэргийн бага дарга Ши Юо зэрэг гурван үхдлээс олдсон бичиг баримтаас өдөөн хатгалга үйлдсэн дээрх бүлэг манай хилийн манаа болон Халхын сүмийн харуулыг устгаад түүгээрээ олон тооны цэрэг цөмрүүлэн оруулж ирэх төлөвлөгөөтэй байжээ. Өвөрхангай аймгийн Төгрөг сумын харьяат Дүгэржавын Дондов гэгч энэхүү чин зоригт эр бол намайг анх цэрэгт ирэхэд хүлээж авсан халамжит дарга нарын минь нэг байлаа. Тэгж харамсалтай амиа алдсан мэдээг сонсоод гүнээ эмгэнэн гашуудаж билээ. Цэргийн амьдралд хөтөлж оруулсан энэ гавьяат хүний ачийг би насан туршдаа санаж явдаг. Ахлах офицер Дондов нь штабын ажлын дадлага туршлагатай. Цэргийн жинхэнэ дарга, ах дүүгийн ёсоор харьцдаг байсан.  Өөрийн чадах бүхнийг цэргүүддээ зааж зөвлөдөг. Үргэлж амгалан тайван уурлаж уцаарлахыг мэддэггүй нэгэн байв. Дайчин зоригтой эрэлхэг нэгэн байв…” гэжээ.  Мөн тухайн үед Д.Дондовын талаар зарим хүн зориг нь дэндсэн хүн хэмээн ярьдаг байсан гэдэг.  Тиймдээ ч тухайн өдрийн тулалдаанд дайснуудад бууж өгөлгүй, зугаталгүй, урагш тэмүүлж баатарлагаар амиа алдсан гэдэг билээ.

Японы милитаризмын эсрэг анх удаа амиа өгсөн эх орончид байлаа

Дондовын Пиодор аав ээжийнхээ анхны бөгөөд цорын ганц хүүхэд.  Дорнодын Тамсагбулагт мэндлэхэд нь түүнийг орос эмч эх барьж авсан гэдэг. Тэгээд Пиодор хэмээх нэрийг  хайрласан түүхтэй. Түүний ээж “Дондов тэр өдөр харуул эргэхээр явахдаа хүүгээ ихэд өхөөрдөж, эргэн эргэн үнсэж үнэрлэж байсан” хэмээжээ. Тэгээд эхнэр нь “Юундаа гэр орондоо хоргодоод байгаа юм бэ. Юм бүхэн сайн сайхнаараа л байна. Сургууль соёлыг нь төгсөөд ирсэн хүн ажилдаа явалгүй дээ” гэж хэлээд гаргажээ. Дахин уулзахгүй гэдгийг яаж мэдэх билээ дээ. Тэр мөргөлдөөнөөс журамт нөхөр нь амьд эргэж ирээгүй.  Хил дээр гарсан анхны буун дуу ханийх нь амийг авч одсон байлаа. Мөн тухайн үед  Д.Дондов нарын шарилыг өгөхгүй, оршуулахгүй хоёр сар орчим болсон гэдэг. Учир нь Дондовын гарт амиа алдсан хүн нь алтан вагонтой, хоёр таван хошуутай, гуулин патлизтай офицер хүн байжээ.  Тиймээс дайсны томоохон албан тушаалтан Монгол цэргийн гарт амиа алдсан асуудлыг нэлээд нууцалж байсан гэдэг.  Ийнхүү хоёр сар орчмын дараа Д.Дондов,  Г.Янжив нарын алтан шарилыг тал нутагт нутаглуулсан байна. Хэдий хожим нутаглуулсан ч гэлээ тухайн үеийн бүх цэргийн жанжин онцгой ач холбогдол өгч цэрэг хүний ёсоор хүндэтгэн оршуулсан байдаг. Мөн тэдний баатарлаг гавьяаг тухайн үеийн төр, засаг өндрөөр үнэлж, БНМАУ-ын бага хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолд “өөрийн эх орон хил хязгаарыг дайсан этгээдийн түрэмгийллээс өмгөөлөн хамгаалж баатарлагаар амь үрэгдсэн дарга Дүгэржавын Дондов, Готовын Янжив нарын гавьяаг мөнхжүүлэн Халхын сүмийн харуулыг Г.Янживын нэрэмжит,  Монгол загасны харуулыг Д.Дондовын нэрэмжит болгожээ.   Дархан хилийн ойролцоо Японы милитаризмын эсрэг анх удаа амиа зориулсан эх орончид бол тэд байлаа. “Хувьсгалт улаан цэрэг би халдах дайсныг даран сөнөөж ирээдүй цагийн хувьсгалын хэргийг бадруулах их үйлсэд амь биеийг хайрлахгүй зүтгэсүгэй” тухайн үеийн цэргийн тангараг ийм байлаа. Өргөсөн тангар­гаа ингэж биелүүлнэ шүү гэдгийг тэд өөрсдийн алтан амиар харуулсан гэлтэй. Монгол цэргийн зүрхэнд эх орны галыг ч тэд асаасан. Үүний дараа 1935 оны нэгдүгээр сарын 31-ний өглөөний 08:00 цагт Япон, Манж-Гогийн 41 машин цэрэг, 53 морин цэрэг артиллерийн галаар дэмжүүлэн Халхын сүм рүү дайрчээ. Бүх цэргийн жанжны “Хил дээр буун дуу гаргаж болохгүй” гэсэн тушаалаар Монголын хилийн харуул ухарч, Монгол загасны харуул дээр ирсэн байна. Өдрийн 12:00 цагт Манж-Гогийн тал Халхын сүмийг эзлэн улмаар Монгол Загасны харуул руу довтолж 13:00 цагт эзэлсэн байна. Монголын хилийн харуул мөн л буун дуу гаргалгүй ухарсаар Нарийн нуурт байрласан байна. Харин Манж-Гогийн тал хоёрдугаар сарын 1-нд ухарч, Халхын сүмд байрлалаа эзлэн хориглосон байдаг.  Энэ үеэс хэлэлцээ хийж, алдарт хэлмэгдүүлэлт ч эхэлсэн байдаг.

“Аавын минь ажиллаж байсан арми сайхан хөгжиж байна”

Гуравхан сартай өнчирч үлдсэн Д.Пиодор аавыгаа амиа алдсаны дараа нэг хэсэг Халх голын ойролцоо амьдарчээ. Гэсэн ч цагийн байдал хүндэрч, ээжийнхээ хамт 1935 онд нийслэлд ирсэн байдаг. Бага болон дунд сургууль, Багшийн сургууль төгссөн ч аавынхаа мэргэжлийг өвлөх нь түүний мөрөөдөл байв. Ийнхүү Д.Пиодор гуай Цэргийн нэгдсэн сур­гуульд орж төгсөөд 30 орчим жил Монголын армид ажилласан байдаг.  Салаан даргаас эхлээд штабын дарга хүртлээ дэвшин ажиллаж, Зэвсэгт хүчний 150  дугаар ангиас тэтгэвэртээ гарсан. Тэрээр голдуу их бууны ангиудад хуваарилагдан ажилласан байдаг. Зэвсэгт хүчний  019, 016 дугаар анги болон Зүүнбаянгийн дивизид их бууны даргаар долоон жил ажиллажээ. Д.Пиодор “Аавын минь ажиллаж байсан Монголын арми одоо их сайхан хөгжиж байна. Энхийг са­хиу­лах  ажиллагаанд цэргүүдээ ил­гээж эхэлсэн. Энэ нь түүхт  армид ажил­л­аж явснаараа бахархдаг” гэсэн юм.
 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
Т.Батсайхан