1. "Питер нэрт туулай”, "Ремус өвөөгийн үлгэрүүд”
2. А.Милн "Винни Пүү нэрт тэнэгхэн бамбарууш”
3. А.Дюма "Багачуудад зориулсан ер бусын түүхүүд”
4. "Хауфын үлгэрийн цоморлиг”
5. Х.Андерсен "Аз жаргалын шаахай”
6. Х.Андерсен "Ямх охин”
7. Х.Андерсен "Эрэлхэг тугалган цэрэгт тохиолдсон адал явдал”
8. Х.Андерсен "Чүдэнз худалдагч охин”
9. Х.Андерсен "Намгийн хааны охин”
10. Шарьл Перро "Гуталт муурын үлгэр”
11. Ах дүү Гримм " Чөтгөр ба түүний эмээ”
12. Астрид Линдгрен "Өөдөсхөн Нильс₮
13. Оскар Уайльд "Кентервиллийн хий үзэгдэл”
14. Оскар Уайльд "Анд нөхрийн тухай үлгэр”
15. Р.Киплинг "Шидэт дагинын бэлэг”
16. . К.Коллоди "Пиноккио нэрт модон хүүгийн үлгэр”
17. Алдагдсан цагийн үлгэр
18. "Гуливерийн аялсан түүх”
19. . Ф.Бөрнет "Цэнхэр цэцэгсийн орон”,
20. Ф.Баум "Маргад хотын гайхамшигт шидтэн ОЗ”
21. Ян Энкольм "Дэгдээхэй гавар хоёрын нөхөрлөсөн түүх”
22. Д.Рескин "Алтан голын хаан”, А.Погорельский "Хар тахиа”
23. О.Пройслер "Бяцхан шулам”
24. Э.Т.Гофман "Самарцөмөгч ба хулганы хаан”
25. М.Метерлинк "Цэнхэр шувуу”
26. Волков, "Шар манан”
27. Мартагдсан цайзын нууц
28. Хейди охин /Бүрэн эхээрээ/
29. Алтан үст ба бусад үлгэрүүд
30. Моллагийн хөгтэй явдлууд
31. Элинор Фарджон "Тоорын мод, охин хоёр”
32. Р.Киплинг "Зүгээр л үлгэрүүд”
33. Э. Распэ "Мянгуужингийн адал явдал”
34. Э.Рауд "Углавч, Талшаахай, Хөвдөн сахалт”
35. .Успенский "Гена матар ба түүний нөхөд”
36. "Таван сургамж буюу Панчатантра”
37. "Хунт нуур”
38. Т. Кандзава "Эмээг шар шувуу байхад”
39. Р.Балантайн "Шүрэн арал”
40. Марк Твен "Хаклебери Финний адал явдал”
41. Р.Стивенсон "Эрдэнэ нуусан арал”
42. М.Шелли "Фрэнкенстейн буюу Мангас бүтээгч”
43. Х.Хаггард "Соломон хааны эрдэнэсийн сан”
44. Р.Стевенсон "Жекилл, Хайд нарын хачирхалтай явдал”
45. Ж.Аустин "Бахархал ба бардамнал”
46. Э.Бронте "Аянгат даваа”
47. Р.Стевенсон "Хулгайлагдсан хүү”
48. "Раамын үлгэрийн цоморлиг”
49. Ч.Диккенс "Аугаа их итгэл найдвар”
50. Ж.Лондон "Цагаан соёот” /Бүрэн эхээрээ
51. А.Доил "Шерлок Холмсын адал явдал”
52. Л.Кэролл "Алиса толин дотор”
53. Л.Монтогомери "Ногоон давхарцагийн Анна охин”
54. Ж.Мелвилл "Моби Дик”
55. С. Томпсон "Чин зоригт адгуусан амьтдын үлгэр”
56. М.Дож "Мөнгөн тэшүүр” /Бүрэн эхээрээ
57. Ж.Барри "Питер Пэн, Винди хоёр” /Бүрэн эхээрээ
58. Ж.Барри "Питер Пэн Кенсингтоны цэцэрлэгт”
59. Т.Янссон "Илбэчний малгай”
60. Ян Бжехва "Ноён Бэхэндусалын аялал”
61. Ж.МакДональд "Гүнж ба Гоблинууд”
62. Орасио Кираго "Ухаант аварга могойн түүх”
63. "Шидэт хүүрийн үлгэр”
64. Р.Киплинг "Шидэт толгодын савдаг”
65. П.Трэверс "Интоорт гудамжны Мэри Поппинс”
66. А.Волков "Мартагдсан цайзын нууц”
67. Пол Геллико "Женни муур”
68. Э.Несбит "Нойтон шид”
69. . К.Солтен "Бэмби”
70. Сонгодог үлгэрүүд "Хүрхрээний дуу”
71. Миязава Кензи "Мөнгөн голоор аялсан нь”
72. Миязава Кензи "Уулын савдагт тохиолдсон явдал”
73. Э.Вайт "Шарлот аалзны тор”
74. Н.Боуден "Шидтэний охин”
75. А.Гарнер "Шидэт чулуу”
76. К.Льюис "Шидтэний зээ дүү”
77. К.Льюис "Арслан, шүүгээ, цагаан шулам”
78. К.Льюис "Морь, хүү хоёр”
79. К.Льюис "Каспиан ханхүү”
80. К.Льюис "Үүрээр аялагч хөлгөөр зорчсон нь”
81. К.Льюис "Мөнгөн сандал”
82. К.Льюис "Сүүлчийн тулаан”
83. . Б.Алмазов "Хамгийн сайхан морь”
84. К.Патерсен "Аугаа их Гилли Хопкинс”
85. П.Бажов "Зэст уулын эзэгтэй”
86. В.Ирвинг "Нойрмог хөндийн домог”
87. С.Лагерлеф "Шидэт дэнлүү”
88. Э. Портер "Поллианна”
89. Л.Кэрролл "Алиса гайхалтай оронд”
90. Э. Гоуж "Бяцхан цагаан морь”
91. С.О’Делл "Дельфинт цэнхэр арал”
92. "Махабхарата буюу Пандугийн удмынхны их тулалдаан”
93. Нибелунгийн домог
94. Бөгжний эзэн 1 - Бөгжний ахан дүүс
95. Бөгжний эзэн II – Хоёр цамхаг
96. Бөгжний эзэн III – Эзэн хаан эргэж ирсэн нь
97. "Гэсэр”
98. "Эртний цайзын домог”
99. Дорно дахины домог
100. Эльфийн тухай домог
101. Шидтэний домог
102. Хайрын домог
103. Баатрын домог
104. СҮнс, хий үзэгдлийн домог
105. Далд ертөнцийн домог
106. Эльфийн домог
107. Лус, савдаг, газрын эздийн домог
108. Викинг, Галлын домог

Газар нутаг үгүй болов улс үндэстэн үгүй. Тиймээс "Бурхан гуйсан ч бүү өг" гэсэн өвөг дээдсийн гэрээсийн учир энэ. Газар нутгаа хайрлан хамгаалах бол үндэстэн оршин тогтнох зайлшгүй нөхцөл бөгөөд тухайн газар дээрээ хэрхэн нөхөн үржиж байна гэдэг нь дараагийн амин чухал асуудал юм. Улс үндэстний нөхөн үржихүйн индекс (НҮИ) бол улсын хөгжлийн чухал үзүүлэлт бөгөөд үндэстэн хаашаа явж буйг харуулах толь болно. НҮИ гэж тухайн улсын нэг эмэгтэй амьдралынхаа хугацаанд төрүүлэх хүүхдийн дундаж тоог хэлнэ. Улс үндэстэн өөрийн өвөрмөц соёл уламжлалаа дараачийн 25 жил хадгалж оршихын тулд НҮИ 2.11-ээс доошгүй байх ёстой.

Түүхийг харахад НҮИ 1.9 болсон бол эргэн сэргэдэггүй, 1.3 болвол мөхөж байгааг харуулах аж. Мөхлөөс сугарч нөхөн сэргэлээ ч 80-100 жил шаардагдах бөгөөд ийм үр дүнд хүргэх нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн загвар одоогоор үгүй болно. Өөр үгээр хос болгоноос нэг хүүхэд төрөөд хоёр хүүхдийн дундаас мөн нэг хүүхэд төрөөд явбал удахгуй үндэстэн мөхнө. Танайхаас хоёр хүүхэд төрөөд хөршийнх чинь арван хүүхэдтэй бол хүссэн хүсээгүй нэг л өдөр та хашааныхаа талыг алдана. Ардчилалд хийрхсэн газар өөрийн язгуур үндэстний эрх ашгийг аажмаар алдсаар, улмаар улс орон, газар шороо нь өр зүрхтний мэдэлд шилжинэ.

Европыг харцгаая. Ардчилал хамгийн өндөр хөгжсөн Европын бараг бүх орны НҮИ 1.9 буюу түүнээс доош хэдийнэ орсон бөгөөд сүүлийн жилүүдэд алгуур ихсэх хандлага нь уугуул иргэд биш, дүрвэгсэд, өөр үндэстэн шашинтны нөхөн үржихүйгээс хамаарна. Энэ байдлыг Европт угаасаа НҮИ доогуур байсан гэж тайлбарлах нэг хэсэг байхад нөгөө нь исламаас сэргийлэх хөдөлгөөний хэт дэвэргэсэн ажил гэнэ. Гэвч бодит өөрчлөлтийг үгүйсгэж үл чадна. 2007 оны байдлаар Франц 1.98, Англи 1.66, Грек 1.36, Герман 1.41, Итали 1.3, Испани 1.3 гээд Европын Холбооны улс орнуудын дундаж НҮИ 1.4 хүртэл буужээ.

Үндсэндээ баруун Европ даяараа хэт хөгширсний дээр баян тансаг амьдралын туйлд хүрч, бүх юм мөнгөөр хэмжигдэж, гаднаа бусдад инээж явдаг ч дотроо зөвхөн хувиа бодох үзэл түгж, хүүхэд төрүүлэх, олноороо амьдрахуйн соёл иргэншил хаягдсан. Жинхэнэ ардчиллыг тогтоочихсон гэдэг Норвегийн НҮИ 1.8, Шведийнх 1.7 болж дүрвэгсдэд уусч, уугуул үндэстэн нь тэдний цусанд живж байна. Энэ эмгэнэлт үнэнээ барууны улстөрчид хэдийнэ ойлгосон бөгөөд үндсэндээ дүрвэгсдийн хүчинд зарим нэг тоо баримтаа эерэгээр тайлбарлаж улс төрийн эрх мэдлээ хадгалахыг бодсоор өнөөг хүрлээ. Гэхдээ нийт Европын хүн амын тоо нэмэгдэж байна. Яаж?

Францын уугуул иргэдийн  НҮИ  1.98 бол лалын шашинтан дүрвэгсдийн НҮИ 8.1 байна. 20 наснаас доош залуусын 30 хувь лалын шашинтан болжээ. Марсель, Парис зэрэг том хотуудад 45 хувьд хүрсэн гэнэ. 2025 он гэхэд таван францын нэг нь лалын шашинтан байх бөгөөд 39 жилийн дараа Франц бүхлээрээ лалын улс болно. Парисын гудамж талбай дүүрэн лалын шашинтан мөргөл үйлдэнэ. Хэдийгээр гудамжинд мөргөл үйлдэхийг хориглосон ч хэр холдох вэ. Сүүлийн арван жилд Францад католик шашны 20 сүм боссон бол лалын шашны 150 сүм хийд шинээр үүд хаалгаа нээжээ.

Англид сүүлийн 30 жил 82 мянгаас 2.5 сая болтлоо муслим иргэд өсч үржив. Одоо Англид хамгийн түгээмэл нэрийн тоонд араб, ислам нэрүүд орж эхэлсэн. Английн уугуул залуучууд ч ажил хийж зовсноос дүрвэгсдийн адил аятайхан амьдарч болно гэсэн зарчим барьж эхлэв. Нурааж шатаахдаа африкчуудаас гаргууд гэдгээ саяхан харуулав. Голландад шинээр төрж буй хүүхдийн 50 хувь лалын гэр бүлээс гаралтай бөгөөд 15 жилийн дараа гэхэд хүн амын тал нь лалын шашинтан болох аж. Бельги мөн адил. Германы холбооны улсын статистикийн албан мэдээгээр 2050 он гэхэд Герман улс бүрэн ислам улс болох гэнэ.

Герман айл сайндаа хоёр хүүхэд төрүүлэхэд турк айл таван хүүхэдтэй. Германы Засгийн газрын мэдээлснээр одоо Европод 52 сая лалын шашинтан байгаа бөгөөд дараагийн 20 жилд 104 сая болж өснө гэнэ. Одоо хэрнээ зарим сургуульд герман хэлтэй хүүхдүүд шоовдорлогдож эхлэв. Хэдийгээр Герман хэдий баян ч Грек, Испанийн яая гэж байгаа эдийн засаг дүрвэгсдийг тэжээж сулрах цаг ирнэ. 1990 оноос хойшхи Европын дүрвэгсдийн 90 хувь лалын ертөнцөөс ирсэн гэдэг. Хүссэн хүсээгүй националист хүчирхийлэгч бүлгэмүүд, исламын хэт даврагчид Европ даяар хүчээ авч байна. Энэ тэгээд ардчилал уу. Энэ процесс эргэж буцалтгүй явж байгаа бөгөөд ардчиллын үнэт зүйлс гээч, нийгмийн халамж гээч бодлогынхоо золиос болж олонхийн ардчилсан санал асуулга, сонгууль гээчээрээ Европын уугуул иргэд өөрсдийн мөхлийг уриалан дуудсанаа одоо ойлгоод ч хэт хожимджээ.

Ямар ч эдийн засаг тэжээж дийлэхгүй болох цаг энүүхэнд. Хэсэг хугацааны дараа ардчилсан сонгуулиар Европын хүн амын олонх лалын шашинтан байх нь тодорхой болж байна. Ардчилсан Европ бүхэлдээ хэдхэн арван жилийн дараа бүтэн тивээрээ "Аллах акбар" болох хувь тавилантай аж.

Ардчилал гэдгээс үг л үлдэнэ, угаас утопи байсан. "Ардчилал хэзээ ч удаан үргэлжилдэггүй. Удалгүй хог болж, эцэж цуцаж. өөрийгөө егүүтгэнэ. Амиа хорлоогүй ардчилал гэж хэзээ ч байгаагүй юм" гэж АНУ-ын алдарт эцэг Сэмуэл Адамсын хэлснээр болох нь уу. Зарим улсын НҮИ доод түвшинд байгаа ч нийт хүн амын тооноос хэтийн төлөв хамаарах бол Монгол шиг цөөн хүн ам, өргөн уудам газар нутагтай улсад өөр үр дагавар үзүүлэх юм.

Урд хөршийн НҮИ манайхаас дор байна гэдэг нь биднээс цөөхөн болно гэсэн үг огт биш. Манай улсад нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн хөтөлбөр шилдгээрээ сайшаагдаж тасралтгүй 20 гаруй жил санхүүжүүлж ирсэн боловч нэг ширхэг үргүйдэлтийг эмчлэх,  үртэй болгох мэргэжлийн төв барьсангүй, харин ч эсрэгээр аль болох нөхөн үржүүлэхгүй байх бодлогыг далдуур явуулсаар ирлээ. НҮИ ардчилал эхлэх 1990 онд 4.2 байсан бол 2000 онд 1.9 болтлоо буурч, хүн амын дийлэнх хуүхэд залуучууд байсны хүчээр 2014 оны байдлаар 2.22 гэсэн үзүүлэлттэй явна.

Бодлого боловсруулагч нар нь НҮИ-ийг том улс гүрэнтэй адил статистик тоо төдий харж оронд нь хүний хөгжлийн индекс (ХХИ) гээч ардчилал шигээ агаарыг сурталчилж завгүй ажиллана. Инфляцийн түвшин, худалдааны тэнцэл, өр зээлээр бүтэлгүй уралдацгаана. Албаар ингэж гаднаас завгүй дарамтад байлгадгийг ухаарах нь үгүй. Хүний эрх чөлөөг уралдуулж хүн болгоныг Чингис хаан болгоно. НҮИ бол зөвхөн эрүүл мэндийн салбарын асуудал огт биш юм.

Монгол Улсын гол асуудлын нэг юм. Дэлхийд НҮИ хамгийн доод түвшинд яваа улс бол манай ЗГ-ын нийгэм эдийн засгийн хөгжлийг нь үлгэрлэн дуурайх гэж тэмүүлээд байгаа Ази тивдээ хамгийн ардчилсан Сингапур улс юм, НҮИ нь 0.80. Орчин үед шууд газрыг нь булаах дайн дажин хийх бус тэр газар дээр оршин суух уугуул үндэстнийг тайван замаар устгах олон технологи хэрэгжиж байна. Ялангуяа цөөн хүн амтай улсад өр зээл, тусламж, хүнс, өвчин, вакцин улмаар уугуул иргэд цөөнх болоход ардчилсан олонхнйн санал асуулга, сонгууль гэгч зальт аргаар түүх өөрчлөгдөнө. Түүнд бэлтгэж язгуурын Монгол биш өвөрлөгч нарыг төрөл арилжуулан монголжуулах тусгай бодлого сүүлийн 20 жил төр засгийн ивээл дор явагдаж байна. Одоо ч биднээс огт ялгагдах юмгүй болсон биднээс олон хүн тэнд байна. Урд хөрш Украинаас салсан Крымийг ч тэр үндсэн дээр хүлээн "зөвшөөоөв, Аодчилал, даяарчлал бол цөөхөн монголчуудын тулах гол цэг биш юм.

Улам өөрөө өөрсдийгөө устгах цэг (болсоор байна. Хүн төрөлхтөний нийтлэг эрх ашгийн төлөө даяарчлагдсан чөлөөт улс орон гэж хийрхээд "арьс махныхаа нүх сүв болгоныг нээгээд" байгаа одоогийн цаг үе удаан үргэлжилвээс Монголын тусгаар тогтнол аюулд орно. Монгол гэдэг нэр л үлдэж, нүүдэлчин монгол язгуур устах бодит эрсдэлд оруулснаа XXI зууны ардчилсан хөгжил гэж« сэнхрүулэн тайлбарлах сэхээтэн тархи угаагч нар дэндүү олон байна. Энэ аюулаас хамгаалж хөгжилд хурэхийн тулд бидний олонх үзэл бодлоо өөрчлөх бодит шаардлага гарч байна.

Арга ухаан бол бий. Тэр бол даяаршиж, баруунжихыг урьтал болголгүй язгуур уламжлал, түүхээсээ суралцах явдал юм. Ямар ч хөрөнгө мөнгө, юугаар ч олдошгүй агуу баян уламжлал түүхтэй улс билээ бид, бүхний хариулт тэнд бий. Олж харах, дагаж мөрдөх гэгээрлийн мэлмий хайрлаасай.

Л.БАЯРСАЙХАН /ӨДРИЙН ШУУДАН/

Бодол ургах эхлэл. Мал сүрэг. Хүний идэж уудаггүй өвс ургамал,хужир усаар хооллож,хүний хүнс тэжээл болдог мах сүү, эдэлж хэрэглэдэг арьс шир,ноос ноолуур үйлдвэрлэж яваа амьд биоүйлдвэр юм даа.Буурал түүхийн ахуй нэгэн цагаас монголчууд ийм нэгэн амьд үйлдвэрийг гаршуулж,гэршүүлж ирэхдээ мөр бүтэн,гэдэс цатгалан,бусдын царай хараагүй түүхтэй.

Хэдэн арваас хэдэн мянгаар тоолох ийм л үйлдвэрийг эзэгнэсэн малчин өрх, өнөөдрийн ойлголтоор өөрөө нэгэн компани.Тэд ийм үйлдвэртэй,тийм бүтээдэхүүнтэй,тоолох орлоготой,үлдэх ашигтай хөдөө нутгийн эзэд.Үүнийг тольдон харуулах мэт бараг л малчин өрх бүрийн "уяан” дээр наанадаж бага оврын машин трактор, цаанадаж улс улсын өнгө өнгийн суудлыг машин сойлттой боллоо.Морьтой малчид мотоцикльтэй малчид болж байна.Эзэндээ хүрсэн өмч хөрөнгийн өгөөж ашиг энэ ээ. "Хоёр идэхгүй хоосон хонохгүй”гэж ярих дуртай малчид хойморын эрээн авдартаа "хоёр хулгана” цоолохооргүй ялтсан хайрцагтай ойр зуурын хэрэглээний гэх хэдэн бор цаастай.Чөмөг сууж яваа малчид банкны хадгаламжтай,байшин хашаатай, аймгийн төв нийслэл хотод түрээслүүлж орхисон орон сууцтай.Үл хөдлөх хөрөнгө үнэндээ мал гэдэг амьд биоүйлдвэрийн ашгаар бий боллоо.

Улс орны мал сүрэг өссөөр…монгол түмнээ тэжээсээр…малчдын ашиг орлого нэмэгдсээр…ахуй амьдрал дээшилсээр…байгаа нь хөдөөгөө мэддэг хүний нүдэнд илхэн.Харин дэлхий таньсан дээдсийн нүдэнд малчдын уламжилж дассан ахуй нөхцөл,зан заншил,ажил амьдралын хэв маяг " ядуулаг” болон харагддаг бололтой.

Эрдэнэт мал сүрэг эх орны эдийн засгийн үндэс гэж малчин түмэн ярих дуртай.Тэр үндэснээс иш мөчир,цэцэг жимс ургана. Амттай жимснээс амсахыг хүсдэггүй манай төр засаг цатгалан юм даа. Тэр жимс-малын татвар.

Бодол тэлэх өрнөл. Төрт ёсоо төвхнүүлсэн Чингис хаан "Төр оршихуй дор татвар буй. Татвар буй дор төр оршмуй.”хэмээн зарлиг болгожээ. Найман зууны тэртээх нармай монголын татвар гувчуур нь мал,түүний хувилгаан хэлбэр байсан болов уу? Лавтайяа шийтгэл торгууль нь төчнөөн бод гэж түүх шастирт тэмдэглэжээ.Монголчууд,манжийн есөнтөө угсаа залгасан хаадын есөн эрүүний дор зовон зүдэрсэн түүхтэй. Дааж давшгүй татвар гувчуурт тоолох малаа хүзүүдэн,түүний буянаа өргөж хоосорч ядуурсан нь үнэн.Гэвч манж нар монгол нутгийг малын мөргүй болгож чадаагүй.Үржиж өсдөг малын буян үгүйршгүй баялаг.Эх орон минь хөрсөн дороо эрдэнээр баян хэдийч цагийн юм цагаа болохоор,хэмжээтэй юм хэмжээндээ хүрэхээр дуусдаг жамтай.

Ардын засгийн эхний арав арван жилүүд, дэлхийн дайны хар онуудад монгол түмэн төрдөө хэрэгтэй хөрөнгийг малаараа бий болгож өгсөн.Түүний дотор татвар жин дарна. Монголын төр малын татвар мөнхийн холбоотой явж иржээ. Энэ холбооны нэгэн эрч нь түмний сэтгэлд шингэсэн бичигдээгүй хууль.Албадан татаж авахын язгууртай "татвар” гэдэг ойлголт,эргэх цагийн улирах халаанд малын буян хишгээсээ төрийн сандаа өргөх бэлэг дэмбэрлийн ёс заншил болсон мэт.Төрийн нүүр тодрох татвар гэдэг үг, хармын тоос наалдаагүй өглөг гэсэн үгтэй агараа нэгэн санагдана. Манай ард түмэн малын шим- цагаан сүүний дээжээ төрийн сүлдэндээ өргөдөг. Мал тоолох төрийн элч нараа цагаан эсгий дэвсэн угтдаг.Ийм сэтгэл үнэн,илгэл ариун малчин түмэндээ төр засаг -Та бүхнийг,малын татвараас чөлөөллөө гэж "сүү шиг сэтгэлийг ээдүүлэх чалчаа муу үг” хэлсэнд малчин олон баярлаж орилсонгүй,гомдож тунирхсангүй өнгөрсөөн. Түүний учир аваас бог малын толгойд шилжүүлснээр 1000 малтай хүн дунджаар 50 мянган төгрөгийн татвар төлнө.Энэ мөнгө чинь өнчин хурга төлөг болж үс гуужсан үеийн үнэ л дээ. Тав арван малтай ядуу малчин ч төлж чадна.Монгол хүн "өгье гэвэл ганцаасаа” гэсэн гүн ухаарлыг шүтдэг билээ.

Одоо уул уурхайн баялаг улсын төсвөө даахтай болж байна. Малчин ардынхаа ачаанаас хөнгөлж татвараас чөлөөье хэмээн төрийн мэргэн түшээд шийдвэр гаргасан байж магадгүй. Бас уулсын суга хөндий,говь талын их зоонд цацсан будаа шиг цайрах малчны гэрээс багахан татвар цуглуулахад ихээхэн гарзтай гэж тооцсон байж болно. Ямарч байсан малчин хүн малын татвараа тээршээгээгүй байхад өгөх эрхгүй хуультай болжээ.

Бодол саарах ухрал. Өргөн уудам хөдөө нутагт тунаж үлдсээр байгаа хэдхэн зуун мянган нүүдэлч малчид, мал гэдэг баялагыг бүтээж хайрлаж,хамгаалж өсгөж үржүүлж явна. Тэд сумын төвөөс нийслэл хот хүртэлх суурьшсан түмэн олноо тэжээж байна. Манай хүнс,хөнгөн үйлдвэрийн хүрд араа энэ баялагаар эргэнэ. "Түүхий”ч бай,”болсон”ч бай энэ баялаг бух тэрэгний чингэлэг чингэлэгээр өрнө дорно,өмнөд умардыг зорино.Төр засаг маань их ажил их баялагын төлөө борви богсхийх завгүй хөдөлмөрлөж яваа малчин олондоо ээлтэй сайхан бодлогоор хандана. Ивээлдээ авсан хуультай. Мал төрийн хамгаалалт байна. Ган зудны гамшиг,аюулт өвчний халдвар,арьс ноосны урамшуулал гээд төрийн үүрсэн ачаа их.

Тэр л ачаандаа малын татвараа тэглэн оруулжээ.Ингэж малын татварын асуудлыг авах гээхийн ухаанаар тунгаан бодвол зуун зуунаар уламжилж ирсэн малчин ардынхаа сэтгэл итгэлийг хүндэлмээр. Энэ цагийн өнгө төрхөөс ургасан төрийн бодлогоо дагамаар.

Бодол цэгцлэх төгсгөл. Сэтгүүлч миний бие уйтан ахар бодлын хэмжээгээр ,малчин иргэд малын татвараа өгье гээд байгаа юм шиг,малын татвар төлдөг хуулийн заалтаа сэргээе гээд байгаа юм шиг,төр засаг малчин ардынхаа улс орондоо гүйцэтгэж байгаа ажлын цар хүрээ,ач холбогдлыг дээдлэн малын татвараас чөлөөлсөн нь зөв гээд байгаа юм шиг хоёрлосон гуравласан санал бодлоо хэллээ. Түмний сэтгэлд нийцсэн төрийн бодлого хэрэгжиж чадна.Буянт сүргийн эзэд буянаа дээжлэн төрийн сандаа өргөхөд цацлын сүүний дусал гэж бодон бэлэгшээнэ. Санаа сайхан ардынхаа сэтгэлд уламжилсан итгэлийг улс төрийн хонжоогоор сэвтээж эвдэх ёсгүй.

Дорнод.Сэтгүүлч Л.Хэрээ

Галдан бошигт  хааны мэндэлсэний 370 жилийн ойд

Энэ хаан ерөөл өргөдөг байсан юм. Энэ хаан ерөөлөөр тодорсон хувилгаан юм. Ойрад Монголын буддын шашны гэгээнтэн Энса хутагт нэгэнтээ Зүүнгарын хаант улсын хаан хотогчин Эрдэнэбаатар хунтайжийн өргөөнд морилжээ. Энса хутагтыг буцахад Эрдэнэбаатар хунтайжийн тавдугаар хатан Юм Ага,
-Гэгээнтэн та надад үр хайрлаач гэжээ.

Энса хутагт мишээж,
-Хатан танд бурхан үр заяана гэж хэлсэн гэдэг. Энса хутагт ийнхүү найр тавин ерөөсний дараа жил 1644 оны хөх хулгана жил Галдан мэндэлжээ. Галданг зургаан настайд Зая бандид Намхайжамц, Эрдэнэбаатар хунтайжид бараалхаж,
-Ойрад Монголоос таны хөвүүн Галданг  Түвдэд залж аваачмаар байна. Далай лам, Ванчин богд тэргүүтэн энэ саналыг надаар дамжуулж илгээв. Та таалан болгоовол Галдан хөвүүн Бурхан багшийн эрдэм гэгээрэлд нэвтэрч бурхны шашныг түгээн дэлгэрүүлэх сайн үйлийг эхлүүлэх юм гэж наминчлан залбирчээ.
Түвдийн Дашлхүмбэ хийдэд Галданг очих үед Чингис хааны алтан ургийн Түшээт хан Гомбодоржийн хөвүүн, Монголын анхны Богд Өндөр гэгээн Занабазар, Галдан хөвүүний магнайд адис хүртээж,
-Миний хатан эх Ханджамц хатан, Галдан хөвүүний хатан эх Юм Ага хатан хоёул Торгуудын  Шүхэр дайчин хэмээх удамт хүний эгч дүү хүүхнээс төрсөн юм. Галдан бол миний цусан  төрөл билээ гэж айлджээ. Өндөр гэгээн  Занабазар  өөрийн анхны  уран баримал Очирдарь бурхныг хоёр хувь бүтээж нэгийг нь Манжийн Энх-Амгалан хаанд, нөгөөг нь Галданд бэлэглэсэн түүхтэй.

Монголын хоёр их хувилгаан хувь заяагаар Дашлхүмбэ хийдэд учирч ойр дотно болов. Насан эцэс хүртлээ Өндөр гэгээн  Занабазар, Галдангийн тухай муу үг дуугараагүй гэдэг. Галдан бошигт хаан Өндөр гэгээний уран барималч гоц  авьяасыг гайхан биширч Төвхөн хийдэд түүний урланд нууцаар очсон баримт бий.

Галдан зургаан наснаас 21 жил Буддын таван ухаанд нэвтэрхий боловсорч  Богд Зонховын суудалд заларсан анхны монгол лам билээ. Ширээт лам бөгөөс Далай лам, Ванчин богд тэргүүтэн мяндагтны адил зэрэг дэв өндөр, бурхны  элч билээ. Нэгэн хавар гэнэт  Юм Ага хатан эх нь Түвд нутагт бараа бологсдын хамт  ирэхэд Галдан лам түүнийг угтаж авав.

Энэ үе 1671 он болой. Далай ламын өргөөнд шашны мяндагтнуудын зөвших ёслол болов. Зүүнгарын хаант улсын хаан Сэнгэ алагджээ. Хаан Сэнгийг эцэг нэгт Цэцэн, Зодов хоёр хорлож алаад өөрсдөө  хаан сэнтийд горилсон юмсанж. Эрдэнэбаатар хунтайжийн анхны Киргиз угсаат хатны хөвгүүд хаан төрдөө тэрсэлжээ. Сэнгэ бол Галдангийн зулай гишгэж төрсөн ах юм.

Галдан лам түүхэн сонголтын цаг үетэй тулжээ. Бурхны шашны гэгээнтнүүд Галданг  хүлээнэ. Эрс шийдмэг зантай Галдан лам,
-Би бурхнаас төрөөгүй ээ. Би эхээс төрсөн. Харин бурхан бол миний оюун санааг бүтээсэн юм. Галдан миний махан бодийг эцэг, эх бүтээсэн юм. Би ээжийгээ дагана. Би Зүүнгарын хаант улсын хаан болно. Би бурхандаа  үнэнч үлдэе гэв.
Тавдугаар далай лам Лувсанжамц, Түвдийн ерөнхий сайд дисрид Сансрайдорж, Ванчин богд, цөм толгой дохилцон зөвшөөрч, Галдан шар шувтлах хүндэтгэлийн ёслол үйлдэв. Богд Зонховагийн суудал эзгүйрэв. Энэ өндөр хэргэмт суудалд дахиад монгол хүмүүн залраагүй билээ.

Галдан, хаан сэнтийд залрав. Ингэж Галдангийн суудал, эрх ашиг, дотоод ертөнц, санаа сэтгэл солигдов. Зүүнгарын хаан Галданд Далай лам бошигт хэмээх шашны эрхэм дээд цол олгов. Галдан бошигт анхныхаа зарлигаар Цэцэн,  Зодов  хоёрыг цаазлав. Ах Сэнгийн  хатан Анударийг хатнаа болгов. Тэрбээр винайн ёсноос салж эр хүний ёсонд оров.

Галдан бошигтыг Зүүнгарын хаант улсын  хаан болонгуут Манжийн хаан Энх-Амгалан түүнд хаан цол хүртээн өргөмжлөв. Энэ явдал Түшээт хан Чахундоржийн дургүйг хүргэж, Энх-Амгалан хаанд тал олох, Галдан хааныг мохоох хувийн өс өвөрлөсөн байна. Элч зарж явуулсан Галдан хааны ах Доржзавыг 300 цэргийн хамт Түшээт хан хядав. Мөн Засагт хан Шарыг цэрэглэн довтолж Түшээт хан алав.

Түшээт хан Чахундорж хунтайж илт өдөөн хатгаж байлаа. Харин Засагт ханы ноёд Галдан бошигт хаанаас цэрэг, зэр зэвсгийн тусламж гуйсан тул Зүүнгарын цэргүүд дайлаар мордож, Түшээт ханыг номхотгов. Монголчууд өвөр хоорондоо хөлөө жийлцэж, эв эе эвдрэх нь Галдан хааны санаанд үл нийцнэ. Галдан бошигт хаан Манжийн хаан Энх-Амгаланд найрсаг захидал бичиг явуулж, хүчирхэг Манж улсын зүгээс тусламж хүсдэг байв. Манжууд халх, Ойрадыг бага багаар хагалж ашиг хонжоо горилно.

Галдан бошигт хаан Дундат азид эрхшээлээ өргөжүүлж, Хасгийн Янгир султаан, Туркстаны султаан мэттэй дайтаж газар нутгаа тэлсээр байв. Галдан бошигт хааны өнө холын бодлого бол Чингис хааны Их Монгол улсыг байгуулах эрмэлзэл байв. Монголын их хаан Чингис, Өгөдэй, Гүюг, Мөнх, Хубилай нарын дархалсан урт замаас хойш дөрвөн зууны  нар, салхи өнгөрсөн хойно Галдан бошигт хаан Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн хүн билээ.
Галдан хааны мэдээч нар Өвөр Монгол, Орос, Дундат Ази, Түвд, Хятадад ламын дүрээр сууж цагийн байдлыг түүнд хүргэнэ. Далай лам, Ванчин богд, Жирүн хутагт, Зая гэгээн Намхайжамц тэргүүтэн Галдан хааныг дэмжиж, улс  төрөө мандуулахад тусалсаар ирсэн үнэн түүх байна.

Оросын Тобольск муж, Москва хотод Галдан элч зардаг байв.

Зүүнгарын хаант улс дотооддоо цэргийн зэр зэвсэг, гунан буу, дарь хүхэр, төмрийн хүдэр бэлтгэнэ. Мал аж ахуйгаа хот айлын зохион байгуулалтад оруулж өсгөв. Увсад манан чулууны үйлдвэр,Ховд голын хөндийд Сартагтайнгуу хэмээх шуудуу татаж өргөн их тариа тарив. Галдан бошигт хаанд цэргийн хүнс чухал байв.

Галдан бошигт хаан бол Хубилай хааны бодлогыг үргэлжлүүлэн шашин, төрийг хослон барьж соёл боловсролд ухаан зардаг байв. Тэрбээр Зая бандид Намхайжамц  гэгээнтнээр тод бичиг зохиолгов. Галдан хааны төр, цэрэг, соёлын бодлогын түшиг нь  Ану хатан байсан юм. Ану хатны жинхэнэ нэр Анударь. Ану хатны эцэг Очирт сэцэн хан бол Ойрадын чуулган даргаар олон жил ажиллаж "ИХ ЖУРАМ” хуулийг санаачилсан номч мэргэн хүн.
Галдан хаан тод бичгээр 13 мөрт сонат бичдэг байсан нь номын гэгээн хуудсанд үлджээ.

… Миний нутгийн газраас бурхан гуйсан ч бүү өг!
Сэтгэлд багтсан бөгөөс их, багын ялгал үгүй …
Энэ суут мөр монголчуудын зүрхэнд хадгалагдсаар байна. Галдан бошигт хаан газар шороондоо амь шигээ хайртай байлаа. Манжийн Энх-Амгалан хааны барьцаанд байсан ганц хөвүүн Сэвдэнбалжираа Хөх нуурын уудам тал нутгаар сольж авахыг манжууд түүнд сануулахад,
-Өнө мөнхөд орших газар нутгаа үхээд өнгөрөх ганцхан амиар солихгүй. Миний нутгийн газраас бурхан гуйсан ч өгөхгүй гэж хэлсэн байдаг.
Манжид 1616 онд Өвөр монголын Цахар тэргүүт 49 хошуу, 1686 онд Халх монгол дагаар орж, харин Ойрад монголчууд 68 жилийн дараа урвагчдын балгаар толгойгоо хэрчүүлж хүчинд автсан зам мөртэй. Галдан хаан арга билгийн ухаантай ч хуйвалдаан, урвалт, урагшгүй явдал, үл итгэлцэлээс болж босоогоороо нөгчсөн жанжин баатар билээ.

Зуун модны тулалдаанд Ану хатан эрсдэхэд Галдангийн тал бие үгүй болсон. Галдан хааны 30 мянган цэрэг манжийн хувь илүү цэргийн өөдөөс баатарлагаар сөрж, өвс дэрлэн нас барсаар сэлбэх цэрэггүйн харгайгаар цөөрсөөр ялагдалд хүрэв. Хувилгаан Галдан хаан,

Амьдралд ялагдана гэж үгүй …
Амьдралд ялна гэж үгүй … хэмээн өгүүлжээ.
Монголчуудын эв нэгдэлд бутрааж манжууд цус дусаасан. Монголчууд эвтэй байхдаа хүчтэй байсныг Чингис хаан нотолсон. Манжийн дарангуйлал  Монголын газар нутгийг хэсэгчлэн хуваагаад зогсоогүй оюуны  санд булингар юүлсэн юм.
Бидний монголчууд өнөөдөр баруун, зүүн монгол гэж талцах нь манжийн хорлол юм. Түүхийн энэ цагаан толбыг арилгаж Галдан бошигт хаан, Өндөр гэгээн Занабазар хоёроо тархи, зүрхэндээ залая.

Занабазар гэгээнтний  цагаан, ногоон дарь эх тэргүүт 21 дарь эх ЮНЕСКО-гийн соёлын өв болж бишрэл хүндэтгэлийн манлайд очлоо. Өндөр гэгээн Занабазар уран авьяастны хувьд Леонардо Да Винчитэй эн зэрэгцэж байна. Монголын анхдугаар Богд тэнгэрийн авьяастан байжээ.
Чингис хааны алтан ургийн Занабазар наран, саран мэт мөнхийн авьяас билигтэй гэдгийг тэмдэглэе. Чингис хааны дээд удмын Дуба сохор гэгч гурван мэлмийт, холч ухаантны тасархай Хархул ноёны ач, Эрдэнэбаатар хунтайжийн  хөвүүн Зүүнгарын хаант улсын  хаан Галдан бошигт билээ.
Нуруу, нугасны талаасаа Галдан хаан Өндөр гэгээн Занабазартай угсаа нэг. Цусан талаасаа нэгэн урсгалын цэнгэг горхи мэт эгч, дүүсийн бүрэлваатай.
Галдан бошигт хааны ерөөлийн зүрхэн тарнийг монгол хүн найрал дуу мэт эгшиглүүлж байна.

… Миний нутгийн газраас бурхан гуйсан ч бүү өг!
Сэтгэлд багтсан бөгөөс их, багын ялгал үгүй!
Манай эриний он тооллын өмнөх 239 онд ертөнцийн анхны төрт улсыг байгуулсан Хүннү гүрний Модун Шаньюу хаан "Газар бол улсын үндэс” хэмээн тунхагласныг Галдан бошигт хааны сонгодог сургаалтай эндүүрэх тохиол буй боловч агуулга, хэлбэрийн хувьд агаар нэгэн буй.

Галдан бошигт хааны 370 жилийн ой бол монголчуудын 370 жил амьсгалсан  агаар, 370 жил өргөсөн сүү, 370 жилийн түүх юм. Дэлхийн түүхэнд Галдан хаан шиг том лам байдаггүй юм. Галдан бол ширээт лам мөн. Галдан бол Ойрад Монголын их хаан мөн. Галдан бол хүний дээд эгэл жирийн хүн юм. Тэрбээр хүн шиг амьдарч хорвоод мөнхөрсөн билээ.
Хааны ерөөл орштугай!

Монгол Улсын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн, зохиолч, сэтгүүлч
Дамдины Жамъян

Миний номуудын дотор Цээн­зэнгийн Галбадрахын "Бадрангуй” хэмээх шүлгийн  ном ороод ирчихсэн байх юм. Хэзээ өгсөн, хэзээ авснаа ч мэдсэнгүй. Уншлаа. Жинхэнэ монгол мэдрэмж, их өөр талаас нээсэн монгол ахуй  сэтгэлийг гижигдсээр байгаад  дуусгалаа.

Ийм  юм хийчихээд дув дуугүй, юу ч болоогүй юм шиг хаа явдаг нөхөр  юм бол? гэж бодов. Түүнийг чадвартай, чадалтай  маш сайн сэтгүүлч, нийтлэлч гэдгийг мэднэ, харин ийм сайн шүлэгч гэдгийг анзаарсангүй. Энд тэндхийн сонин сэтгүүлд л гаран орон  явдаг бололтой. Ийм л чимээгүй, ийм л жирийн нэгэн шиг гайхуулдаггүй  сонин ертөнц.

Ц.Галбадрах дотроо бол уугин шатдаг мөртлөө гадагшаа барагтай бол гаргахгүй. Дотроо бол бүхнийг мэдээд цэгнэчихсэн мөртлөө юу ч мэдрээгүй юм шиг явна.  Түүний шүлэглэснээр бол,

…Чи бороо боллоо ч

Шаагиж бусдад үзэгдэхгүй

Далд…

…Чи цэцэг боллоо ч

Ганхаж бусдад үнэртэхгүй

Далд… гэсэн нь  бусдыг биш, өөрийгөө хэлчихсэн юм шиг. Галаа далд, гэвч бичсэн шүлэг, нийтлэл нь айхтар сүрхий тодоос тод гэрэлтэн  бүхэнд илхэн, бүхнээс илүүтэй танигддаг юм. Монгол хэлнийхээ тансаг өнгийг таньдаг мэдэрдэг, түүнийг ааг ханхлуултал эдэлж хэрэглэж чаддаг цөөн хэцүү авьяастны нэг мөн  гэж шинждэг боловч их л удаан "дуншиж” байж үрээ төрүүлдэг  гэмээр байдаг. Тэр болгоныг би бас мэдээгүй байж болно л доо. Харин  "Бадрангуй” яруу найргийн ном нь түүнийг бүхлээр нь  илээр  гаргаад дэлгэчихжээ.

Галааг мэднээ. Өдөр тутмын  сонинд миний орлогчоор  ажиллаж л байлаа. Тустай сайн юм чив чимээгүй  хийчихээд дув дуугүй инээмсэглээд явж байсныг тэнэг би мэдэлгүй  амьсгал үзэл нэгт түүнийгээ гомдоож халирааж л явсан юм билээ.

Өдөр тутмын сонины буцалж, оргисон редакц гэдэг бол хүн тайван байхын аргагүй хатуу орчин.  Хийх зүйлийн төлөө, хийчихсэн юмныхаа төлөө хэлэх хэлэхгүй үгээр бие биеэ гомдоодог  ч гэлээ ямар улаан мөнгөний хэрүүл маргаан биш дээ,  ном эрдмийн цагаан ертөнц болохоор аяндаа цайрдаг нь сайхан. Залуус нь болохоор харин ч та намайг хатуу үгээр шилбүүрдэж байсан ч их зүйлийг сургасан гэж баярлаад явдаг нь олон юм билээ.

Салхи үлээхийн төдийд зөөлөн явгалж гоёоны үндэс рүү шургах элс шиг, ботгоны бөхнөөс гэнэт  цэлсхийн ургах говийн улаан нар шиг, бас зөөлөн асгарах нартай бороо шиг шүлгүүд нь аяс намуун, эгшиг айтай, дүрслэлийн шинэчлэлээр баялаг санагдлаа. Орчлонгийн элдэв юмсыг их нухаж дотогшоогоо мэдэрсэн гоо сайхан гэж болохоор "Бадрангуй” шүлгийн  номын мөр болгон дээгүүр ёстой л говийн нар тэшиж байх шиг илчлэг, чин сэтгэлийнхээ гүнээс утгын чимгийг дэн дун  гаргаж дэлгэжээ.

Их найрагч Бавуугийн Лхагва­сүрэн ч хамаагүй дуу алдаад байх хүн биш ээ. Гэвч тэрбээр хэлж чадаж. Бүр онож, бүр гоё хэлж…Ярилцлага өгөхдөө ухаан, үг хоёроо гамнадаггүй ч яруу найраг шүлгийг үнэлэхдээ үгээ гамнаад, өчүүхнийг гаргах шиг байдаг. Тэрбээр "…Их цэгцтэй, цэвэрхэн, хийц, урын тэмцэл сайтай шүлгүүд нь өөртэй нь их адилхан юм. Ийм шүлгүүдийг зөвхөн Галбадрах л бичих юм байна гэж бодсоноо нуухын арга алга” гэжээ. Хийц, урын тэмцэл…Үгийн нүдийг олж хатгана гэдэг энэ.  Үг бол ухааны хэмжээс. Үгийг ухаан болгож гаргадаггүй нь бидний гачлан. Ухаан гэдэг үгийг үйлдвэрлэгч цех юм даа. Урам төрөв.

Яруу найрагч, шүлэгч хүнд  маш нарийн сийлмэл мэдрэмж тархи, зүрх хоёрын завсар унтаж байдаг. Мэдрэмжийн эд эс сэрвэл сая жинхэнэ найраг амилна. Мэдлэгтэй, боловсролтой, гадаадын хэд хэдэн хэлтэй хүн сайхан бүтээл хиймээрсэн. Үгүй л юм билээ. Боловсрол мэдлэг чухал ч "чувство” "sense” буюу "мэдрэмж” хэмээх гайхамшгийг орой дээрээ мандуулмаар санагддаг.

Шүлэг гэдэг бол  тэр чигээрээ үг ухааны сүвийн мэдрэмж юм.    Яруу сайхны мэдрэмж гэдэг бол амьгүй болгоныг, унтаж байгаа болгоныг сэрээдэг. "Хоёр гараараа алга ташихыг хэн ч сонсоно, мэдэрнэ. Харин ганц гарын дууг сонсч байвал тэр мэдрэмж.Үүнийг л агуу их мэдрэмж гэж үздэг, боддог төсөөлдөг. Гэхдээ мэдрэмж мэдрэмжийн дотроос монгол ахуйн мэдрэмж гэдэг бол энэ ертөнцийн гайхамшиг бөгөөд Монголынхоо хөрсөн дээр гишгэж яваа мөртлөө нүхгүй юм шиг, чулуу шиг  шүлгийг их төрүүлж байнаа.

Ц.Галбадрах төрөлхийн гоо сайхны болоод яруу сайхны гайхам мэдрэмжтэй. Морин хуураа татахлаар ингэний нулимс бөмбөрүүлж чадна. Хүний хөрөг дүрсийг дуу алдтал гайхам адилхан болоод дотоод сэтгэл, хамгийн нууц далд шинжийг хүртэл ганцхан хэгдэс хийгээд л  хээ шиг хайчилбар хийнэ. Тэр ийм онцгой ховор авъяастайг би бүр хожуу санамсаргүй мэдсэн. Дэндүү чимээгүй, дэндүү хойно гишгэж болохгүй ээ, Галаа. Одоо л хэн гэдгээ үзүүлэх цаг ирж…

…Сарнай ягаан цэцгэн дундуур

Чамайг явахыг мэдсэн болбол доо

Салхи аргадсан дэлбээн дээр нь

Эрвээхэй болоод буух минь ч яав даа… (Хожуу бодлын салхи)

…Их ээ холоос

Ирж яваа морьтон

Толгодын дунд

Тонгочно

Зэрэглээнд өргөс шиг торно

Ижийдээ яарсан ботго

Хайлаас харж андууран

Зэлээ тойрч таварна

Зэрэглээнд хууртаж гомдоно… (Жин үд)

…Чамдаа би

Сайхан үг хэлэлгүй удаж

Хажууд нь анх

Чи биднийг уулзахад

Хар нялхаараа

Сугсалзаж байсан модыг

Нэг л өглөө босоход

Нэг их цас

Нэвсийтэл дарчихаж

Шувуу суух

Ганц хуурай мөчир ч үлдээлгүй

Бамбарлачихаж…

Чамдаа би

Сайхан үг хэлэлгүй удаж…(Чамдаа би сайхан үг хэлэлгүй удаж)

…Монгол уяа

Мориор дүүрэн байхад

Явгарахын хувь

Дутуу, надад

Элбэг баян

Эх нутаг байхад

Цагаачлахын хувь

Дутуу, надад

Мөрөөдлийнхөө оргилд

Хэзээ ч хүрэхгүйдээ

Мөнх наслахын хувь

Дутуу, надад… (Дутуу хувь)

Эдгээр мөрүүд яах аргагүй монгол мэдрэмжээс амилж төрсөн уран дүрслэл, үгийн их хэмнэл, зохис төгөлдөр байршил, өөрөө өөртэйгээ яргаж тэмцсэн хувьсал ажиглагдана. Судрыг хоргой торгонд баринтаглах шиг эх хэлний торгомсог илэрхийлэл, эгэл болоод гялсхийх монгол үгийн буян нүнжиг Ц.Галбадрахын амин сүнс болж  байгаад баясахаас өөр аргагүй.

Ийм хүнийг ямар ч олбин солбин  шинэчлэл уруу татаж чадахгүй. Ийм хүү гэнэнтэж дэмий юм руу уруу татагдвал тэр Галбадрах болоод говийн хүү биш болно оо. Их нарийн сэтгэж, их жимбүүрдэж, тун нарийн зайгаар ухаан цувьж гаргадаг чадвар түүнд байгааг ажаад ийм үгийг унагахаас өөр аргагүй боллоо.

Навч тасалж байгаа шиг, богино богино мөрөөр ухаанаа унагадаг юм байна. Чамбай л хүний шинж. Богино ч бай, урт ч бай мөртөөр  онох юмаа л олж унах ёстой тул түүний харам  цөөн мөрүүд номын нэгэн гоёхон чимэг болон үлджээ.

…Ээж айсуй

Араганд нь

Аргал, нар хоёр чихэлдэнэ…

…Тэнд

Тэнгэр дуугарахад

Энд үндэс баярлана…

…Халууцаж нозоорсон утаа

Хаяагаар тэнүүчилнэ

Банхарын хоолой аргана…

Гүн бясалгалын, дэгжин, хөөрхөн, сэрэл бодомжийн мөртүүд их чамин  хийцтэй мөнгөн товч шиг санагдана. Ахуйгаар сэтгэсэн үгэнд нь зориулж ахуйн үгийг хэлж байгаа болохоос шүлгийг яахин товч мэтхэнтэй зүйрлэж, адилтгаж болох…

Өмнөговь аймгийн Баян-Овоо сумын уугуул Цээнзэнгийн Галбадрах хэмээх "дэлбэрээгүй галт уул” дотроо түншиж,  нургиж уугиж байснаа гэнэт оргилон зад тавих шиг галт оргидос болсон сэтгэлээ цацсан шиг цацаж  чаддаг нь урамшилтай.

Түүний "Бадрангуй” шүлэг Монголын яруу найрагт говийн уул толгод адил үлдэхдээ нэг үлдэнэ. Уул толгодыг нурааж, сүйтгэж  болдгийг энэ цагийнхан "ид хавтай” харуулж байна. Гэвч яруу найргийн уулыг нурааж дийлэхгүй ээ.

…Гал дээр сүү дэврэх бадрангуй

Гараанаас морьд дүрэлзэн эргэх бадрангуй

Ян үдэд гэнэт үүл толгойлох бадрангуй

Ядуу хүү баатар болоод үлгэр жаргах бадрангуй… гэжээ.

Монгол омогшил… дотоод хөдөлгөөн, дотоод түлхэлт, дотоод эрчис ингэж монгол найрагчийн омогшлыг гадагшаа оргилуулж чадаж…

Галаа, чиний бүтээл ирээдүй цагт улмаа бадрангуй, бас дахин бадрангуй байх болтугай.

Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн доктор, профессор До.ЦЭНДЖАВ

Нотрдамыг төнхөх болсны учир

1990 он гарсаар Монгол эх оронд минь байгалийн гамшиг сүйрлүүд ховор гэхээргүй тохиолдох болсныг нямба хийдэг, бясалгал үйлддэг гэвш ламтан, дээд тэнгэр, доод тивтэй холбоо баригч идтэн шидтэн хутагт хувилгаад байтугай номын үсэг таних төдий ч, нойтон сормуустай үрийнхээ төлөө зовнигч хэн бүхэн гайхнам билээ. Эргэн санацгаая... 1993 оны баруун аймгуудын зуд. 1995 -1996 оны гал түймэр, 1998 онуудын солирон бороо, 1997 оны наран хиртэлт, олон олон удаагийн саран барилт, 1995 оны Өмнөговийн үер, мөн оны намар Дарьгангад болсон хүчтэй цасан шуурга, 1998 оны намар төвийн нутгаар унасан их цас, 1997 - 1998 оны хүчтэй хар салхинууд /голдуу баруун аймгийн/... Жилдээ л ямар нэг юм болох. Үгүйдээ л гэхэд онгоцны дараа дараалсан осол сүйрлүүд. Өнгөрсөн өвлөөс аваад газар хөдлөх нь эрс олшров. Өвгөдийн хэлэлцэх нь, ганц, хоёрхон сарын дотор ингэтлээ олон удаа газар эх маань шилгээж байсан нь үгүй гэнэ.

Тэр ч бүү хэл, "Еэ бүү үзэгд" гэмээр юм Хөвсгөлийн Ханхөхийн нуруунд болсон дуулдах, Эрдэмтдийн тайлбарлах нь, уулын орой зүгээр л нурчихсан гэнэ. Газар хөдлөөгүй, уурхайнхан очиж тэслээгүй атал зүгээр л өөрөө нурчихдаг уулын орой байдаг нь сонин. Бас тэгээд гүн нүх үүсгээд байгаа юм шүү. Ханхөхийн сонин үзэгдэл Монголын ардчиллын удирдагч С.Зоригийн амийг бүрэлгэсний дараахан болсон. Үүн лүгээ дүйцүүлэн тооцоолоход 1988 оны эцсээр уулын Карабахад бужигнаан болсны дараахан Арменд 1991 оны эхээр өвөр Осетинд үндэсний хөдөлгөөн болсны дараахан Гүржид газар хүчтэй хөдөлж олон зуун хүний амийг аваад явчихсаныг санахад илүүц бус. Ер байгалийн аливаа онцгой үзэгдэл, гамшиг, сүйрэл хүмүүн төрөлхтний зууралдсан тэмцэл, эвдрэлцээн, тулалдааныг ихээхэн соргог мэдрэхээс гадна дэндүү эмзэг хүлээн авдаг бололтой. Гагцхүү үүнийг яг таг баталж чадах зүйл нь гэвэл, эс бөгөөс өнгөрсөн цагийн товчоон, эс бөгөөс Монголчууд бидний олонтаа сонссон Болгарын Ванга эмгэн ч юм уу, Нарванчин хийдийн Дилав хутагт нар шиг аугаа их зөнч мэргэд, рид, хувилгаадын айлдвар, лүндэн буй заа.

Дэлхийд алдартай эрдэмтэд газар зүй хийгээд одон орон судлаачид хүртэл хэдэн тэрбум тооцоо хийж, сүүлийн жилүүдэд идэвхжин буй галт уулс, газрын цардсын гулсалт, газар хөдлөлтийн байдлыг далдыг мэдрэх чадвартангуудын зөн совинтой харьцуулан дэлхийн бөмбөрцгийн тогтоц ойрын жилүүдэд /2010 он хүртэл гэж ойлгож болно/ хэрхэн өөрчлөгдөх тухай зүсэн бүрийн таамаглал дэвшүүлэх болов.

Тэдний үзэж байгаагаар:
-Атлантын далай эргээ тэлж Америк тивийн зүүн, Европ тивийн баруун эргийн ихээхэн хэсэг усан дор орох нь
-Гренланд, Арктик, Антрактидад мөс хайлж, далайн түвшин 70 метрээр өндөрсөх нь
-Одоо цав суугаад байгаа нь нотлогдсон Японы эх газрын цардсын хоёр хавтан ойртон давхцаж уг арал усанд бүрмөсөн живэх нь
-Италид Везуви, Этна галт уулс дэлбэрч, газар хөдлөлтийн их давалгаан үүсгэх нь
-Хар тэнгисийн усны түвшин нэмэгдэж Газрын дундад тэнгист цутгах нь эрдэмтэд тооцоолсноор их гүрнүүдийн шизофрени хийгээд пароной өвчтэй алдартангууд өндөр уулсын оргил бараадуулан орд харшаа барьж эхэлж байгаа гэлцэнэ. Харин Монголд яах бол? Үүнийг Нотрдамаас л эрэн хайцгаая.

Нотрдам /латинаар алдаршсан нэр нь Нострадамус/ гэгч, өерийн зөгнөлөөрөө өнөөг хүртэл хүн төрөлхтнийг дагжин чичрүүлсээр байгаа ирээдүйг харах чадварыг түүнээс өмнөх /МЭ 60-аад онд бичигдсэн Христийн илч Иоганы "Айлтгал бичиг" /Апокалипсис/-ийг л эс тооцвол/ ба хойдох бүх "пацаануудын" дэмийрлүүдийн шилдэг түүвэртэй ч харьцуулах аргагүй агуу тул тэр их зөнчийн тухай уншсан нь онцын их бухимдалгүйгээр энэ хэсгийг дуугүйхэн алгасаад, уншаагүй нь тэвчээртэйхэн суугаад сонстугай!

Тэр эрхэм бээр 1503 онд эдүгээгийн өмнөд Францын Прованс хэмээх сууринд төрж, багадаа тэрбээр латин хэл сураад, 12-13 насандаа зэрэгцээ орших суурингийхаа шашны сургуульд элсэж хэл зүй, уран хэллэг, учир зүй, тоо бодлого, дүрслэхүй ухаан, хөгжим, одон орны анхны мэдэгдэхүүн эзэмшсэн ажгуу. Дараа нь Европт алдартай байсан Монпельегийн анагаах ухааны сургуульд орж төгсөөд явуулын оточ болжээ. Хэдэн жилийн дараа тэрбээр тахал эмчлэх талаар гайхагдан "шидэт доктор" хэмээн нэршсэн ч гэлээ, эхнэр аван суурьшсан Ажен гэгч хотод нь тахал гарахад эхнэр, хоёр хүүхдээ яаж ч чадалгүй алдсан гэдэг. Уй гашууд автсан Нотрдам Орбилийн сүмд нямба хийн суухдаа хичнээн ч шөнөөр хамаагүй нойр хоолоо умартан ид шидийн ухааны ном судар судалж, ой ухаанд нь ойрын хийгээд алс хэтэд болох үйл явдлууд тодорч үзэгдсэнийг дөрвөн мөрт шүлэгт оруулж сурсан гэнэм.

Хэсэг хугацааны дараа нямбаа дуусч дахиад явуулын эмчийн үзүүргүй замдаа гарч олон хотуудаар аялан өвчтнүүдийг илааршуулж яваад 1547 онд хоёр дахь удаагаа гэрлэж төрсөн нутгийнхаа Салон хэмээх жижигхэн хотод суурьшин гурван хүү, гурван охинтой болж, тэгсгээд эмчийн ажлаа орхиж, зохион туурвих ажилдаа шуударсан байна. Энэ завсар тэрбээр анагаах зүйн хэд хэдэн бүтээлүүдээс гадна "Царайны үнэнхүү шилдэг арчилгаа" хэмээх гоо сайхны талын ном, мөн "Бал, элсэн чихэр /Уг нь цасан чихэр гэх нь баймаар. Элсийг иддэгүй, тэгээд ч элс биш, цас л цагаан бус уу. Ж.Н/, дарсатай бүх төрлийн чанамал бэлтгэх арга" зэрэг ном бичсэн нь тухайн үедээ ихээхэн алдаршиж байжухуй. Гэвч Нотрдамын нэрийг мөнхжүүлэх бүтээл бол шүлэглэсэн зөгнөлүүд нь байлаа. 1555 оны 5-р сард Леон хотын Масе Бономмагийн хэвлэх үйлдвэрээс "Ноён Михаэль Нострадамусын зөгнөл" хэмээх ном хэвлэгдэн гарлаа.

Тэрбээр дөрвөн мөрт зуун шүлгээ нэг бүлэг болгон "Центурий" хэмээн /"центум"-латинаар 100 гэсэн үг/ нэрлээд анхны удаагаа дөрвөн бүлгийг нийтлүүлсэн байна. Гүн нууцлагдсан үгстэй энэхүү ном тэр үеийнхээ уншигчдын анхаарлыг төдийлөн татаагүй ч, Францын хатан хаан ид шидийг сонирхон оролддогийн хувьд ордондоо урьжээ. Гэвч яагаад ч юм бэ, хаан, хатан хоёрын таашаалд нийцээгүй тул өчүүхэн бэлэг хүртээд нутагтаа ирж урьдын адил гүн зөгнөлдөө умбах нь тэр. Мишель де Нотрдам 1559 оны 7-р сар хүртэл мартагдсан мэт байлаа. Харин түүнийг өөрийнх нь зөгнөл л анхлан алдаршуулсныг хэлэх хэрэгтэй. Учир юун гэвээс Францын эзэн хаан II Генрих өөрийн дүү охиноо Испанийн хаан II Филиппэд хатан болгох хуримын үеэр морин жадны тэмцээн явуулж, өөрөө ч оролцов гэнэ.

Оройхон тэмцээн бараг дуусч зочид тарахыг зэхэж байтал тулаанд гарамгай залуу хаан цугларсан олны өмнө гэнэтэд Шотландын дайчин гүн Монтгомери гэгчийг хатгалдаанд дууджээ. Хааныг хүндэлсэн залуу гүн элдвийн шалтаг тоочин татгалзаж, гай тохиолдохыг мэдэрсэн юм шиг тэнд байгсад бүгд л гүнгийн хүсэлтийг хүлээн авахыг хаанд зөвлөсөн ч хувь тавилангаараа үхэх ёстой хүн яахин түүнийг нь зөвшөөрөө аж дээ. Тийн хоёул мордон урд урдаасаа давхилдан очоод хатгалдан завдтал Монтгомерийн барьсан мохоо зэвтэй жад хааны төмөр цээживчинд тусч хугараад, харин модон ишний хугархай үзүүр ган дуулганых нь торон халхавчны завсраар орон нүдийг нь хатгаж орхивой. Хоёр улсын хамгийн шилдэг эмч нар хааны нүдээр дамжин уураг тархийг гэмтээсэн халдварыг зогсоож чадсангүй, гарамгай дайчин хаан долоохон хоноод насан эцэслэвэй.

Яг ийм юм болохыг Нотрдам бээр урьдчилан харж:

Алдар дуурсгах эрэлхэг тулаанд

Алтадсан дуулгын торыг нэвтлэн

Ахмад арслангийн нүдийг залуу нь оноод

Авралгүй үхлийг хоёр дахь хатгалга авчирна /шүлгийг Самбуугийн Цэвээний орчуулгаар авав/ хэмээн өөрийн зөгнөлийн номын 1-р 100-тын 35-р дөрвөн мөртөд бичсэнийг ордны хэн нэг нь тэр хүнд өдрүүдэд анзаарсан авай.

Тийнхүү Нотрдам алдаршиж, олон түмэн номыг нь булаалдан авч, "Шинэ, шинэ зөгнөл туурвиж байгаа гэнэ" гэсэн цуу яриа дэгдэж эхлэв гэнэ. 1566 онд II Генрихийн хүү IX Карл өмнөд Францаар аялж явахдаа тэр цагт тохиолдож байгаагүй их хүндэтгэл үзүүлэн үзмэрчид золгон, олон цаг ярилцаад, өөрийн эмч, зөвлөх цол хүртээж өндөр тэтгэвэр тогтоон соёрхсон боловч их зөнч маань түүнийг удаан хүртэх заяа нь дутан, уншиж байсан номынхоо зах дээр "За миний үхэл ойртлоо" гэж бичээд хэд хоногийн дараа тэнгэрт хальжээ. Алдарт зөнч Нотрдамын бурхан болсноос хойш хоёр жилийн дараа түүний 3797 он хүртэл үйл явдлуудыг дэлгэрэнгүй шүлэглэсэн 10 бүлэг ном нь хэвлэгдэн гарсан бөгөөд бүх зөгнөлийн гуравны нэг нь одоогоор батлагдаад байна гэж судлаачид үздэг юм.

Дөнгөж 440 гаруйхан жилийн хугацаанд 1000 орчим зөгнөлийн гуравны нэг нь батлагдсан юм чинь үлдэж буй 1800 -гаад жилд гуравны хоёр нь батлагдахгүй гэхийн баталгаа алга. Гагцхүү болох ёстой үйл явдлыг болоод өнгөрсөн хойно нь Нотрдамын бүтээлийг судлаачид "барьж авна", өөрөөр хэлбэл тэр дөрвөн мөрт биеллээ олжээ гэж батална гэдэг л хүрэшгүй оргил мэт. Болох үйл явдлын нууцлаг далд утгаар, ганц хоёрхон удаа л жинхэнэ хугацааг нь тас түс тавьж, бусдыг нь нууц томъёонд оруулан дурдаж, мэдээжийн нэрийг нь тонгоруулж /Парис гэхийг Рапис г.м/, ёгтолж, эс бөгөөс эртний болон домог шасдирын хэлээр нэг үйл явдалд холбогдох хэд хэдэн дөрвөн мөртүүдийг аль ч бүлэгт нь хамаагүй тараан зориуд будлиулж өгдөг байсан болохоор арга ч үгүй биз.

Одоо эрхэм уншигчдийн чилээрхлийг эс хайхран Нотрдамын зөгнөлд тусгагдаад биелэгдсэн үйл явдлуудын зарим жишээг татсу.Напалеоны намтрыг тусгасан дөрвөн мөрт шүлэг нийтдээ найм байдгаас хоёрыг нь /хаалтад эхлээд бүлгийн, дараа нь бүлгийн доторхи шүлгийн дугаарыг бичив/ авбал, Эзэн хаан Италийн орчимд мэндэлнэ                                                                                                                                          Эх орон маань тэнгэрт тулгал мандана                                                                                                                                     Дарангуйлагч хэмээн түүнийг зэмлэн                                                                                                                                          Далдуур хунтайж бус яргачин гэж хочилно                                                                                                                                   Хаан Никейн дэргэд дахин газардаж
Хаант улсаа аврахаар хоосон санаархаад                                                                                                                             Эрмэлзэх их олзоо далайд живүүлж                                                                                                                                        Эсрэг талынхны үхэр хариулан үлдмой.
Энд Францын эзэн хааны намтраас ангид нэг ч үг байдаггүй гэнэ.

Напалеон үнэхээр л Италийн эрэг орчмын Францын харъяаны Корсикад төрж, эзэнт улсыг байгуулан "Тэнгэрт тултал мандсан", үнэхээр "дарангуйлагч" маягаар хаанчилж байснаас "хунтайж" удамтай ч гэлээ, жирийн "яргачин" шиг санагддаг байна /тайллыг Оросын судлаач А.Сапёлкинаар авав. Ж.Н/. тэрбээр сүүлд хаан ширээнээсээ татгалзан Ниццын /эртний нэр нь Никей/дэргэд эх газартаа бууж, /олзоо авахаар "хоосон саанархсаны эцэст түүнийгээ их далайд живүүлж /англид алдан/, яаравчлан засч байшин болгосон үнээний саравчинд хоригдон бэлчиж буй /үхэр хариулан/ үлджээ. Энэ бол Напалеон намтраас огтхон ч зөрөөгүй зегнел байсан юмсанж.
Ленин, Сталин хоёрын тухай:

Эзэн хаан аюулт гекатомбо хийх гэж                                                                                                                                      Эргэж бүр анхны эхлэлд шилжинэ                                                                                                                                             Гантиг, тугалган бунхан-тэнд их Ром эр
Медузан сүлдтэйгээ - олны хөл нээлттэй
Гекатомбо гэж эртний Грект 100 бух алж тайллага хийхийг хэлдэг байж. 

Хожим энэ үг нь аллага гэсэн утгатай болсон. Сталины харгислалыг нэрлэсэн нь энэ. Лениний мавзолейг улаан гантигаар енгөлж, хаалгыг нь хар тугалганы найрлагатай хайлшаар хийжээ. Сталин Ленингээс их нүгэлтэй байсан тул арай гайгүй нүгэлтэй Ленинг "Их Ром эр" буюу Юлий Цезарьтай адилтгаж. Цезарийн сүлд нь Медуза буюу далайн залхаг байж. Тэр Медуза хэмээх эмэгтэйн толгойтой үснийх нь оронд могойнууд арзаганадаг байж. Түүний толгойг Персийн баатар тас цавчин Афина охин тэнгэрийн хаалганд дайснаа сүрдүүлэх билэгдэл болгон хадчихаж. Сүүлдээ энэ нь жижиг дугуй цэгээс тэмтрүүл хэлбэртэй арсайсан таван шугам буюу могойн нэг нь дээш, хоёр хажуу тийш, хоёр нь арай доош чиглэсэн дүрслэл болж.

Яг л "Медузан сүлд" буюу Таван хошуу гэсэн үг. "Олны хөл нээлттэй" гэдэг нь Мавзолейд хэн ч орж болно гэсэн үг.
Эрх чөлөөг хэн ч эдэлж эс чадна                                                                                                                                             Эрлэг шиг жигшүүрт өчүүхэн хар Гистер
Өндөрлөг тавцан тийш замаа засна                                                                                                                                         Өмхий хороор Бүгд Найрамдахыг бүрхээнэ (У-29)
Нотрдамын зөгнөлд Гистер гэдэг нэр ердөө л хоёрхон удаа гардаг бөгөөд тайлаад үзвээс тэр нь яахын аргагүй Гитлер мөн гэдэг нь батлагддаг гэнэ. Сапёлзины тайлбар луу эргэж оръё. Өнцөг булан үүсгэн маяглуулж бичдэг байсан XVI зууны үеийн Готын Шрифтийг Гитлерийн Германд сэргээн хэрэглэсэн агаад з, 1, е үсгүүд адилавтар дүрстэй болдог тул Нотрдам бээр далдын мэлмийдээ тунгаахдаа андуурч "харсан" ч байж болох. Хоёрт гэвэл Гистер гэдэг нь хийрхэл /Гитлерийн жинхэнэ зан төрх/ гэсэн утгатайгаас гадна Дунайн эртний нэр бөгөөд түүний эргээр оршин суугчдыг мөн ингэж нэрлэдэг байж. Гитлер Дунайн орчимд төрснийг хэн бүхэн мэднэ.

"бүрхээнэ" гэдэг нь латин хэлэнд "фашёс" гэсэн холбох, баглах гэсэн утга хадгалдаг байсныг Муссолини авч намынхаа нэр болгосныг Гитлер зээлдэн Веймерийн бүгд найрамдах улсыг "бүрхээх" нь тэр. "өмхий хор" гэдэг нь нацист үзэл суртал.

Их хана дайны өмнө нурна                                                                                                                                                       Их хүн талийна, төгсгөл нь аймаар хурдан                                                                                                                             Далбаагүй хөлөг онгоц усны эрхшээлд                                                                                                                                          Дан цус голын эргийг будна (П-57) "Их хана" буюу Берлиний хана нурснаас хойш ялангуяа хуучин ЗХУ-д олон жижиг дайн гарч цус урсгасан. "Голын эрэг" гэдэг нь улс төрийн хоёр лагерь. "Далбаагүй хөлөг онгоц" нь өөрчлөн байгуулалтаас үүдсэн жолоодлогогүй нийгэм.

Үхэл нь аймаар бөгөөд хурдан болсон их хүн гэвэл Румыны титэмгүй эзэн хаан Чаушеско. Их Нотрдамын зөгнөлийн эртний болоод хүн саяхны үйл явдлуудын биеллийг түүвэрлэн дурдваас ийн бөгөөд эдүгээ хүн төрөлхтөн хоёр дахь 1000 жилийн төгсгөлд маш том сүйрэлтэй /Нью-Йоркийн хоёр өндрийн сүйрэл биш биз? Ж.Н 2013.01.03-ны нэмэлт/учирна гэдгийг түүний ч, бас бус янз бүрийн цаг үеийн зөнч, далдыг харах чадвартнуудын зөгнөл ч хэлээд байсан аж. Гэхдээ энэ талаар зөвхөн Нотрдамыг л сонирхоё.

Нотрдамын зөгнөлөөс айхын учир

Судпаачдын зүгээс өнгөрсөн хугацаанд огтоос биелээгүй Нотрдамын зөгнөлүүдийг түүвэрлэн авч харьцуулан тооцоолоод XX зууны сүүлчийн 10-аад жил болон XXI зууны эхний хэдэн жилүүдэд тохиолдож болзошгүй үйл явдлуудыг таамаглаад олон жил өнгөрлөө. XX зуун дуусах нь ойртох тутам, уг түүвэрлэсэн зөгнөлүүд жилээс жилд биелэгдэхгүй байх тутам хүн төрөлхтөн, түүн дотроо эрдэмтэд, Нотрдамыг судлаачид, зөнч мэргэд улам их сандралд орж байгаа бөгөөд Монголчууд бид ч гэсэн тэр бүхнээс нь айгаад Отгонтэнгэр лүүгээ авирахгүй ч гэлээ, "харанхуй" суух эрхгүй юм. Дурдсан хугацаанд байгалийн их гамшигаас гадна мөн л их дайн тулаан болохыг Нотрдам зөгнөжээ. Нэгэнт түүний зөгнөлүүд үнэнээс төдийлөн хол зөрдөггүй тул судлаачдын тайллыг тун товчлон, биелэгдээгүй байгаа үйл явдлуудын зөгнөл шүлгүүдийн заримыг түүвэрлэсү.

Аадар бороо Кампанид улам асгарсаар                                                                                                                                   Апулийн агаар хуурайшин улайна                                                                                                                                                 Азарган тахиа, бүргэдийн даль гэмтэхийг харна
Арслан л түүнийг ийм болгожээ, хөөрхийг. (111-62)
Нарны илч тэнгисийн усыг халааж                                                                                                                                                 Негропонтын загас бараг чанагдана                                                                                                                                               Олон түмэн тэр загасыг цуглуулж                                                                                                                                             Родос, Генуя өлсгөлөнгөөс аврагдана. (11-3) Энд цаг агаарын эрс дулаарлыг үгүүлжээ.

Италийн  Кампани,  Апуни зэрэг мужуудаар  их үер, харин Негропонт буюу Хар тангис хавиар ган болж ус нь бараг буцлахуй, гангаас болж өлсгөлөнд   нэрвэгдсэн Италийн Родос, Генуя арал, хойгуудын оршин суугчид загасыг нь түүж идэх юм гэнэ. Түүнэчлэн АНУ, Англи /арслан нь/ Франц   /азарган тахиа/, Орос /Бүргэд/-ыг доройтуулна гэнэ.

Дорноос пунийн удмынхан хөдөлж                                                                                                                                          Домогт Ромулын үрс Адрийд халдана                                                                                                                                      Замдаа Ливийн цзрэгтэй нийлж                                                                                                                                               Зарим арлыг Мелитийн хамтаар цөлмөнө (1.9)
Эртний нэрсийн тайллыг орхйод үгүүлбээс, дэлхийн дайны ажиллагаа дараахь байдлаар өрнех аж. Үүнд Ливи тэргүүтэй лал шашинтнуудыг хөлөг онгоц Италийн зүүн эргийг чиглэн гарч Адриатын тэнгисийн зүгээс цохиолтхийнэ. Замдаа Мальт хавийн арлуудыг эзэлнэ. Яагаад заавал Италид анхны цохилт өгөх юм бэ? гэвэл *ЗХУ-ын зүгээс ирэх довтолгооныг няцаахаар НАТО олон жил бэлтгэж өөрийн зүүн жигүүр болох Италидаа сул анхаарсан гэнэ.Цаашилбал Турк, Ирак зэрэг улсуудад Испани, Франц, Австри, Швейцарь, бүрэн эзлэгдэж тэдний төлөөх тэмцлийг НҮБ биш Ромын пап лам /Европын хаан/ удирдаж ялахаар зөгнөлд бичигдсэн байдаг гэнэ. Ингээд:
Өрнийхен өвгөн пунийн үзлийг ниргэнэ                                                                                                                                        Өөрчлөлт Ганга, Инд, Лаура, Рона, Таход                                                                                                                                    Хөнөөлт зөрүүд аюулт өлсгөлөнд өртөж                                                                                                                                         Хөлгүүд нь живж, хүмүүс цусанд хутгалдана (11-60)
Дайн дуусчээ. Үүнд Энэтхэг ч татагдан орсон байна. Гэвч нарны эрин буюу эзэн хааны эрин ирэх бололтой.
Нэг зовлон нөгөөгөөр удахгүй солигдоно                                                                                                                                Нийтийг хөтлөгч эзэн эринийг шинэчилнэ                                                                                                                                 Бороо, цас, өлсгөлөн, гал, ган, гамшиг, зовлон
Болзоогүй сүүлт од тэнгэрт айсуй. (11-46) Их зурхайчийн мэргэн зөгнөлд дурдсанаар энэ явдал дэлхийн III дайны /Нотрдамын биелсэн зөгнөлөөр уг дайн Иран-Иракийн хооронд эхэлсэн/дараахан юм уу, эсвэл XX зууны хамгийн төгсгөлд болох аж.

Одоо Нотрдамаас болох үйл явдлын он сарыг тас түс өгсөн цөөхөн шүлгүүдийн нэгийг уншъя. Чингис хааныг их зөнч маань цорын ганцхан удаа дурссан атлаа үйл явдлын оныг яг таг хэлсэн мэт нь тун сонин.
Мянган есөн зуун ерөн есөн онд                                                                                                                                                Мөнх тэнгэрээс догшин хаан морилно                                                                                                                                         Далай их Монголын хаан мэндлэхэд                                                                                                                                            Дайны тэнгэр Ангараг мөд одохгүй (Х-72) Дэлхийн III дайны байдлыг  тунгаан  үзвэл цөмийн  болон химийн,  бактерологийн зэвсгийг өргөнөөр хэрэглэснээр экологийн сүйрэл үүснэ. Тэгснээр газар хөдлөлт, галт уулын дэлбэрэлт олшрох аж. Гэхдээ уг солир далайд унаж дээр дурдсан усны аюулыг үүсгэх болов уу гэж бусад зөнч нар үздэг юм билээ. Дэлхийн дээвэр дээр суугаа Монголчууд тэр үерт өртөхгүй бололтой. Яг энэ үеэр Чингис хаан төрөх нь. Энэ үеэр төрөх юм бол хэзээ насандхүрэх нь ойлгомжтой. "Ханхөхийн нүх нэг л учиртай даа" хэмээн өвгөд ярилцах, эрдэмтэд  тээнэгэлзэх,   сэтгүүлчид  сониучирхах. Гэвч бид "харанхуй" л суусаар Монголд харин галт уул дэлбэрэхгүй гэхэд газар хөдлөлт олширч эхэллээ.   Гэхдээ   Нотрдамын  зөгнөл   биелэхгүй байх тохиолдол ч бий гэдэг. Хэн мэдлээ...

Сэтгүүлч Ж.НЭРГҮЙ

Эх сурвалж: "Ясан хуягт мэлхий их далайг
зоримой" номоос авав.
/1999.03.03/

Саяхан Л.Алтангэрэл гэх нэг жаал "Монгол тулгатны 100 эрхэм" нэвтрүүлэг бол миний оюуны өмч, намайг хийх гэж байхад хулгайлчихжээ гэж мэдэгдлээ. Л.Алтангэрэл гэгч С1 телевизэд "Түмэн хишигтэн"-г  хийж байхдаа улс төр, нийгэм, урлаг соёл, спортын архаг 100 таваарштай ярилцлага хийх зохиолоо бичээд компьютертээ хадгалчихсан байж. Энэ залууг нөгөө талийгаач Ч.Дашцэрэн үзмэрч шиг ! "Чи хамаг юмаа бичээд архивлачихсан байгаа юу" гэж бах таваа хангах гэж яарсны хэрэггүй.

Буриадын  гавъяат, Б.Амархүү   дуучны  аав Борхүү  НЕRO интэртайментийнхээ талд ашигтайгаар хэлж байгаа ч гэсэн Л.Алтангэрэл гэх залуу ямар ч байсан "Моигол тулгатны 100 эрхэм" нэвтрүүлгийн овоог нь босгосон нь үнэн байна гэжээ. "Дайсан" нь хүртэл хүлээн зөвшөөрчихөөд байгаа юм чинь гэж бодогдоод байгаа юм шүү. Борхүү нар хүлээн зөвшөөрсөн гэж юу яриад байгаа юм бэ гэж эгдүүцэх л байх.

Сонгуультай холбогдуулаад ярилцлага хийх 100 чухал хүн гэчихсэн байсан. Харин зөвхөн сонгуулиар хийж яах юм, үлдэх түүх бүтээе гэж П.Анужин овсгоотсон гэж байгаа. Тэгээд Бавуугийн Лхагвасүрэн дээр очоод "Монгол тулгатны 100 эрхэм" гэсэн нэрээ шүншиглүүлж авсан гэнэ. Л.Алтангэрэл гэх хүү ямар ч байсан овоог нь босгож тэр овоон дээр нь П.Анужин суугаад араас нь Буриадын гавъяат Борхүү, НЕRО-гийн найруулагч Баатар, Бавуугийн Лхагвасүрэн очиж суужээ. Овоо босгосон Л.Алтангэрэл суусан эдгээр "шаазгайнуудын" нэр алдар, нөлөө хүрээнээс айж гэрэвшээд уран бүтээлийнхээ санааг алдаад тавьчихлаа гэж гасалж байсан гэдэг. Үнэндээ энэ "шаазгайнуудаас" айсан хэрэг. Харин сүүл сүүлдээ зориглоод Оюуны өмчийг хулгайлсан гэж Шүүхэд хандахаа мэдэгдэв. Үнэхээр эх санаагаа хулгайлуулсан бол шүүхэд хандах нь зүйн хэрэг. Гэтэл Борхүүгийн ярьж байгаагаар тэр Л.Алтангэрэл гэдэг хүүг танихгүй гэнэ. Энэ "танихгүй" гэсэн тодотгол нь тэр залууг "100 эрхэм"-ийн  хэмжээний нэвтрүүлэг санаачлаад хийчих хүн биш гэж байгаа юм уу, эсвэл бид түүнийг хэн болохыг танихгүй        учраас уран бүтээлийнх нь санааг хусчихсан гэж байна уу. Бүр эсвэл олон танил болоогүй хүний тархи толгой ажиллах ёсгүй гэсэн үг үү Тархи толгой нь ажиллаа гэхэд танил бус нөхрийн юмыг нэр төртэй хүмүүс хулгайлж аваад жаахан тордоод сайжруулаад явчихаж болно гээд байна уу. Ёстой   хярамцаг   гээч   нь болсон ийм нэг яриа байна.

Сонирхолтой нь Борхүү гуай,   найруулагч  Баатар  хоёр  Л.Алтангэрэлийг дуудаад "Чи ер нь яах гээд байгаа юм. Од болох гээд байгаа юм уу, мөнгө авах санаатай  юм уу" гэж асуусан гэж байгаа юм. Хуруугаа  ч хөдөлгөхгүй зүгээр явж байсан залууг НЕRО-гийнхон ингэж анхаарал тавьж сонголтуудаар "байцаасан" нь аргагүй сонирхол татаж байгаа юм.  Л.Алтангэрэл  "Би амьдармаар байна ш тээ" гээд л инээгээд байсан гэж байгаа. Тэгээд Борхүүгийн "100 эрхэм бол Түмэн хишигтэнтэй ямар ч хамаагүй. Огт өөр нэвтрүүлэг юм" гэсэн нь ч жоготой. 100 эрхэм, 10000  хишигтэн гээд нэрнээсээ ч адил төсөөтэй гэх шинж тэмдэг мэдэгдэж байхад ёстой олон юм яриад хэрзггүй биз ээ.

Хамгийн гол нь Монголын алдар цуутай хүмүүс "Монгол тулгатны 100 эрхэм" гэдэг мундаг нэвтрүүлгээр орлоо энэ тэр гэж бахархан бодсон. Бүр зарим нь сэтгэл хөдлөхдеө уйлж байсан даа. Энэ Женко Баттулга, Асашёорю Дагвадорж нар оюуны өмч хулгайлж өөрийн болгосон хулгайчийн  өмнө суугаад байцаагдаж,  улмаар уйлж байсан байх нь ээ. Үнэхээр сонирхолтой юм байна даа.