Маршалын булан - www.Choibalsan.mn

Говь, Хянганыг даван туулсан нь. БНМАУ ба ЗХУ Японы милитаризмыг бут цохисон нь

tonshuul — Sat, 20 Sep 2025 11:31:57 +0800

Говь, Хянганыг даван туулсан нь. БНМАУ ба ЗХУ Японы милитаризмыг бут цохисон нь

80 жилийн өмнө, 1945 оны наймдугаар сард Чөлөөлөх дайн эхэлж, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс Японы милитаризмыг эсэргүүцэн оролцсон юм. Зөвлөлт Холбоот Улстай хамтран монголын зэвсэгт хүчний анги нэгтгэлүүд Өвөр Монгол, Хятадын зүүн хойд нутгийг чөлөөлж, БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрүүлэхийн төлөө тулалдсан билээ. Зөвлөлт Холбоот Улстай байгуулсан байлдааны ахан дүүсийн харилцаа хэрхэн бүрэлдэн тогтсон, цэргүүд «хоёрдугаар дайсан» хэмээн хэнийг нэрлэж байсан, мөн Говь цөл болон Их Хянганы нуруугаар дамжин өрнөсөн хамгийн бэрх давшилтын цаана юу байсан тухай — Ялалтын 80 жилийн ойд зориулан тусгайлан бэлтгэсэн энэ өгүүллээс уншина уу.

Их дайны «ерөнхий бэлтгэл»

БНМАУ, ЗХУ-ын цэргийн хамтын ажиллагааны түүх 1945 оноос даруй өмнө эхэлсэн бөгөөд түүний анхны томоохон хамтарсан байлдааны ажиллагаа 1939 онд Халх голын тулалдаанд өрнөсөн байна.

1930-аад оны эхэн үед Япончууд Манж-го хэмээх тоглоомынулсыг байгуулж, Японы цэрэг БНМАУ ба ЗХУ-ын хил орчимд гарч ирэв. Удалгүй БНМАУ-д газар нутгийн шаардлага тавьж, хилийг 25 километрээр шилжүүлэхийг шаардав. Зэвсэгт мөргөлдөөн зайлшгүй болсон тул 1936 онд БНМАУ ба ЗХУ харилцан туслалцах тухай протоколд гарын үсэг зурж, түүнд заасны дагуу Монголын нутаг дэвсгэрт Хятадын хилтэй залгаа бүс нутагт Улаан армийн анги нэгтгэлүүдийг байрлуулжээ.

1939 оны тавдугаар сард Японы зэвсэгт хүчин БНМАУ-ын төрийн хилийг зөрчин, нутаг дэвсгэрийн дотоод хэсэг рүү түрэн нэвтэрч эхэлжээ. Харин 1939 оны наймдугаар сарын эцэс гэхэд монгол, зөвлөлтийн цэрэг Халх голын бүс нутагт Японы гол хүчийг бүсэлж, бүрэн устгасан гайхамшигт цэргийн ажиллагаа явуулсан байна. Энэ үед хоёр улсын холбоотон цэрэг арми хамтын байлдааны үнэт туршлага хуримтлуулж, хоёр ард түмэн харилцан цэргийн тусламжид найдах бат итгэлтэй болсон билээ.

Япон улс Зөвлөлт Холбоот Улс болон Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хүч чадлыг ухамсарласны дараа умард зүгт цаашид тэлэх бодлогоосоо татгалзав. Үүний оронд Японы цэргийн командлал өмнөд чиглэлд төвлөрч, Номхон далайн бүс нутгийн колонийг эзлэх зорилго тавьсан байна.

Монгол адуу Рейхстаг хүртэл хүрсэн нь

Халх голын тулалдаанаас хоёр жилийн дараа, 1941 оны зургадугаар сарын 22-нд нацист Герман Улс Зөвлөлт Холбоот Улсад халдан довтолсон байна. Тухайн өдөр Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс 1936 онд байгуулсан харилцан туслалцах протоколын хүрээнд хүлээсэн үүрэгтээ үнэнч байхаа албан ёсоор мэдэгдсэн бөгөөд уг протоколд «гэрээний талуудын аль нэгэнд нь зэвсэгт халдлага үйлдсэн тохиолдолд бие биедээ бүх талаар, цэргийн туслалцаа ч орсон, тусламж үзүүлэх» тухай заасан байдаг.

«Дэлхийн хоёрдугаар дайны жилүүдэд Монгол Улс Зөвлөлт Холбоот Улсад ихээхэн тусламж үзүүлсэн юм. 1941 онд БНМАУ-д ЗХУ-д тусламж үзүүлэх ажлыг зохион байгуулах үүрэг бүхий Төв комисс байгуулагджээ. Монгол ард иргэд фронтын тусламжийн санд мөнгө хандивлаж, Улаан армийн байлдагчдад зориулан дулаан хувцас оёж, цусаа хандивлаж байсан байна. Монгол ардын хөрөнгөөр «Хувьсгалт Монгол» танкийн цуваа, «Монгол ард» нисэх онгоцны эскадрильбайгуулагдсан» тухай Москвагийн Улсын Их Сургуулийн Азийн болон Африкийн орнуудын хүрээлэнгийн дэд профессор Рустам Сабиров ярьжээ.

1941–1945 оны хооронд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсаас Зөвлөлт Холбоот Улсад хүмүүнлэгийн тусламжийн 11 цуваа илгээгдсэн байна. Ялангуяа фронтод монгол адуу онцгой үнэлэгдэн, Зөвлөлтийн танкуудтай хамт Берлин хүртэл хүрсэн юм.

«Зөвлөлт Холбоот Улс харин өөрийн зүгээс 1920-иод оны эхнээс БНМАУ-д үйлдвэр, завод, зам, гүүр болон бусад байгууламж барихад тусалж, монгол оюутнуудыг Зөвлөлтийн их дээд сургуульд сурган, мэргэжилтнүүдийг Монголд илгээж байсан» хэмээн Сабиров онцлон тэмдэглэв.

Социалист улсуудын найрамдал

1945 оны тавдугаар сард Европт Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссан боловч Японы милитарист улс бууж өгөх бодолгүй байлаа. АНУ ба Их Британи эзэнт гүрний эсрэг гурав гаруй жил дайн явуулж байсан ч Зүүн зүгт эцсийн ялалт авчрах хүртэл зам хол байсан юм.

1945 оны зун гэхэд Японы милитаристууд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс болон Зөвлөлт Холбоот Улстай хиллэсэн дагуух нутаг дэвсгэрт 17 бэхлэгдсэн бүс байгуулжээ. Эдгээрийн нэг бүр нь фронтын дагуу 50–100 километрийн өргөн, дотоод гүн нь 50 километр хүртэл газар нутгийг хамарч байсан байна. Улаанбаатар, Москва хоёр Японтой дайнд зайлшгүй оролцохоос өөр гарцгүйг ойлгож байв.

«Японы эсрэг ирэх дайны онцлог нь найрамдалт хоёр социалист улс болох Зөвлөлт Холбоот Улс, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хамтын оролцоо байлаа. Хоёр ард түмний найрамдал, тэдний зэвсэгт хүчний эв санааны нэгдэл нь Зөвлөлт Холбоот Улс, БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрийг удаа дараа халдан түрэмгийлж байсан Японы милитаризмын эсрэг хамтын тэмцлийн явцад бүрэлдэн бэхжиж байсан» хэмээн Зөвлөлт Холбоот Улсын маршал Александр Василевский дурсамждаа бичсэн байна.

Нацист Герман Улсыг ялсны дараа гурван сарын дараа, 1945 оны наймдугаар сарын 8-нд Зөвлөлт Холбоот Улс Японы милитарист улсад дайн зарлаж, харин наймдугаар сарын 10-нд БНМАУ дайн зарласан байна.

Хоёрдугаар дайсан

Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний үйл ажиллагаатай уялдан хамтран дайны ажиллагаа явуулж байв. Монголын цэргийн хүчнийг Өвөр Байгалийн фронтын Цэргийн зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд орсон маршал Хорлогийн Чойбалсан удирдаж байсан юм. Мөн МАХЦ-ийн зарим анги нэгтгэл Зөвлөлт–Монголын морьт механикжуулсан бүлгийн бүрэлдэхүүнд багтан, хошууч генерал Исса Плиевийн командлал дор тулалдаанд оролцсон байна.

Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг болон Өвөр Байгалийнфронтын цэргийн хүчний эсрэг Японы эзэн хааны Квантуны арми, Манж-го улсын эзэн хааны цэргийн анги нэгтгэлүүд, Мэнцзян улсын захирагчийн цэргийн бүлэглэлүүд тулгарч байв. Харин дөрөв дэх, хамгийн урьдчилан таамаглашгүй дайсан нь байгаль байсан юм.

«Зөвлөлт–Монголын морьт-механикжуулсан бүлэг довтлон урагшлахдаа усгүй, давстай, нарны халуунд цалмагдсан Говь цөлөөр дайран туулах ёстой болсон юм. Хятадууд түүнийг «Шамо» гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь «Үхлийн цөл» гэсэн утгатай. Манайх түүнийг «хоёрдугаар дайсан» хэмээн нэрийддэг байсан… Энэ цөл бидний хүчийг аль болохоор туйлдуулж, ихээхэн хохирол учруулан, ингэснээр дайсны байдлыг хөнгөвчлөхийг зорьсон мэт байлаа» хэмээн Өвөр Байгалийн фронтын Зөвлөлт–Монголын морьт-механикжуулсан бүлгийн командлагч, хошууч генерал Исса Плиев дурсаж байсан.

Плиевийн бичсэнээр тухайн газрын онцгой нөхцөл нь цэргийн хүчинд тодорхой шаардлагуудыг тавьж байв. Жишээлбэл, цөлөөр довтлон урагшлах үеэр байрлал нууцлах болон агаарын довтолгооноос хамгаалах ажиллагаа ихээхэн хүндрэлтэй болж байсан байна.

Хосгүй ажиллагаа

Монгол, Зөвлөлтийн армийн байлдагчид бүх бэрхшээлийг давж, хоёр долоо хоногоос богино хугацаанд усгүй хээр тал, Говь цөл, Их Хянганы нурууг нэвтрэн есөн зуу гаруй километр үргэлжилсэн урт марш хийжээ. Тэд дайсны бүлэглэлүүдийг бут ниргэн, Хятадын зүүн хойд нутгийн төв хэсэг рүү эрчимтэй давшилсан байна.

«Манжуурын давшилтын ажиллагааны явцад монголын цэргүүд Зөвлөлтийн цэрэгтэй хамтран Өвөр Монгол болон Хятадын зүүн хойд нутгийн хэд хэдэн стратегийн чухал сууринг чөлөөлсөн. Тухайлбал, Долоннор (өнөөгийн Долунь), Калган (Жанчхайкоу) зэрэг газрыг чөлөөлснөөр Япон улс чухал тулгуур цэгүүд, харилцаа холбооны зангилаагаа алдаж, дайны төгсгөл ойртсон» хэмээн Сабиров тэмдэглэв.

Тэрээр мөн энэхүү ажиллагаа нь цэргүүдийн өндөр сахилга бат, тэсвэр хатуужил, ёс суртахууны бэлтгэлийн ачаар боломжтой болсон гэдгийг нэмж хэлсэн байна.

Энэ ажиллагаа нь олон талаар хосгүй бөгөөд логистик ба хангалтын хувьд хамгийн төвөгтэй ажиллагааны нэгэнд тооцогддог байлаа. Түүний амжилт нь урьдчилан сайн төлөвлөсөн зохион байгуулалт, оролцогчдын сахилга бат, тэвчээр, туршлагаас хамаарч байлаа. Бэлтгэл үеэс нь эхлэн ус, хүнсний агуулах байгуулж, сум хэрэглэл, түлш, усаар хангах ажиллагааг урьдчилан зохион байгуулсан байсан» хэмээн шинжээч дүгнэв.

«Чөлөөлөлт. Ард түмэнд энх тайван авчирсан нь» төсөл нь Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Соёлын санаачлагыг дэмжих сангийн дэмжлэгтэйгээр хэрэгжиж байгаа бөгөөд милитарист Японыг ялсны 80 жилийн ой, Дэлхийн II дайн дууссаны ойг тэмдэглэх зорилготой юм.

Зураг:

Дэслэгч генерал Алексей Данилов, Зөвлөлт Холбоот Улсаас БНМАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Иван Иванов болон БНМАУ-ын маршал Хорлоогийн Чойбалсан нар 17 дугаар армийн нэгэн ангид.

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс, 1945 оны 8 дугаар сар

РИА Новости агентлаг

Монголын төлөөлөгчдийн тэргүүн, БНМАУ-аас ЗХУ-д суугаа Элчин төлөөлөгч, комиссар Жамсрангийн Самбуу (төвд) зөвлөлтийн дайчдын хамт.

Аугаа Их Эх орны дайны жилүүдэд Жамсрангийн Самбуу БНМАУ-аас Зөвлөлт Холбоот Улсад хүнсний хангамж нийлүүлэх ажлыг зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм.

Зөвлөлт Холбоот Улс, 1943 он

Григорий Капустянский / РИА Новости агентлаг

Хянган–Мүкдэний давшилтын операци (1945 оны 8 дугаар сарын 9-нөөс 9 дүгээр сарын 2 хүртэл).

Квантуны армийг бут цохих зорилгоор Өвөр Байгалийн фронтын цэргүүд Их Хянганы нурууг даван урагшилж байгаа нь.

БНХАУ, 1945 оны 8 дугаар сар

Семен Раскин / РИА Новости агентлаг

Хянганы–Мүкдэний давшилтын операци (1945 оны 8 дугаар сарын 9-нөөс 9 дүгээр сарын 2 хүртэл).

Квантуны армийг бут цохих зорилгоор Өвөр Байгалийн фронтын 9 дүгээр гвардын механикжуулсан корпусын танкчид Их Хянганы нурууг даван урагшилж буй нь.

БНХАУ, 1945 оны 8 дугаар сар

Семен Раскин / РИА Новости агентлаг

1945 оны 8 дугаар сарын 18-нд Улаан армийн десантын анги Харбин хотод амжилттайгаар буун газарджээ. Уг ажиллагаа нь бууж өгсөн Японы цэргүүдийг богино хугацаанд зэвсэггүй болгох, аж үйлдвэрийн обьектууд, төмөр замын өртөөнүүд болон бусад стратегийн ач холбогдолтой байгууламжийг эвдрэл сүйтгэлээс хамгаалах, мөн эд хөрөнгийг гадагш хууль бусаар зөөвөрлөхийг таслан зогсоох зорилгоор зохион байгуулагдсан юм.

БНХАУ, Харбин хот, 1945 оны 8 дугаар сар

Фёдор Левшин / РИА Новости агентлаг

1945 оны наймдугаар сард Зөвлөлтийн 39 дүгээр армийн харьяа 113 дугаар явган цэргийн корпусын 262 дугаар дивизийн цэргүүдийн чөлөөлсөн Мүкдэний хорих лагериас суллагдсан олзлогсодтой Зөвлөлтийн офицерууд уулзаж буй нь. Уг лагерьт АНУ, Их Британи, Нидерланд, Австрали, Шинэ Зеландын зэвсэгт хүчний цэргүүд хоригдон байжээ.

БНХАУ, Шэньян хот (хуучнаар Мүкдэн), Ляонин муж, 1945 оны 8 дугаар сар

Семен Раскин / РИА Новости агентлаг

Бууж өгч буй Японы Квантуны армийн цэргүүд Зөвлөлтийн офицерт зэвсгээ хүлээлгэн өгч байна.

Газарт «Арисака» (99-р загвар) винтов, «Намбу» (11-р загвар) пулемёт зэрэг зэвсгүүдийг эмхлэн өрсөн байна.

БНХАУ, Харбин, 1945 оны 8 дугаар сар

Евгений Халдей / РИА Новости агентлаг

1945 оны 8 дугаар сарын 18-ны өдөр Зөвлөлтийн агаарын десантын ангиуд Харбин хотод амжилттайгаар газардлаа. Уг цэргийн ажиллагаа нь бууж өгсөн Японы цэргүүдийг богино хугацаанд зэвсэггүй болгох, аж үйлдвэрийн байгууламжууд, төмөр замын өртөөнүүд болон бусад стратегийн ач холбогдол бүхий обьектуудыг эвдрэл сүйтгэлээс хамгаалах, мөн үнэт эд хөрөнгийг гадагш хууль бусаар зөөвөрлөхийг таслан зогсоох зорилготой байв.

БНХАУ, Харбин, 1945 оны 8 дугаар сарын 18

Фёдор Левшин / РИА Новости агентлаг

1945 оны 9 дүгээр сарын 2-ны өдөр Токио хотын буланд байрласан “Миссури” байлдааны хөлөг онгоцон дээр Япон бууж өгөх тухай Актад гарын үсэг зурсан нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн албан ёсоор дууссаныг зарласан түүхэн мөч байв. Гарын үсэг зурах ёслолд дараах төлөөлөгчид оролцсон юм: Японы Эзэнт гүрний талаас Гадаад хэргийн сайд Шигэмицу Мамору, Ерөнхий штабын дарга Умэдзу Ёшидзиро; Холбоотны зэвсэгт хүчний талаас АНУ-ын армийн генерал, холбоотны зэвсэгт хүчний дээд ерөнхий командлагч Дуглас Макартур; Зөвлөлт Холбоот Улсыг төлөөлөн генерал-лейтенант Кузьма Николаевич Деревянко Актад гарын үсэг зурсан байна.

Виктор Темин / РИА Новости агентлаг

Монгол Улсын улс төр, төрийн зүтгэлтэн, маршал, БНМАУ-ын баатар Хорлоогийн Чойбалсан.
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс, 1948 он

Иван Шагин / РИА Новости агентлаг

Алкн Арман

Маршал Х.Чойбалсангийн нэрэмжит улс, аймгийн цолтой 128 бөхийн барилдаан болно

zulaa — Fri, 11 Apr 2025 09:30:28 +0800

Монгол Улсын Ерөнхий сайд, Улсын хошой баатар, Маршал Х.Чойбалсангийн нэрэмжит улс, аймгийн алдар цолтой 128 бөхийн барилдаан энэ бямба

Маршал Х.Чойбалсангийн буу, сэлэм зэрэг 130 биет үзмэрийг дэлгэнэ

otgoo — Tue, 11 Feb 2025 12:39:42 +0800

“Түүхэнд мөнхөрсөн хошой баатар, Маршал Х.Чойбалсан-130” тусгай үзэсгэлэнг байгуулж олон нийтэд нээлттэй толилуулж байна.

Н.Номтойбаяр Х.Чойбалсангийн дээлийг Дорнодын музейд хадгалуулав

zulaa — Fri, 01 Sep 2023 16:10:25 +0800

Дорнод аймгийн музейн сан хөмрөгт өнөөдөр Монгол Улсын төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, БНМАУ-ын хошой

Голомт банкны Ерөнхийлөгч Г.Ганболд “Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч” цол хүртлээ

zulaa — Mon, 17 Jan 2022 15:16:47 +0800

Монгол Улс хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэн ардчилсан Үндсэн хуулиа батлан тунхагласны түүхт 30 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч

Маршал Х.Чойбалсангийн 50 насны ойд зориулан урласан мөнгөн аяга

zulaa — Thu, 25 Feb 2021 10:40:46 +0800

"Монголын ард түмний дотны хайрт жолоодогч”, "Хайрт эцэг” хэмээн өргөмжлөгдсөн маршал Х.Чойбалсан амьд ахуй цагтаа ард түмэнд тахин

Монголд "үндэстэний цөөнх" бий юу? Хасагууд "үндэстэний цөөнх" мөн үү?

saikhnaa — Sat, 12 Sep 2020 15:21:08 +0800

Олон улсад Minority ба Native гэсэн эрх зүйн хоёр ойлголт байдаг.

Minority нь соёлын хувьд цөөнх боловч эрх зүйн хувьд тухайн улсаас иргэншлээ олж авсан өөр өөр үндэстэнүүдийг хэлнэ. Гадаад улсад цагаачилсан монголчууд болон Монгол улсад дүрвэж ирсэн хасагууд Minority гэсэн эрх зүйн ангилалд орно.

Харин Native нь түүхэн нутаг дэвсгэр дээрээ оршин сууж буй уугуул иргэдийг хэлнэ. Энэ ангилалд Хятадын Өвөрмонголчууд, Оросын Буриадууд, Америкийн индианууд орно.

Үндэстэний цөөнх гэж хэнийг хэлэх вэ?

Өөрийн түүхэн нутаг дэвсгэр дээрээ амьдарч байгаа боловч өөр улсын харяалалд орж нутаг дээрээ цөөнх болсон уугуул иргэдийг хэлдэг. Жишээ нь Америкийн индианууд, Хятадын Өвөрмонгол, Оросын Буриад, Халимагт буй монголчууд гэх мэт. Үүнийг англиар Native буюу уугуул гэдэг ба өөрсдийн хэл соёлоо хадгалах, тусдаа нутаг дэвсгэр засаг захирааны нэгжтэй байх эрх эдэлдэг.

Харин аливаа улс оронд улс төрийн эсвэл ямар нэг шалтгаанаар дүрвэж юмуу цагаачилж ирсэн ард түмэн хэсэг бүлэг хүмүүст зөвхөн иргэншил л олгодог. Үүнийг англиар Minority гэж нэрлэдэг. Үүний цаана бас соёлын цөөнх гэсэн ойлголт давхар явдаг. Ухаан нь АНУ-д очсон монголчууд энэ ангилалд орно. Харин АНУ-ын уугуул индианууд Native буюу үндэстэний цөөнх статустай учраас өөрсдийн засаг захиргааны нэгж нутаг дэвсгэртэй байдаг.

Монголд байгаа хасагууд Minority буюу соёлын цөөнх мөн боловч Native буюу үндэстэний цөөнх бол биш юм. Үүнийг төр засаг төдийгүй жирийн иргэд ойлгох цаг болсон.

Хасагууд үндэстэний цөөнх бол биш. Учир нь аливаа маргаантай асуудлыг авч үзэхдээ анх үүссэн эрх зүйн харилцаагаар шийддэг. Хасагуудтай холбоотой эрх зүйн харилцаа 2 удаа үүссэн.

1-дүгээрт 1912 онд Богд Хаант Монгол улсад дагаар орох хүсэлтийг 200 орчим хасаг өрх хүссэн.

2-дугаарт 1950 -иад оны эхээр Хятадын Шинжаанаас зугтаж, улс төрийн шалтгаанаар дүрвэж орж ирсэн.

Дээрх хоёр удаагийн эрх зүйн харилцаа бол зөвхөн Монгол улсын иргэн л болох эрх зүйн харилцаа болохоос "үндэстэний цөөнх" гэсэн статустай болохгүй, болох ч боломжгүй. Үндэстэний цөөнх гэдэг бол тухайн ард түмэн өөрийн түүхэн газар нутагтайгаа өөр улсын бүрэлдэхүүнд орж нутаг дээрээ цөөнх болсон тохиолдолд л яригддаг статус. Жишээ нь Хятадын Өвөрмонголд, Оросын Буриад, Халимагт буй монголчууд, Америкийн индианууд гэх мэт.

Дүрвэгсэд зөвхөн тухайн улсын иргэн болдог. Жишээ нь Сирийн дүрвэгсэд Германд очоод зөвхөн тухайн улсын иргэншил л олж авахаас "үндэстэний цөөнх" болж тусдаа засаг захиргаатай, өөрийн хэл дээр сургуультай, Бундестагт гишүүнтэй болох эрхгүй. Баян-Өлгийн Хасагууд яг үүнтэй адилхан. ( 1990 оныг хүртэл манай улсын төр засаг дээрх зарчимыг баримталж байв )

Германы Засгийн газар зөвхөн Германы иргэншил олгож иргэнээ болгосон болохоос нийгмээс тусдаа өөрсдийгөө тусгаарлах "үндэстэний цөөнх" гэсэн нэрээр бусад иргэдээс тусгай эрх ямба (privilege) эдлүүлэхгүй. Жишээ нь сирийн арабуудыг араб хэл дээр сургалт явуулах сургуулийг санхүүжүүлэхгүй бас тийм сургуулиудын дипломыг хүлээн зөвшөөрөхгүй. Германы татвар төлөгчид тэгж хэсэг бүлэг иргэд нийгмээс тусдаа эрхлэх давуу эрх эдлэхийг зөвшөөрөхгүй. Бас тэд нарын хэл соёлыг хадгалах үүрэг хүлээхгүй. Иргэншлээ олгосон тэгээд л болоо. Өөрсдөө бусад герман иргэдийн адил ажиллаж амьдрах үүрэгтэй. Монгол улс яг үүнтэй адил бодлого баримтлах цаг нь болсон. Учир нь монголын хасагууд"үндэстэний цөөнх" биш. Тийм учраас жишээ нь Боловсролын яам Баян-Өлгий аймгийн хасаг хэл дээр сургалтаа явуулдаг бүх дунд сургуулийн дипломыг хүлээн зөвшөөрөхгүй гэдгээ зарлах хэрэгтэй. Хуулиараа эрх нь бий. Энэ улсад боловсролын стандарт гэж бий. Хэн дуртай нь дурын хэл дээрээ сургалт явуулж диплом өгдөг байж таарахгүй. Төр засгаас олгодог санхүүжилтийг нь зогсоож болно. Гаднаас дэмждэг санхүүжилтийг нь хориглож болно.

Аливаа улсын иргэд үндэсийн аюулгүй байдал тусгаар тогтнол газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлын хувьд тусдаа өөр үнэт зүйлс, эрхэмлэх зүйлтэй байж таарахгүй. Монгол улсын иргэд үндсэн хуулинд заасан адилхан эрх үүрэгтэй. Хэл соёл, шашны ялгаа нь үндсэн хуулинд заасан эрх үүргийг биелүүлэхгүй байх шалтгаан бол биш.

Хэрэв хасагууд Оспаныг баатар гэж үзэж байвал Монгол улсын иргэн нь байх ёс зүйгүй төдийгүй хууль эрх зүйн хувьд иргэн байх эрхгүй. Учир нь үнэн ба логик цор ганц.

Монгол улсын газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал бол халдашгүй дархан бөгөөд түүнд халдагч, аюул учруулагч хэнбугай ч монголчуудын дайсан мөн. Хэрэв тийм дайсныг "баатар" гэж үзэж байгаа бол салган тусгаарлагч-сепаратизм үзэл гаргагч, зандалчлах-террорист гэсэн ангилалд оруулж гэмт хэрэгтэн гэж үзэн хайр найргүй залхаан цээрлүүлэх бүх арга хэрэгслийг ашиглаж устгах ёстой.

Хэрэв хасагууд өөрсдийгөө Монгол улсын иргэн, энэ нийгмийн салшгүй хэсэг гэж үзэж байгаа бол нийтлэг үнэт зүйлс, итгэл үнэмшилтэй байх шаардлагатай. Энэ бол хамгийн анхан шатны шалгуур. Үгүй гэж үзэж байвал Монгол улсаас явж болно. Жишээ нь Казакстанд, Хятадын Шинжаанд, дуртай улсдаа явж болно.

Ц.Бортолгойн гуйлтаар Маршалын аварсан 70-н лам хуврага..

nomun — Mon, 17 Aug 2020 10:34:59 +0800

БНМАУ-ын өрлөг жанжин,

маршал Х. Чойбалсангийн анхны эхнэр Ц.Бортолгой нь маршалаас 12 насаар эгч, бурхны шашин номонд гүн сүсэг бишрэлтэй, буянд хичээмтгий эмэгтэй байжээ.

Тэд 1921 онд дэр нэгтгэсэн ба 1935-н онд маршалыг Засгийн Г-азрын орлогч сайд болох үед Бортолгой маршалд "Чойбалсан чи бол нам, төрийн өндөр хариуцлага хүлээсэн хүн тул над мэтийн шашин мөргөлд автсан, энгийн дорд хүүхнээр яах вэ. үзэл сурталд нийцэхгүй тиймээс хэн хэнд маань хэцүү сэтгэлийн зовлонд унахын нэмэр чи хөгжих ёстой улс оронд чи хэрэгтэй

Би чамайг жирийн л амьдралын түүхтэй нэгэн сайн эмэгтэйтэй танилцуулъя гээд хоёр дахь эхнэр Л.Гүндэгмаатай гэгчийг гэртээ урьж уулзуулсан гэдэг. Ингээд тус тусын мөрийг хөөсөн хэдий ч маршал Бортолгойгоос биe, сэтгэл хэзээч салаагүй ба үргэлж анхаарал тавьж, хоол хүнс, хөрөнгө чинээгээр тус дэм болдог байжээ.

1937 оноос хойд хөршийн заавар, тушаалаар Монгол орныг нөмөрсөн их хэлмэгдүүлэлт эхэлж, тухайн үеийн аль л боловсрол мэдлэгтэй нам төрийн алба хаагчид, лам хуврагууд тэргүүтэй 63000 хүнийг хэлмэгдүүлсэн билээ.

Чухам тэр үед Бортолгой "Миний хойчийн буяныг бодож, сүнс минь төөрөх зовлонгоос ангижруулж өгөөч. Эдүгээ баривчлагдан хоригдож буй мяндаг тушаалтай 108 ламыг ял зэмээс өршөөж, суллаж өгнө үү хэмээн маршалаас хүссэн гэдэг. (мяндаг тушаалтай гэж цохон хэлсэн нь эрдэм мэдлэг сайтай байсны учир гарцаагүй цаазын ял сонсох байжээ)

Аливаа алуулах гэж буй бодгалийн амийг аврах нь өглөгийн билиг барамидын доторх мижигби жинба буюу аюул үгүйн өглөгийн саванд багтана. Гэтэл эрдэм ном сайтай, буддын гүн ухаан хийгээд тарнийн номонд мэргэшсэн лам нарыг суллуулан амийг нь аврах нь зөвхөн өөрийн буяныг бодохоос илүүтэй хожим сайн цаг ирэх үед бурхны шашин Монгол орноо эргэн дэлгэрэхийн сайн цагийг хүртэл бурхны шашныг таслахгүй байх алсын сайн зорилгыг агуулж байсан гэдэг.

Түүнчлэн Бортолгой нь Чойжин лам Лувсанхайдавын шавь байсан тул мөн маршалд хэлж гуйн Чойжин ламын сүмийг нураалгалгүй авч үлдсэн гэх...

Батцагаан буюу УБ-т байсан төв шоронд хөдөө аймгууд болон хот хүрээний сүм хийдийн аль л эрдэм чадал, мэдлэгтэй лам нар гол зогоохын төдий хоол ундтай хоригдож, цагдан байцаагдаж, хорхойд хоргүй хөөрхий тэд айж мэгдэн, шийтгэл хүлээх өдрөө хүлээн суусан гэдэг.

Нэгэн өдөр шоронгийн хуягууд тэдгээр олон зуун лам нараас цохлон, нэрээр нь дуудаж 70-н ламыг гаргаад "Маршалын Бортолгойн хүсэлтээр суллаж байна. Та нар насан эцэс болох хүртлээ Бортолгойн хойдын буян, төрөл дээшлэхийн тухайд залбиран ном уншиж бай хэмээн амийг нь өршөөж, хэлтрүүлэн суллахад тэд баярлан залбирч нутаг нутгийн зүг явсан аж.

Тэдгээр лам нар нутагтаа очсоноос хойш насан эцэс болохыг хүртлээ сар бүрийн 1, 8, 15, битүүн гэх мэт буяны их дүйчэн өдрүүдэд тодорхой цагт ном уншиж байхаар болзон тарсан гэдэг.

Шажин номондоо гүн бат сүсэгтэй, басхүү алсыг харж, нөхцөл байдлыг мэдэрч чаддаг, чин сүсэгт, ухаант эмэгтэйн ачаар ямартай ч Монголын сүм хийдүүдийн төлөөлөл болсон Чойжин ламын сүм нураагдалгүй үлдэж, эрдэмт 70-н хуврагууд төрийн хүнд хилс хэргээс амь хэлтэрсэн ажээ.

Хэдий тухайн үед улс орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг авч үлдэх, улс орноо өөд татаж, хөл дээр нь бат зогсоохын тулд гарцаагүй байдалд орж, хэлмэгдүүлэлтийг гардан хийсэн ч бүх цэргийн жанжин Х. Чойбалсан цаг үеийн хүнд бэрх нөхцөл байдлыг сөрөн чадах чинээгээрээ шашин соёлоо хамгаалж байсан нь түүхэн үнэн билээ.

Их буянтан, чин сүсэгт Ц. Бортолгой гэж ухаант эмэгтэй өндөр дээд төрлийг олсон нь магад биз ээ

Ц.Сэргэлэн: Үндэсний аюулгүй байдлын салбарт ажилласан туршлага маань төрд бага ч гэсэн хэрэг болох байх гэж энэ замыг сонголоо

nomun — Tue, 11 Aug 2020 10:46:16 +0800

-Та насаараа хилийн цэргийн байгууллагатай амьдралаа холбосон хүн. Улс төрд орох шалтгаан тань юу байв гэдгээс ярилцлагаа эхлүүлье?

-Миний төгссөн сургууль, намтрыг та бүхэн харсан байх. Би НАХЯ-ны харьяа Цэргийн дээд сургуулийг 1989 онд төгссөн. Дараа нь Цэргийн академи дүүргэсэн. Үндсэндээ хоёр шатны цэргийн сургууль төгссөн гэх үү дээ. Ач буянтай сайн багш нарынхаа хүчинд энэ хоёр сургуулийг өөрийнхөө түвшид сурч, мэдлэг, мэргэжил эзэмшлээ. Би энэ хоёр сургуулиар дамжуулан иргэн хүний аюулгүй байдлаас эхлээд төр улсынхыг хүртэл хангах хүртэл судалж, боловсрол эзэмшсэн гэсэн үг. Сургуулиа төгсөөд би улс орны, тэр дундаа хилийн аюулгүй байдлыг хангах чиглэлд 30 гаруй жил зүтгэлээ. Хилд би хамгийн бага шатнаас нь эхлээд удирдлагын түвшинд хүртэл ажилласан байна.

Ахмад үеийнхэн, сайн дарга нар, мөр зэрэгцэж ажиллаж байсан олон мянган хилчидийнхээ нөмөр нөөлөг, туршлага, дэмжлэгээр улс орны аюулгүй байдлыг хангах чиглэлд бага ч гэсэн туршлага хуримтлуулсан гэж өөрийгөө боддог. Нас ч 50 гарлаа. Ахмад буурлуудынхаа зөвлөгөө, үеийнхнийхээ санал зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаалаад, Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах чиглэлд бодлого боловсруулахад эзэмшсэн мэргэжил, үзэж туулсан замнал, ялангуяа аюулгүй байдлын салбарт ажилласан туршлага маань бага ч гэсэн хэрэг болох болов уу гэж энэ замыг сонголоо.

-МАН-д та хэзээ элссэн бэ. Сүүлд элсээд хууль тогтоох байгууллагад өрсөлдөх эрхээ авсан юм уу?

-Намайг Цэргийн дээд сургуульд сурч байхад манай улс нам төвтэй байлаа. Тэр үед сурлага сайтай оюутнуудыг намд элсүүлдэг байв. Энэ хүрээнд 1989 онд намын орлогч гишүүнээр элсэж байлаа. Сургуулиа тэр ондоо төгсөөд, хил рүү явж ажилласан. Удалгүй Монголд ардчилал гарч, олон намын системд шилжин, төрийн тусгай албан хаагчид, тэр дундаа цэргийнхэн намын харьяалалгүй болсон. Ингэж явж байгаад, 2020 оны эхээр намын харьяаллаа сэргээж, жинхэнэ гишүүн болсон доо. Түүх яривал, 30 гаруй жилийн өмнө намд бүртгэлтэй явжээ. Үзэл бодлын хувьд би МАН-ыг дэмжиж ирсэн.

-Таныг нэр дэвшинэ гэх яриа улс төрийн хүрээнд төдийлөн гараагүй. Гэнэтхэн л МАН-ын Бага хурал дээр намын дарга тань Дорнодод өрсөлдөхөөр болсон гэж зарласан. Та Дорнодын хүн юм уу. Сонгуульд өрсөлдөхөд танигдаагүй учраас бэрхшээл бишгүй байсан биз?

-Хүнд унасан газар, угаасан ус нэг л заяадаг. Би Дорнод аймгийн Эрээнцавын сангийн аж ахуйд төрсөн. Тэр үед миний аав Эрээнцавын сангийн аж ахуйн орлогч даргаар, ээж маань эмийн санчаар ажиллаж байсан юм билээ. Манай нутгийнхан тоонот гэж ярьдаг. Миний тоонот бол Дорнод нутаг. Цэргийн сургууль төгсөөд анхны томилолт Дорнод аймгийн Мэнэнгийн талд байдаг Бага хүрээгийн заставт Байлдааны бэлтгэл сургуулилалтын орлогч гэсэн албанд хуваарилагдаж байлаа. Энэ застав Матад суманд бий. Матад сум бол миний ээжийн нутаг. Саяхан ээжийнхээ нутагт очоод, ах, дүү, хамаатан садантайгаа уулзаад үр хойчдоо уг удмаа таниулах гэж нэг өдөр сайхан ярьж суулаа. Миний аав бол Хэнтийн Хөвчийн жонон вангийн нутгийн хүн.

Аав Биндэрийн бага сургуулийг төгсөөд, Худалдааны техникумд суралцаж, нягтлан бодох мэргэжил эзэмшээд Хэнтий аймагт нэг жил ажиллаад, дараа нь Дорнод аймагт томилогдон ажиллаж эхэлсэн юм билээ. Энэ бол 1956 он. Тэр үедээ миний ээжтэй танилцаж, гэр бүл болсноор манайх гэдэг айл үүсжээ. Би эхээс долуулаа. Ээжийнхээ нутагт хилийн заставт ажилласан он жилүүдээс миний ажил, амьдрал эхэлсэн. Дараа жил нь манай гэр бүлийн хүн сургуулиа төгсөөд над дээр ирсэн. Бид хилийн заставт гал голомтоо бадрааж байлаа. Дараа жил нь би Бага хүрээгийн заставын даргаар томилогдсон. Ингээд удаагүй байтал Монгол-Орос, БНХАУ гурван улсын хилийн зүүн уулзвар дээр застав байгуулагдсан. Дорнод аймгийн Чулуунхороо сумын нутаг буюу миний төрсөн газарт байгуулагдсан тэр заставын анхны даргаар томилогдсон. Би үүнд их билэгшээдэг.

Хилчин хүний хувьд тэр бүр тохиохгүй хувь заяа. Үүний дараа олон газар ажилласан. Энэ бол хилийн цэргийн офицер хүний хийх ёстой л ажил байв. Дарга хаашаа томилно тийшээ явдаг байлаа. Нэг удаа ч би даргын тушаал, томилгоон дээр үг хэлж үзээгүй. Бүх томилгоонд "Мэдлээ, гүйцэтгэе” гэж байснаас өөрөөр ямар ч шалтгаан хэлж байсангүй. Хил хамгаалах байгууллагын бага, дунд шатанд ажиллаж байсан он жилүүд Дорнод аймагтай холбогддог. Одоо эргээд харахад, сайхан хувь заяа, би алдаагүй юм байна. Дорнод руу анхны томилолт авч, өөрийн саналаар явж байсан. Тухайн үед надад ажлын санал бишгүй л ирж байв.

-Цэргийн мэргэжил эзэмшсэнээсээ хойш та 30 гаруй жилд хилийн цэрэгт ажиллажээ. Томилолтоос томилолт гэж явсаар хилчдийн ар гэр орхигдох тохиолдол бишгүй. Таны хувьд асуудлыг яаж шийдэж байв?

-Энэ бол хилчин, офицер хүний амьдралын жам шүү дээ. Нэгэнт л сонгосон. Би сонгосон замдаа хэзээд үнэнч явсан. "Яах гэж энэ мэргэжлийг сонгов” гэх бодол надад хэзээ ч төрж байгаагүй.

-Гэр бүлийн тань хүнээс гомдлын үг хааяа нэг цухалзаж байгаагүй гэж үү дээ?

-Үгүй. Эхнэр бид хоёр дунд сургуулийн нэг ширээний хоёр. Их сургуулиа надаас нэг жилийн хойно төгссөн. Орос хэлний дээд сургуульд зургаан жил суралцаж төггсөн хүн бий. Манай гэр бүлийн хүн намайг дагаж хил хязгаараар энэ олон жил явахдаа нэг ч удаа гомдоллож байгаагүй. Эзэмшсэн мэргэжлээрээ ажиллаж чадахгүй, бөглүү буйдхан газар ажиллаж амьдарлаа гэсэн үг цухуйлгаж байсангүй. Бид хоёрын хувь заяа ийм л байсан юм байна.

Эхнэр маань хилийн заставт талхчин, үсчин, халуун усны үйлчлэгч хийж байсан. Би Замын-Үүдийн заставын даргаар шилжин томилогдсон юм. Энэ үед манай эхнэрт наймаа хийх боломж гарч ирсэн. Хоёр улсын харилцаа сайжраад, хил нээгдэж, зорчигч тээврийн урсгал сайжирсан үед манай эхнэр төмөр замын агентаар ажилласан. Ажлынхаа зав чөлөөгөөр ганзагын наймаанд явж байв. Үүнээс хойш өнөөдрийг хүртэл манай эхнэр бизнес хийж байна. Миний ар гэр амьдралыг эхнэр маань авч явж байна даа.

-Хүүхдүүдээс тань таны мэргэжлийг өвлөсөн хүн бий юү?

-Байхгүй. Манайх охин, хүү хоёртой. Би хүүхдүүдээ дунд сургууль төгсөх үед "Манай гэрт нэг л цэрэг байя” гэдэг байсан. Хүүхдүүд маань ч өөрсдөө "Аав шиг ийм амьдралаар явахгүй” гэж бодсон байх. Би ч өөрөө хүүхдүүдийнхээ мэргэжил сонголтод нөлөөлөхгүй гэж бодсон. Миний аав, ээж хоёр тийм хүн байлаа. Хүүхдүүдийнхээ хэнд ч "Ийм, тийм мэргэжилтэй хүн болоорой” гэж байгаагүй. Өөрсдөө л мэргэжлээ сонгоод ажиллаж, амьдарцгаасан. Тэглээ гээд алдаагүй.

-УИХ-ын гишүүнээр ажиллах хугацаандаа аюулгүй байдлыг хангах чиглэлд ямар бодлого боловсруулж ажиллахаар төлөвлөж байна вэ. Тогоон дотор нь ажиллаж байгаад хууль тогтоох байгууллагад орж ирсэн учраас танд бодлого болгох олон санаа байгаа болов уу?

-Надад итгэл хүлээлгэсэн Дорнод нутгийнхандаа юуны өмнө гүн талархал илэрхийлэх ёстой. УИХ-ын гишүүний ажлыг би боломж гэж харж байгаа. Зарим хүн эрх мэдлийг өөрөөр хардаг юм шиг байна. Миний хувьд үүнийг улс орныхоо тэр дундаа төрж өссөн нутгийнхаа төлөө ажил хийх боломж гэж харсан. Дээрээс нь Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах тусгайлсан чиг үүрэг бүхий байгууллагуудыг чадвал дэлхийн жишигт нийцсэн, чадахгүй бол хөрш орнуудынхаа энд хүрсэн хүчирхэг төрийн тусгай албад болоосой гэж би боддог. Үүний төлөө зүтгэнэ. Энэ чиглэлээр цаашид ажиллана.

-Тухайлбал?

-УИХ-ын бүтцийн байгууллагууд болох Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо, Хууль зүйн байнгын хороо, Инновац цахим бодлогын байнгын хороонд би харьяалагдаж байна. Энэ Байнгын хороодын харьяалах байгууллагуудын бодлого боловсруулах чиглэлд түлхүү ажиллана гэсэн үг. Хууль зүй болон Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо ямар бодлого боловсруулдаг вэ гэдгийг та бүхэн мэдэж байгаа байх. Нэгдүгээрт, Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах төрийн бодлогыг боловсронгуй болгох. Одоо ийм бодлого, хууль, үзэл баримтлал бий. Төрөөс хилийн талаар баримтлах бодлого, Батлан хамгаалах гээд маш олон бодлогын баримт бичиг бий. Энэ баримт бичгүүд цаг хугацааны эрхээр байнга шинэчлэгдэж, орчин үетэйгээ зохицох ёстой.

Нийгмийн шаардлагад нийцүүлж эдгээрийг боловсронгуй болгож байх ёстой учир энэ чиглэлд анхаарч ажиллана. Монгол Улсын хилийн аюулгүй байдлыг хангахад бодлогыг, энэ чиглэлийн төрийн тусгай албадын үйл ажиллагааг улам боловсронгуй болгохын төлөө зүтгэе гэж бодож байна. Мөн Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах тусгайлсан чиг үүргийн байгууллага гэдэг хуулиар тодорхой байгаа. Энэ байгууллагууд хуулиар хүлээсэн чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд чадавхийг нь нэмэгдүүлэхэд анхаарна. Би өөрөө төрийн цэрэг хүн. Хошууч, генерал цолтой. Тиймээс хүссэн, хүсээгүй энэ салбартай холбогдоно. Үүн дээр нэмээд, орон нутгийнхаа хөгжил цэцэглэлтийн төлөө ажиллана.

-Иргэд сонгогчидтой уулзаад явж байхад тулгамдсан ямар асуудал байх юм?

-Байлгүй яах вэ. Анхдугаар чуулганы завсарлагааны хугацаанд тойрогтоо нэлээд хэд хоног ажиллаж, айлуудаар орлоо. Сонгуулийн сурталчилгааны үед өөрөө л яриад явдаг болохоор иргэдийн үгийг сонсож, санал бодлыг нь эмхэлж авах хугацаа бага байдаг юм байна. Тийм учраас би наадам өнгөрөөгөөд тойрог руугаа явсан. Сонгуулийн сурталчилгааны үеэр иргэдийн тавьж байсан санал санаачилгуудыг ажил хэрэг болгохоор эхлүүлсэн. Дорнод бол хилийн аймаг. Хоёр улстай зах нийлэн хиллэдэг хоёр аймгийн нэг. Маш олон хилийн боомттой. Иргэд МАН-ын мөрийн хөтөлбөрт тусгасан томоохон хөтөлбөрүүдийг маш сайн дэмжиж байна. Монгол Улсын эдийн засаг, хөгжилд оруулах хувь нэмэр тэр дундаа зүүн бүсийн хөгжилд түлхэц өгөх ажил бол далайд гарах гарц.

Дорнод аймгийн Сүмбэрийн боомт БНХАУ-ын далайн хамгийн ойр боомт болох Далиантай 1248 км. Монгол Улс далайд гарах хамгийн дөт зам бол энэ. МАН-ын мөрийн хөтөлбөрт Сүмбэрийн боомтыг Чойбалсан хоттой хатуу хучилттай автозамаар холбохоор тусгасан. Дорнод аймаг Ульхан, Эрээнцав, Хавирга, Баянхошуу, Сүмбэр гэсэн хилийн боомттой. Энэ боомтуудыг хатуу хучилттай автозамаар холбохоор тусгасан асуудалд "Анхаарч ажиллаарай” гэж иргэд хэлж байна. Орон нутгийн хөгжилд хувь нэмэр оруулах бүтээн байгуулалтын ажлууд хийхийг иргэд хүслээ. Дээрээс нь Халх голын сав нутаг тэр чигээрээ түүхэн дурсгалт газар. Дорнод аймгийн Халхгол сумын нутагт Бурхантын хөндий гэж газар бий. Энд соёлын өвүүд байдаг. Маш олон хөшөө дурсгал, музей бий. Үүнийг төрийн хамгаалалтад авах талаар би Соёлын сайдтай ярьж байна.

-Соёлын яам нааштай хариу өгсөн үү?

-Би Соёлын яам байгуулагдсанд үнэхээр талархалтай байгаа. Монгол Улсын түүх соёл, ард түмний үнэт зүйл, нүүдлийн соёл иргэншил, өв соёл, түүхийг төрийн бодлогоор дэлгэрүүлэх, хамгаалах, баяжуулах, Монголыг Монголоор нь байлгах томоохон бодлого гэж би харж байна. Монгол Улсын оршин тогтнохын бас нэг үндэс. Сая миний дурддаг түүхэн дурсгалт газрыг Соёлын яамны мэдэлд авахуулах талаар иргэд саналаа хэлсэн. Үүнийг ажил хэрэг болгохоор Соёлын сайдтай хамтарч ажиллаж байна.

Маршал Х.Чойбалсангийн “Маршалын од” тэмдэг

zulaa — Fri, 08 May 2020 18:49:43 +0800

ХХ зууны түүхт хүн Х.Чойбалсан

zulaa — Fri, 07 Feb 2020 12:41:49 +0800

МЭНДЭЛСНИЙ 125 ЖИЛИЙН ОЙД

XX зууны шилдгүүдийг тодруулах санал асуулгыг 2000 онд орон даяар явуулахад "Зууны түүхт хүн” номинацын эзнээр маршал Х.Чойбалсан

Манлай удирдагч маршал Чойбалсан

zulaa — Sat, 31 Aug 2019 16:06:11 +0800

Халх голын ялалтын 80 жилийн ойд

Монгол сумдын холбооны улс болох уу!!

munkhbat — Wed, 26 Jun 2019 09:16:47 +0800

Ийм агуулга Үндсэн хуульд оруулах гэж буй өөрчлөлт дунд цохиж явна. Эрх баригчид Үндсэн хуулийн 59.2-т “…Сум, дүүргийн ИТХ хуулиар тогтоосон хязгаарын хүрээнд өмчийн болон татвар тогтоох эрхтэй байна” гэсэн “өгүүлбэр”-ийг хийх гэж байна.

Энэ нь Үндсэн хуулийн 25.7-д заасан Монгол Улс нэгдмэл байх тухай хуулийн зохицуулалттай шууд зөрчилдөж байгаа юм.

Монгол бол төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл улс юм. Өөрөөр хэлбэл, манай улс хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдэл, улсын хэмжээнд үйлчлэх хүчин чадал бүхий нэг Үндсэн хууль, хууль тогтоомж, санхүү, албан татвар, мөнгөний нэгдмэл нэг тогтолцоотой. Мөн өөрийн зэвсэгт хүчинтэй, төрийн бэлгэ тэмдэг болох улсын сүлд, туг, далбаа, төрийн дуулал нэгтэй, орон нутгийн төрийн байгууллагууд нь тус тусдаа бие даасан улсын хэлбэрээр биш, засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваариар зохион байгуулагддаг. Угаасаа нэгдмэл улсын үндсэн загвар ийм юм.

Дэлхий дээрх Холбооны улсууд болох АНУ, Аргентин, Бразил, Венесуэл, Мексик, Нигери, Швейцарь зэргийн төрийн байгууламж нь манайх шиг Нэгдмэл улсаас тэс өөр.

Тэд төрийн байгууламжийн хувьд бие даасан байдлаар оршин тогтнож байсан хоёр буюу хэд хэдэн улс нэгдэж, харьцангуй бие даасан улсуудын холбооны хэлбэрээр зохион байгуулагдсан байдаг. Холбооны улсад хууль тогтоомж, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийн хоёрдмол тогтолцоо үйлчилдэг.

Холбооны улсын хамгийн том жишээ болох АНУ нь 50 муж улс болоод Колумбын тойргоос бүрддэг. Эдний нутагт анх индиануудын өвөг одоогоос 15 мянган жилийн өмнө ирж суурьшсан. Америкт МЭ XVI зуунаас Европын колоничлол эхэлсэн. Атлантын эргээр Британийн 13 колони гэж байв. Харин колонийн ард түмэн далайн цаадах Британид захирагдахгүйн төлөө хийсэн тэмцэл нь1776 онд ялж, АНУ байгуулагдсан байдаг. Улмаар 1783 онд дайн дуусч, 1787 онд Үндсэн хуулиа баталж байжээ. Үндсэн хууль нь өнөөг хүртэл үйлчилж байгаа аж.

Ер нь бол АНУ бол “Америкийн нэгдсэн дүрэм” гэж байхгүй. Замын хөдөлгөөний дүрэм гэхэд л муж бүрийнх өөр байдаг. Хэрвээ АНУ-д машин жолоодох бол очсон мужийнхаа “зохиосон” дүрмийг л барих ёстой. Гэхдээ ерөнхий агуулга нь адил гэдгийг тэнд жолоо мушгиж үзсэн хүмүүс мэднэ.

Бас АНУ-д албан ёсоор орлого ологч хэн болгон тухайн жилд олсон орлогоороо тайлан гаргаж тохирсон хэмжээний татвар төлөх хуультай. Энэ тайланг улсын хэмжээнд болон мужийн хэмжээнд гаргаж мэдүүлэх ёстой. Гэхдээ Техас, Невада, Флорида, Вашингтон, Аляска зэрэг мужууд нь орлогын татваргүй байдаг.

АНУ-ын нийт мужийн 31-д нь ил гаргахгүйгээр биедээ галт зэвсэг авч явах, зарим нь гэртээ хадгалахыг зөвшөөрдөг. Зарим мужид заавал буу эзэмших ёстой гэсэн мужийн хууль ч байдаг байна. Тухайлбал Жоржия мужийн оршин суугч болгон гэртээ гар буутай байхыг мужийн хуулиар үүрэгджээ. Харин Аляска, Вермонт зэрэг мужуудад галт зэвсэг худалдан авах, биедээ авч явахад ямар ч тусгай зөвшөөрөл шаардлагагүй, хязгаарлалт байхгүй.

Ийм эрс тэс, нэмэх хасах шиг хууль дүрмүүд үйлчилдэг нь холбооны улсын онцлог гээд ойлгочиход болно.

Гэтэл манай эрх баригчид Үндсэн хуульдаа сум, дүүрэг өөрсдөө “хуулиар тогтоосон хязгаарын хүрээнд” татвар тогтооно гэж оруулах гэж байгаа нь шууд утгаараа төрийн байгууламжийн энэ хэлбэрээс татгалзаж, холбооны улсын загварт шилжүүлэх гэж буй хэрэг.

Дээрээс нь энэ өөрчлөлтийн гайтай үр дагавар их гэдгийг хэлэх хүн цөөнгүй байгаа юм.

Сумын удирдлагууд татвар тогтоодог боллоо, үүнийг Үндсэн хуульд хийчихлээ гэж бодъё. Өнөөдөр уул уурхай, ашигт малтмалын асуудалгүй нэг ч сум Монголд байхгүй. Сумын дарга нар ба уул уурхайн компаниудын хооронд авлигын шинжтэй асуудпал байнга яригддаг. Хандив нэрээр авлига авдаг гэсэн гомдол АТГ-т бөөн бөөнөөрөө ирдэг. Уул уурхайн компаниас авсан хандив алба, амины аль руу нь явчихсан бэ гэдэг асуудал юм л даа. Үүнийг Үндсэн хуулиар баталгаажуулж, нөгөө талаас хамгаална гэсэн үг.

Нөгөөтэйгүүр тухайн сумын нутаг дэвсгэр, байгалийн баялаг, ашигт малтмал, ан амьтны талаарх татвар, бусад шийдвэрийг төрийн төв байгууллага, сумын иргэдийн оролцоогүйгээр сумын Засаг дарга, ИТХ-ын хэдэн төлөөлөгч шийддэг болно. Ингээд ирэхээр Нэгдмэл улсын суурьтай Монголд Холбооны улсын загвар үйлчилж холион бантан л болно гэсэн үг.

Энэ даамжирсаар эргээд Үндсэн хуулиа хүчгүйдүүлнэ. Явсаар Үндэсний аюулгүй байдалд аюултай байдал үүснэ гэдгийг энэ чиглэлийн номыг нь үзсэн мэргэжлийн хүмүүс хэлсээр байна.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
Б.Дамдин-Очир

“Монголын Сталин” Маршал Х.Чойбалсангийн тухай түүхэн ховор баримтууд

zulaa — Tue, 08 Jan 2019 15:09:32 +0800

Цаг цагийн аяст сайн, муу янз бүрээр дуудуулж явсан Монгол Улсын Ерөнхий сайд, маршал Х.Чойбалсангийн тухай түүхэн сонирхолтой баримтыг хүргэж байна.

Сталин Чойбалсанд “Тэгснээс чи өөрийнхөө улс орныг яаж хадгалж үлдэхээ бод” гэж хариулжээ

magnai — Mon, 17 Dec 2018 14:18:54 +0800

Сталин, Чойбалсан хоёрыг уулзах үед байлцсан Б.Ширэндэвийн гэрчлэн ярьснаар бол, гарын үсэг зурахаар бэлдсэн баримт бичигт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг одоогийн хил хязгаарынх нь хүрээнд үлдээнэ гэснийг үзээд Чойбалсан ихэд гутарсан ажээ. "Одоогийн байгаа хил хязгаарын хүрээнд … тэгвэл, Өвөр Монгол хамаарахгүй байх нь ээ?” гэж тэрээр Сталинаас урам муутайхан асуужээ.

Сталин ”Хятадууд хэзээ ч тийм юм хийхгүй. Тэгснээс чи өөрийнхөө улс орныг яаж хадгалж үлдэхээ бод гэж хариулжээ” Маршал тайвширч чадахгүй байв. Тэрээр энэ талаар эргэж ярих шалтаг хайж байлаа.

1949 оны намар Сталин Рица нуурын эрэгт амарч, Чойбалсан хажууханд нь Новый Афон дахь зусланд байжээ. Маршал гэргий, хүүгийнхээ хамт нуурын эрэгт байсан удирдагчийнд хоёр хоног зочилжээ. Тэнд нь мөн Берия, Микоян хоёр байв. Зоогийн ширээний ард Хятадын тухай яриа өрнөжээ. Тэр өдрүүдэд БНХАУ тунхаглаад байв. Сталин: "Далбаан дээр нь таван таван хушуу байх юм. Тэр нь ямар учиртай юм бол?” гэж асуусанд Чойбалсан"Бүгд найрамдах улсад нь багтсан таван үндэстэн” гэснээ ширээний эзэн рүү сүрхий харснаа: "Тэдний дотор бас монголчууд байгаа шүү” гэжээ. Маршалыг дагалдаж явсан Шарав хожим нь Б.Ширэндэвт ярьснаар бол Чойбалсан тэр өдөр хэд хэдэн удаа Өвөр Монголын талаар яриа өдөх гэсэн боловч Сталин яриаг өөр сэдэв рүү шилжүүлээд байжээ.

Маргааш нь Чойбалсан нөгөө л сэтгэлийг нь зовоосон зүйлийнхээ тухай ярих гэсэнд Сталин: "Чи наадахаа надтай биш Мао Зэдунтэй ярь” гэж хэлжээ.

Эх сурвалж:
Леонид Шинкарев "Цэдэнбал, түүний цаг үе” 1 дүгээр дэвтэр 76 дахь тал.

Тэрээр хүсэн мөрөөдөж байсан элэг бүтэн нэгдсэн Монгол улсаа байгуулж чадаагүй ч бүрэн эрхт, тусгаар тогтносон БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛС-ыг бидэнд үлдээгээд тэнгэрийн орондоо заларсан билээ.

Өрнөдөд дахь христийн шашны үүсэл

zulaa — Mon, 05 Nov 2018 12:23:31 +0800

Христийн шашин нь жүүдийн шашнаас салбарлан гарч ХТ-ын I зуунаас эхлэн өөр өөр тусдаа шашин гэж үзэх болсон байна. Цөллөгдөн өрнөдөөр тархсан жүүдүүд шашнаас бусад бүх зүйлд аажимаар уусан эртний грекийн соёлд нэгдсэнээр христийн шашныг үүсэхэд нь суурь болж өгчээ.

Нэрт судлаач ОУЭН ЛАТТИМОР-оос МАРШАЛ Х.ЧОЙБАЛСАН-д бичсэн захидал

zulaa — Thu, 25 Oct 2018 09:28:29 +0800

Маршалын захидлууд

zulaa — Fri, 06 Jul 2018 03:01:00 +0800

/1922-1952/

20 дугаар зууны Монголын түүхэнд тодрон гарч ирж,нийгмийн өөрчлөлтийг зоригтойгоор гүйцэтгэн,монгол угсаатныг туурга тусгаар улс болгохын төлөө тууштай зүтгэж, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг тунхаглан, Монгол түмэнд их удирдагч, шалгарсан хошой баатар, маршал хэмээн алдаршсан хүн бол Хорлоогийн Чойбалсан юм.

Маршал Х.Чойбалсангийн охин Сувдын дурсамж

zulaa — Thu, 28 Jun 2018 10:16:10 +0800
Аавыг насан өөд болоход би 8 нас ч хүрээгүй байсан. Иймд нарийн ширийн зүйлийг мэдэрч чадаагүй, зөвхөн багад сэтгэлд үлдсэн зарим зүйл сүүлд ээжийн минь ярьж хэлж байсан зүйлээс ярья.

Байтагт мөнхөрсөн баатруудын “МАШ НУУЦ” түүх

tonshuul — Wed, 07 Feb 2018 00:46:34 +0800

Байтаг Богд уул нь Монгол улсын Ховд аймгийн Булган сумын нутагт оршдог уул. Оргил нь 3400 метр өндөр. Бүдүүн Харгайт, Нарийн, Хужирт зэрэг гол эх авч урсдаг. Монгол орны баруун урд хил дээр орших энэ ууланд 1947 оноос 1948 онд хил зөрчигчидтэй хийсэн томоохон тулаан болсныг түүх бичлэгт Байтаг Богдын тулалдаан хэмээн тэмдэглэнэ үлдээжээ. Дамжигийн сумангийн улс төрийн орлогч Г.Хаянхярваагаар ахлуулсан Б.Гиваан, Б.Тэгшээ, Л.Даваадорж, Н.Дандархайдав, Э.Архад, Т.Баян, Л.Гончигзэвгэ, Д.Чойжин, Ч.Пэлжээ нарын бүрэлдэхүүнтэй хилийн манаа Байтаг богд уулын Бүдүүн харгайт голын хавцлын аман дахь харуулын цэг дээр үүрэг гүйцэтгэж байжээ.

Энэ үед Осван шилдэг 22 баатруудынхаа өшөөг авах зорилготой Манат баатраар удирдуулсан 100 орчим хүнийг Сантуха тосгонд оршдог хуарангаас гаргасан байна.Дээрэмчид 7 сарын 8-ны өглөө Байтаг богдын Бүдүүн харгайт голын эхээр улсын хилийг зөрчсөн байна.

Хавцал уруудан, 400 метрт дөхөж ирсэн дайсны зэвсэгт бүлгийг хүчээ задлан давшиж эхлэхэд хилчдийн ахлагч Г.Хаянхярваа 2 цагаан пуужин буудаж сумандаа дохио өгч, хилчин Пэлжээд Тэгшээгийн хүрэн халзан морийг унуулан 30 км-т байгаа суман руугаа хэл хүргүүлэхээр давхиулж өөрсдөө толгойн оройд гарч хоригложээ. Дайсны эхний галд Архад, Баян нар алагдаж, хүнд шархадсан Дандархайдав ахлагчийн тушаалаар арын байрлал руу шилжих гэж яваад дайсанд амьдаараа баригдахгүйн тулд өөрийгөө буудан амь үрэгдсэн байна.

Хавцал уруудан, 400 метрт дөхөж ирсэн дайсны зэвсэгт бүлгийг хүчээ задлан давшиж эхлэхэд хилчдийн ахлагч Г.Хаянхярваа 2 цагаан пуужин буудаж сумандаа дохио өгч, хилчин Пэлжээд Тэгшээгийн хүрэн халзан морийг унуулан 30 км-т байгаа суман руугаа хэл хүргүүлэхээр давхиулж өөрсдөө толгойн оройд гарч хоригложээ. Дайсны эхний галд Архад, Баян нар алагдаж, хүнд шархадсан Дандархайдав ахлагчийн тушаалаар арын байрлал руу шилжих гэж яваад дайсанд амьдаараа баригдахгүйн тулд өөрийгөө буудан амь үрэгдсэн байна.

Пулемётчин Тэгшээ миномётын дэлбэрэлтэд хөлөө тас цохиулсан боловч тулалдсаар дайсны гранатын дэлбэрэлтэд үрэгдэж, тасгийн дарга Гиваан гал хамгаалагчийг нь авсан гранатаа дайсан руу шидэх гээд амжилгүй атгаастай чигээрээ алагдаж, Даваадорж нөхдийнхөө хамт дайсанд бүслэгдэн гарцаагүй болсон үед гранатаа дайсны дунд шидэж амь үрэгджээ. Түүний зүүн гарын хуруунд гранатын гал хамгаалагчийн цагираг байсан бөгөөд бие нь дундуураа тасарснаас үзэхэд амьдаараа баригдах аюул тохиолдсон тэр аймшигт мөчид сүүлчийнхээ гранатыг өөртөө зориулсан нь тодорхой байв.

Пулемётчин Тэгшээ миномётын дэлбэрэлтэд хөлөө тас цохиулсан боловч тулалдсаар дайсны гранатын дэлбэрэлтэд үрэгдэж, тасгийн дарга Гиваан гал хамгаалагчийг нь авсан гранатаа дайсан руу шидэх гээд амжилгүй атгаастай чигээрээ алагдаж, Даваадорж нөхдийнхөө хамт дайсанд бүслэгдэн гарцаагүй болсон үед гранатаа дайсны дунд шидэж амь үрэгджээ. Түүний зүүн гарын хуруунд гранатын гал хамгаалагчийн цагираг байсан бөгөөд бие нь дундуураа тасарснаас үзэхэд амьдаараа баригдах аюул тохиолдсон тэр аймшигт мөчид сүүлчийнхээ гранатыг өөртөө зориулсан нь тодорхой байв.