Мазаалай (Ursus arctos gobiensis) Монголын говь цөлөөр тархсан хүрэн баавгайн дэд зүйл. Монголын улаан номд орсон. Ерөнхий төрх ойн хүрэн баавгайтай адил боловч биеэр бага. Цагаан богд уулын шармаахайн биеийн урт 168 см, сэрвээний өндөр 92 см, жин 90 кг байжээ.Мазаалайн биеийн дундаж жин 90-100 килограмм, биеийн урт нь 150 сантиметр орчим, өндөр нь 80-92 сантиметр. Зуны зүс жигд хүрэн бор, өвөл, хавар хүрэвтэр, бор саарал. 

Хүзүү, хөл их биеэсээ бараавтар. Хэнхдэг, хүзүүний угт цагаан цайвар толботой. Хөнгөн шалмаг хөдөлгөөнтэй.Нас бие гүйцсэн эр мазаалайг шармаахай, эмийг нь эвш гэдэг аж. Эвш нь жил өнжин төллөж гол төлөв ихэр аламцаг төрүүлнэ. Шармаахай зунд нь хүрэн бор, өвөл, хаварт бор саарал зүстэй. Түүний хүзүү, хөл нь их биеэсээ бараавтар. Хэнхдэг болон хүзүүнийхээ угт цайвар толботой. Өвлийн 11 дүгээр сараас дараа оны 3 сар хүртэл агуй, хонгил, хулсан ширэнгэ, сухайн төгөл доогуур нүх хэвтэр засч ичнэ. ‪

Монгол улсад 2015 оны 09 дүгээр сарын 19-29-ны өдрүүдэд зохион байгуулагдсан Дэлхийн өсвөрийн шатарчдын олимлиодод Т.Хүслэн, Б.Мөнх-Эрдэнэ, Б.Бат-Эрдэнэ нар амжилттай тоглож ширээндээ 50%-ийн амжилт үзүүлсэн бол 18 настай Б.Ариунболд хүү "Монгол Open” насанд хүрэгчдийн тэмцээнд 65 оноо авч 11-р байр эзэлж рейтингээ ахиулсан амжилт гаргалаа мөн ОХУ-ын Чита хотод зохиогдсон тэмцээнд Т.Хүслэн, Б.Мөнх-Эрдэнэ, Т.Мөнх-Эрдэнэ, Б.Бат-Эрдэнэ, Б.Тэмүүжин нар багаараа 30 багаас 8-р байрт шалгарсан бол Т.Хүслэн Рапидын тэмцээнд Тэргүүн байр эзэлж Дорнодын бяцхан шатарчид маань Монголдоо төдийгүй дэлхийд чансаагаараа өндөрт явна. Оюунлаг бяцхан шатарчиддаа баяр хүргэхийн ялдамд цааш цаашдаа улам илүү амжилт гаргахын өлзийтэй ерөөлийг өргөн дэвшүүлье.

Мөн ЭЕШ-аар 800 оноо авсан Цагаан-овоо сумын 12а ангийн сурагч Н.Баярцэцэг, Баян-Уул сумын 12а ангийн сурагч Б.Болор нарт батламж гардуулав. "БИД НЭГ ҮЕИЙН-90 ТӨГСӨГЧИД” МУБИС-д суралцах урилгыг Хэрлэн сумын 1-р сургуулийн 12в ангийн сурагч С.Хонгорзул, Баян-Уул сумын 12а ангийн сурагч Г.Баяндүүрэн, Баяндун сумын 12а ангийн сурагч Ж.Мөнхнасан нарт гардууллаа.

italk.mn

1. I need…. "Надад …хэрэгтэй” гэж хэлэхдээ
I need a new car. Надад шинэ машин хэрэгтэй.
I need a vacation. Надад амралт хэрэгтэй.
I need some advice. Надад зөвлөгөө хэрэгтэй.
I need a haircut. Би үсээ засуулах хэрэгтэй.

2. I hope…. "Би .. бодож байна” гэж хэлэхдээ
I hope it snows. Одоо цас орох байхаа (Би цас ороосой гэж хүсэж байна.)
I hope it’s OK with you. Чамд таалагдах байхаа
I hope you can make it. Чамайг чадна гэж бодож байна.
I hope my plane leaves on time. Миний нисэх онгоц цагтаа явах байхаа.

3. Can I…? "…. "би … болох уу” "… туслах уу” гэж хэлэхдээ
Can I help you? Би таньд туслах уу?
Can I give you a hand? Таньд тусалж болох уу?
Can I get you something? Таньд захих юм байна уу?
Can I take a message? Таны зурвасыг би бичээд авах уу?

4. Are you…? "Чи … ?” гэж ярилцагчынхаа байр байдлыг асуухдаа
Are you ready? Чи бэлэн үү?
Are you all right? Чи зүгээр үү?
Are you busy right now? Чи завгүй байна уу?
Are you free tomorrow afternoon? Чи маргааш үдээс хойш завтай юу?

5. I’ll (I will) …. "Би … тэгнэ.” гэж хэлэхдээ
I’ll have the New York cut. Би Нью-Иорк нэрийн стэйк авъя.
I’ll have a beer, please. Би пиво авъя..
I’ll have another cup of coffee. Би дахин нэг аяга кофе авъя.
I’ll have the special. Би өнөөдрийн тусгай цэсийг захиалъя.

6. I want… "Би … хүсэж байна.” гэж хэлэхдээ
I want more responsibility. Би илүү хариуцлагатай ажил хиймээр байна.
I want a position with more responsibility. Би илүү хариуцлагатай тушаалд очмоор байна.
I want a raise. Би цалингаа нэмүүлэхийг хүсэж байна.
I want it all. Би бүгдийг хүсэж байна.

7. Do you want…? "…Чи хүсэж байна уу?” гэж асуухдаа
Do you want some more coffee? Чи кофе нэмж уух уу?
Do you want anything at the store? Чамд дэлгүүрээс захих юм байна уу?
Do you want anything else? Чамд өөр хүсэх юм байна уу?
Do you want cream and sugar? Чи сүү юмуу чихэр хийлгэх үү?

8. I think…. "Би … бодож байна” гэж хэлэхдээ
I think so. Би тэгэж бодож байна.
I don’t think so. Би тэгэж бодохгүй байна.
I think not. Би тэгэж бодохгүй байна.
Don’t you think so? Чи тэгэж бодохгүй байна уу?

9. Do you think….? "Чи … бодож байна уу?” гэж асуухдаа
Do you think this looks OK? Чи энийг зүгээр гэж бодож байна уу?
Do you think this looks good on me? Энэ надад зохиж байна уу?
Do you think this goes with my dress? Энэ миний даашинзтай зохих уу, юу гэж бодож байна?
Do you think this color suits me? Энэ өнгө надад зохино гэж бодож байна уу?

10. I know… "Би … мэдэж байна.” гэж хэлэхдээ
I know what you mean. Чамайг юу гэж хэлснийг би ойлголоо.
I know what you want. Чамайг юу хүсэж байгааг би мэднэ.
I know how you feel. Чамайг юу мэдэрч байгааг ойлголоо.
I know what you’re thinking. Чиний юу бодож байгааг би мэднэ.

11. Do you know…? "Чи … мэдэх үү?” гэж асуухдаа
Do you know the recipe? Чи хийх жорыг нь мэдэх үү?
Do you know that woman? Чи тэр эмэгтэйг таних уу?
Do you know the story? Чи тэр түүхийг мэдэх үү?
Do you know the way? Чи очих замыг мэдэх үү?

12. I feel… "Би … мэдэрч байна.” гэж хэлэхдээ
I feel sick. Миний би хямраад байна.”
I feel sick to my stomach. Миний гэдэс өвдөөд байна.
I feel a little dizzy. Миний дотор бага зэрэг муухайраад байна.
I feel really tired. Би их ядарлаа.

13. Feel free… "Татгалзахгүй хэрэггүй … " гэж хэлэхдээ
Feel free to call me if you have any questions. Чамд асуух зүйл байвал эргэлзэлгүй надруу залгаарай.
Feel free to give me a call if there are any problems. Асуудал гарвал хэзээ ч хамаагүй залгаарай.
Feel free to ask me if you have any questions. Асуулт байвал хэзээ ч асууж болно шүү.
Feel free to tell us if you want anything. Чамд хүсэх зүйл байвал бидэнд хэзээ ч хэлж болно.

14. I have… "Надад … байгаа” гэж хэлэхдээ
I have two sisters. Би хоёр эгчтэй. (Би хоёр охин дүүтэй)
I have an older sister and a younger sister. Би нэг эгчтэй, нэг охин дүүтэй.
I have two sisters, one older and one younger. Би хоёр эгч дүүтэй. Нэг нь эгч, нөгөө нь дүү.
I have two brothers. Би хоёр ахтай.

15. Have you…? "Чи … үзсэн үү” гэж асуухдаа
Have you ever been to Disneyland? Чи Диснейландад очиж байсан уу?
* have been to – (яваад ирэх, очиж үзэх)
Have you been to Paris? Парист очиж үзсэн үү?
Have you ever seen Picasso’s Three Dancers? Пикассогийн гурван бүжигчин зургыг харж байсан уу?
Have you ever listened to anything by Miles Davis? Майлс Дависын хөгжмөөс сонсож байсан уу?

16. I have to… "Би … хийх ёстой” гэж хэлэхдээ
I have to make a decision. Би шийдвэр гаргах ёстой.
* make a decision: (шийдэх)
I have to make a choice. Би сонголт хийх ёстой.
I have to make the deadline. Би хугацаандаа амжиж дуусгах ёстой.
I have to make more of a contribution to the project. Би энэ төсөлд илүү их хувь нэмрээ оруулах ёстой.

17. Have… "… тэгээрэй” гэж хэлэхдээ
Have a good time. Цагыг сайхан өнгөрүүлээрэй.
Have a nice time. Цагыг сайхан өнгөрүүлээрэй.
Have fun. Хөгжилтэй байгаарай.
Have a nice weekend. Амралтаа сайхан өнгөрүүлээрэй. (Weekend-Долоо хоногын сүүл)

18. This is….. "Энэ бол …. юм” гэж хэлэхдээ
This is for you. Энийг таньд зориулья.
This is for John. Энийг Жонд өгч байгаа юм.
This is for the picnic. Үүнийг зугаалганд зориулж байгаа юм.
This is for tonight’s dinner. Энийг өнөө оройн зоогонд зориулсан юм.

19. Is this….? "Энэ … үү?” гэж асуухдаа
Is this the report you were looking for? Энэ чиний хайж байсан тайлан мөн үү?
Is this what you were looking for? Энийг чи хайж байсан бил үү?
Is this what you wanted? Энийг чи хүсэж байгаагүй билүү?
Is this the sweater you knitted? Чиний нэхсэн цамц энэ үү?

20. That’s (That is)… "Тэр …” гэж хэлэхдээ
That’s right. Тиймээ
That’s true. Тэр тийм шүү.
That’s it. Тиймээ тэр зөв.
That’s wrong. Тэр буруу.

21. There’s (There is)…. "… хаана байгааг” хэлэхдээ
There’s some food in the refrigerator. Хөргөгчинд идэх юм бий шүү.
There’s some cake on the table. Ширээн дээр торт байгаа.
There’s none left. Юу ч үлдээгүй.
There’s more ice cream in the freezer. Хөргөгчинд дахиад мөхөөлдөс бий.

22. Is there….? "Хаана юу байгааг” асуухдаа
Is there a drugstore nearby? Ойролцоо эмийн сан бий юу?
Is there a bus stop around here? Энэ хавьд автобусны буудал байгаа болов уу?
Is there a direct flight to UB from London? Лондонгоос УБ хүрэх шууд нислэг бий юу?
Is there another exit? Өөр гарц байгаа юу?

23. Could you…? "Та … туслаач” гэж гуйхдаа
Could you do me a favor? Таниас нэг зүйл хүсэж болох уу?
Could you help me out? Та надад туслахгүй юу?
Could you get me another beer? Надад дахин нэг аяга пиво өгөөч.
Could you wrap this separately, please? Энийг тусад нь савлаад өгөөч.

24. You should… "Чи … тэгэх хэрэгтэй” гэж сургамж, заавар өгөхдөө
You should give her a call. Чи тэр бүсгүй руу залгасан дээр байхаа.
You should give her a chance. Чи тэр бүсгүйд боломж олгох хэрэгтэй.
You should tell her how you feel. Чи юу мэдэрч байгаагаа тэр бүсгүйд хэлсэн дээр байхаа.
You should finish your homework. Чи даалгавараа дуусгах хэрэгтэй.

25. Would you… "Чи … туслаач” гэж эелдэгээр гуйхдаа
Would you mail this letter for me? Энэ захиаг шуудангаар илгээж өгөөч.
Would you type this letter, please? Чи энэ захиаг шивээд өгөөч?
Would you please pass me the salt? Давс дөхүүлээд өгөөч.
Would you explain it to her? Тэр бүсгүйд энэ талаар тайлбарлаад өгөөч.

26. I’d like (I would like)…. "Би … авъя.” гэж хэлэхдээ
I’d like an ice cream. Би мөхөөлдөс авъя.
I’d like another drink. Дахин нэг аягыг авъя.
I’d like a slice of pizza, please. Пицца нэг зүсмийг өгөөч.
I’d like two tickets to the 9:30 show. 9 хагасын үзвэрийн 2 тасалбар өгөөч.

27. It’s (It is)… "Энэ … юм” гэж хэлэхдээ
It’s no problem. Энэ сүртэй асуудал биш.
It’s a difficult question. Энэ хэцүү асуулт байна.
It’s an emergency. Онцгой яаралтай нөхцөл үүслээ.
It’s a joke. Тоглосон юм.

28. Let… "Хамт хийцгээе.” гэж санал тавихдаа
Let’s take a break. Түр амарцгаая.
Let’s take a cab. Таксинд сууцгаая.
Let’s eat out tonight. Өнөөдөр орой гадуур хооллоё.
Let’s set a date. Хугацаагаа тохирцгооё.

29. It takes … "Үүнд … шаардлагатай” гэж хэлэхдээ
It takes a lot of hard work. Маш их хичээхгүй бол энэ бүтэхгүй.
It takes a lot of courage. Энийг хийхэд их зоригтой байх хэрэгтэй.
It takes guts and determination. Үүнд эр зориг, шийдэмгий байдал хэрэгтэй.

30. It looks like… "… шиг байна.” гэж хэлэхдээ
It looks like it’s going to rain. Бороо орох юм шиг байна.
It looks like it‘s going to pop. Энэ одоо л бүтэх юм шиг байна.
It looks like the house is falling apart. Энэ байр одоо яг нурах юм шиг харагдаж байна.
It looks like spring is arriving earlier this year. Энэ жил эрт хавар болох юм шиг байна.

31. What’s….? "… юу бэ” гэж асуухдаа
What’s your number? Чиний утасны дугаар хэд бэ?
What’s your name? Чамайг хэн гэдэг вэ?
What’s your address? Чиний хаяг юу вэ?

32. What a ….! "Ямар … юм бэ” гэж хэлэхдээ
What a mess! Ямар заваан юм бэ!
What a shame! Ямар ичмээр юм бэ!
What a joke! Ямар инээдтэй юм бэ!
What a surprise! Хөөх, ямар гайхалтай юм бэ!

33. What do you ….? "Чи юу … байна?” гэж харилцагчийнхаа бодлыг асуухдаа
What do you want to do? Чи юу хийхийг хүсэж байна?
What do you want to know? Чи юу мэдэхийг хүсэж байна?
What do you plan to do? Чи ямар төлөвлөгөөтэй байна?
What do you suggest we do? Чинийхээр бид юу хийх хэрэгтэй вэ?

34. How’s….? "….ямар байна?” Хүн ямар байгааг асуухдаа
How’s your brother doing? Ах чинь сайн уу?
How’s your father doing? Аав чинь сайн уу?
How’s Mary doing? Мэри сайн сайн уу?
How’s she now? Тэр эмэгтэй одоо юу хийж байна?

35. How do you…? "… яах вэ?” гэж асуухдаа
How do you open this door? Энэ хаалгыг яаж онгойлгодог вэ?
How do you do this? Энийг яаж хийх ёстой вэ?
How do you work this? Энийг яаж ажиллуулдаг вэ?
How do you get there? Тийшээ яаж очих вэ?

36. How about..? "… тэгэх үү?” гэж санал болгохдоо
How about a beer? Пиво уух уу?
How about another piece of cake? Дахин нэг зүсэм корт идэх үү?
How about lunch? Үдийн цайнд орох уу?
How about some eggs this morning? Өнөөдөр өглөөний цайнд өндөг ямар вэ?

37. How come…? "Ер нь .. яагаад?” гэж асуухдаа
How come you’re not going to the party? Чи яагаад үдэшлэгт явахгүй байгаа юм бэ?
How come you can’t go? Яагаад явж чадахгүй гэж?
How come you never write? Яагаад чи ганц ч удаа захиа бичдэггүй юм бэ?
How come it’s not working? Яагаад энэ ажиллахгүй байгаа юм бэ?

38. How long…? "Хэр удаан … вэ?” гэж зарцуулах цагыг асуухдаа
How long does it take to get there? Тэнд хүрэхэд хэр удах вэ?
How long does it take by bus? Автобусаар явахад хэр удах вэ?
How long does it take on foot? Алхаад явахад хэр удаан явах бол?

39. Why don’t you…? "…. тэгэх үү?” гэж санал болгох, санал тавихдаа
Why don’t you come along? Чи ч гэсэн хамт явахгүй юм уу?
Why don’t you join us? Бидэнтэй хамт хийхгүй юм уу?
Why don’t you sit down? Чи суухгүй юм уу?
Why don’t you take a break? Бага зэрэг амсхийвэл ямар вэ?

40. Thanks for… "… баярлалаа” гэж хэлэхдээ
Thanks for everything. Хийсэн бүхэнд чинь баярлалаа
Thanks for all the help. Тусалсанд баярлалаа
Thanks for the encouragement. Урам өгсөнд баярлалаа
Thanks for the advice. Зөвлөгөө өгсөнд баярлалаа

41. Take… "…тэгээрэй.” гэж хэлэхдээ
Take it easy. Сайн яваарай.
Take care. Болгоомжтой яваарай. Сайн яваарай
Take your time. Тааваараа хийгээрэй.
Take a chance. Завшааныг ашиглаарай. Азандаа найдаарай

42. Tell…. "… хэлж өгөөч” гэж хэлэхдээ
Tell her I’ll stop by around 7. Түүнд 7 цагын үед намайг ирнэ гэж хэлээрэй
Tell her I’ll call her when I get home. Намайг гэртээ очоод залгана гэж түүнд дамжуулаарай.
Tell him I said hello. Миний мэндийг дамжуулаарай.
Tell Jane I bought a ticket for her. Жэйний тасалбарыг авчихсан гэж түүнд дамжуулаарай.

43. See you… "… –т уулзая” гэж хэлэхдээ
See you on Saturday. Хагас сайнд уулзая
See you at 8. 8 цагт уулзая
See you next week. Ирэх долоо хоногт уулзая
See you tomorrow. Маргааш уулзая

44. This sounds…. "…. гэж бодож байна” гэж хэлэхдээ
This sounds interesting. Сонирхолтой санагдаж байна.
This sounds good. Давгүй юм шиг байна.
This sounds exciting. Их сонирхолтой байхаа.
This sounds scary. Аймаар санагдаж байна.

45. Do you mind…? "… гэвэл зүгээр үү?” гэж зөвшөөрөл авахдаа
Do you mind? Таньд зүгээр үү? Дургүйцэхгүй биздээ?
Don’t you mind? Таньд зүгээр үү? Дургүйцэхгүй биздээ
Don’t you care? Таньд зүгээр үү? Таньд хамаагүй юу?
Do you care? Зүгээр үү?

46. Are you sure…? "… баараггүй биз дээ?” гэж асуухдаа
Are you sure? Итгэлтэй байна уу?
Are you certain? Баталгаатай биздээ?
Are you positive? Баараггүй биздээ? (Чи зөвшөөрч байна уу?)
Are you serious? Нээрээ юу? Үнэн үү?

47. I’m worried about… "…. –д санаа зовж байна” гэж түгшсэн байдлаа илэрхийлэхдээ
I’m worried about Susan. Би Сусанд санаа зовж байна.
I’m worried about you. Би чамд санаа зовж байна.
I’m worried about the kids. Би хүүхдүүдэд санаа зовж байна.
I’m worried about our younger generation today. Би өнөөгийн залууст санаа зовж явдаг.

48. be going to… "… хийх гэж байна” гэж хэлэхдээ
I’m going to study harder next year. Ирэх жил арай илүү хичээж сурнаа.
I’m going to quit my job. Би ажлаасаа гарах бодолтой байгаа.
I’m going to take a long vacation this summer. Энэ зун их урт амрая гэж бодож байна.

49. I’m sorry… "… уучлаарай” гэж хэлэхдээ
I’m sorry about what I said. Тийм зүйл хэлсэнд уучлаарай.
I’m sorry about what I‘ve done. Их төвөг удсанд уучлаарай.
I’m sorry I got upset. Уурласныг минь уучлаарай.

50. I wonder… "… болов уу?” гэж лавтай биш үедээ таамаглахдаа.
I wonder if he’ll call. Тэр хүн утсаар ярих болов уу?
I wonder if he wants to come. Тэр хүн ирэхийг хүсэх болов уу?
I wonder if we should invite Carl. Би Карлыг заавал урих ёстой юу?
I wonder if it will be sunny this weekend. Энэ долоо хоногын эцсээр нартай байх болов уу?

51. I hate… "…-нд дургүй.” гэж хэлэхдээ
I hate spinach. Би бууцайнд дургүй.
I hate crowds. Би хүн бужигнасан газар байх дургүй.
I hate that song. Би тэр дуунд дургүй.
I hate this weather. Би ийм цаг агаарт дургүй.

52. I wish… "… хүсье” гэж хэлэхдээ
I wish you luck. Чамд аз хийморь хүсье.
I wish you every success. Амжилтанд хүрэхийг ерөөе.
I wish you all the happiness in the world. Хорвоогийн хамгийн сайхан бүхнийг хүсье.
I wish you all the best. Чамд хамгийн сайн сайхныг хүсье.

53. I guess… "… гэж бодож байна.” нотлох боломжгүй үед таамаглахдаа
I guess you’re right. Чиний зөв гэж бодож байна.
I guess it is OK. Энэ зүгээр байх гэж бодож байна.
I guess it would be all right. Зүгээр байх гэж бодож байна.
I guess it doesn’t matter. Энэ асуудал биш гэж бодож байна.

54. May I …? "… болох уу?” гэж зөвшөөрөл эрэхдээ
May I sit here? Энд сууж болох уу?
May I help you? Би таньд туслах уу?
May I speak to Larry, please? Би Ларритай ярьж болох уу?
May I have another piece of pie? Дахин нэг жигнэмэг идэж болох уу?

55. I’m glad… "… баяртай байна” гэж хэлэхдээ
I’m glad to hear that. Сайхан мэдээ байна.
I’m glad to be here. Би энд байгаадаа баяртай байна.
I’m glad to meet you. Чамтай уулзсандаа баяртай байна.
I’m glad to see you’re all right. Чамайг сайн байгааг хараад баяртай байна.

56. I heard… "… сураг сонссон” гэж хэлэхдээ
I heard you’re moving. Би чамайг нүүх гэж байгаа гэж сонссон.
I heard you won. Би чамайг ялсан гэж сонссон.
I heard Jim got the promotion. Жимийг тушаал дэвшсэн гэж сонссон.
I heard Kate and Richard are getting married. Кэйт, Ричард хоёрыг гэрлэнэ гэж сонслоо.

57. I’m afraid…. "…. айж байна” гэж хэлэхдээ
I’m afraid of flying. Би онгоцонд суухаас айдаг
I’m afraid of the dark. Би харанхуй газраас байдаг.
I’m afraid of height. Би өндрөөс айдаг.
I’m not afraid of him. Би түүнээс айхгүй байна.

58. Shall I….? "…. туслах уу?” гэж хэлэхдээ
Shall I open the window? Цонх онгойлгох уу?
Shall I get the door? Би хаалга онгойлгох уу?
Shall I answer the phone? Би утас авчих уу?
Shall I take a message? Чи зурвас үлдээх үү?

59. …, isn’t it? "… тийм биз?” гэж хэлэхдээ
This is our pen, isn’t it? Энэ чиний үзэг, тийм үү?
You’re a student, aren’t you? Чи оюутан биздээ, тийм үү?
We’re next, aren’t we? Бид дараагийнх нь, тийм үү?
She’s from Canada, Isn’t she? Тэр Канадагийнх биздээ, тийм үү?

60. Please…. (Хүнд хүсэлт тавихдаа)
Please forgive me. Намайг уучлаарай.
Please accept my apology. Миний уучлалыг хүлээж аваарай.
Please come with me. Та надтай хамт яваач.
Please don’t tell anyone. Битгий хүнд хэлээрэй.

61. Be… Be- үйл үгийн тушаах хэлбэр бөгөөд "Хий” гэсэн утгаар хэлнэ
Be careful. Болгоомжтой
Be quiet. Чимээгүй бай
Be reasonable. Ухаалаг бай
Be practical. Амьдралтай юм бодож бай (Хэтэрхий ургуулан бодоод байлгүй)

62. Here…. ойрхон зүйлийг илэрхийлэх "энэ” гэсэн хэллэг
Here you are. Май энэ байна.
Here it is. За энэ байна.
Here she comes. Тэр эмэгтэй ирж байна.
Here we go again. За дахин эхлэе.

63. Because… "Яагаад гэвэл…"
Because I like it. Учир нь би үүнд дуртай.
Because It’s Sunday. Бүтэн сайн өдөр болохоор тэр.
Because It’s required. Яагаад гэвэл энийг шаардсан юм.
Because that’s just the way it is. Яагаад гэвэл хорвоо тийм л байдаг.

64. Don’t …… "… битгий хий” гэж хэлэхдээ
Don’t jump to conclusions. Битгий шууд дүгнээрэй.
Don’t panic. Битгий сандраарай.
Don’t worry about it. Тэр талаар санаа зовох хэрэггүй.
Don’t mention it. Зүгээрээ.

65. You’d better… "… тэр нь дээр байх” гэж хэлэхдээ
You’d better hurry. Чи яарсан нь дээр байх.
You’d better watch out. Болгоомжтой байсан нь дээр байх.
You’d better apologize. Чи уучлал гуйсан дээр байхаа.
You’d better be careful. Болгоомжтой байсан нь дээр дээ.

66. You must… "…хийх ёстой.”
You mustn’t (must not) disturb her. Чи түүнд товог удах хэрэггүй.
You mustn’t wake her up. Чи түүнийг сэрээх хэрэггүй.
You mustn’t be late. Чи хоцорч болохгүй шүү.
You mustn’t forget. Мартаж болохгүй шүү.

67. You mean…? "Өөрөөр хэлбэл … гэсэн үг үү?” гэж асуухдаа
You mean you didn’t accept the offer? Чи тэр саналыг хүлээж авахгүй гэсэн үг үү?
You mean it’s impossible? Боломжгүй гэсэн үг үү?
You mean you’re not going? Явахгүй гэж байгаа юм уу?
You mean it’s true? Энэ үнэн гэж үү?

68. I’d (I would) rather…. "…-илүүтэй …ийг сонгож байна” гэж хэлэхдээ
I’d rather stay home tonight. Аль нь дээр вэ гэвэл, өнөөдөр орой гэртээ байхыг хүсэж байна.
I’d rather eat out. Гадуур хооллосон нь дээр байх гэж бодож байна.
I’d rather go bowling. Боулинг тоглохоор явсан нь дээр байхаа.
I’d rather do something else. Ямар нэг өөр зүйл хийхийг хүсэж байна.

69. I used to…. "Урьд нь … байсан” гэж хэлэхдээ
I used to be a high-school teacher. Би өмнө нь дунд сургуулийн багш байсан.
I used to be a fan of hers. Би өмнө нь түүний шүтэн бишрэгч байсан.
I used to be a baseball player. Би урьд нь бэйсболын тамирчин байсан.
There used to be a market on the corner. Тэр газарт өмнө нь зах байсан.

70. It seems…. "… гэж бодож байна” гэж хэлэхдээ
It doesn’t make any difference to me. Надад ялгаа байхгүй ээ.
It makes sense. Ийм байж болох л юм.
It doesn’t make any sense. Яавч ийм байж таарахгүй.
It makes a good meal. Энэ амттай байна.

72. Is it all right…? "~зүгээр үү?” гэж зөвшөөрөл эрэхдээ
Is it all right to use phone? Утсаар чинь ярьж болох уу?
Is it all right to let the cat out? Муурыг гадаа гаргаж болох уу?
Is it all right to mention it to Tony? Тонид хэлж болох уу?
Is it all right to use this glass? Энэ аягыг хэрэглэж болох уу?

73. That’s (that is) what… "Энэ яг … байна” гэж хэлэхдээ
That’s what I was thinking. Миний бодож байсан зүйл яг мөн байна.
That’s what we have to do. Энэ бидний хийх ёстой зүйл.
That’s what I was afraid of. Миний айж байсан зүйл энэ байна.
That’s what I call modern art. Энийг л би орчин үеийн урлаг гэдэг.

74. There’s (there is) nothing….. "… юу ч байхгүй” гэж хэлэхдээ
There’s nothing to do. Ямар ч хийх ажил алга.
There’s nothing to be afraid of. Ямарч айх юм алга.
There’s nothing to worry about. Санаа зовох юм юу ч алга.
There’s nothing to drink. Уух юм юу ч алга.

75. There’s (there is) no… "…. байх боломжгүй, болохгүй” гэж хэлэхдээ
There’s no way I’m going to finish it on time. Би үүнийг заасан хугацаандаа дуусгаж амжихгүй нь.
There’s no way now that we’ll get a reservation. Одоо захиалга өгөх нь боломжгүй зүйл.
There’s no chance that you’ll be able to make it. Чи үүнийг цагтаа дуусгах боломж харагдахгүй байна.
There’s no possibility that you’ll change your mind. Чи бодлоо өөрчлөх бодолгүй байна.

76. No wonder… "мэдээжийн хэрэг” (Хэтрүүлэг биш) гэж хэлэхдээ
No wonder she got angry. Тэр эмэгтэйн уурлах нь мэдээж.
No wonder. Тэгж л таарна. (Гайхах зүйл алга)
No wonder he quit. Түүний больсон нь мэдээжийн хэрэг.
No wonder you’re upset. Чиний гайхах нь мэдээжийн хэрэг.

77. Which~better…. "Тэр нь .. ~илүү” хоёр зүйлээс нэг сонголтыг нь асуухдаа
Which do you like better, the red or the blue one? Улаан, цэнхэр хоёрын алинд нь дуртай вэ?
Which do you like better, spring or fall? Намар, хаврын алинд нь дуртай вэ?
Which do you speak better, English or French? Англи хэл, франц хэлний алинд нь илүү сайн бэ?
Which does he play better, tennis or basketball? Тэр теннис, сагсны алийг нь сайн тоглодог вэ?

78 Why not….? "… хийхгүй юм уу” гэж хэлэхдээ
Why not give her a call? Тэр эмэгтэй рүү залгавал яасан юм бэ?
Why not give it a try? Оролдоод үзвэл ямар вэ?
Why not give it a chance? Нэг удаа боломж олговол ямар вэ?
Why not give yourself more time? Өөртөө арай илүү цаг зарцуулвал ямар вэ?

79. What if….? "…. ямар вэ?” гэж гэр бүлийн уур амьсгалд харилцагчаасаа асуухдаа
What if we put this table next to the chair? Энэ ширээг сандлын хажууд тавьбал ямар бэ?
What if we get rid of this old desk? Энэ хуучин ширээг гаргавал ямар вэ?
What if we take an earlier bus? Арай эрт хөдлөх автобусанд суувал ямар уу?

80. What else… "Түүнээс өөр …” гэж асуухдаа
What else happened? Өөр юу болоод өнгөрсөн бэ?
What else is new? Өөр шинэ зүйл байна уу?
What else is there? Өөр юу байна?
What else is available? Үүнээс өөр ашиглах боломжтой зүйл юу байна?

81. What makes you….? "Ямар учраас … вэ?” гэж шалтгааныг асуухдаа
What makes you so sure? Яагаад ингэж итгэлтэй байгаа юм бэ?
What makes you so sure about that? Яагаад үүнд ингэж их итгэлтэй байгаа юм бэ?
What makes you so positive? Яагаад ийм итгэлтэй байна вэ?
What makes you so cheerful? Ямар учраас ийм их баяртай байна вэ?

82. What~ is…… "~бол … юм” гэж хэлэхдээ
What you need is a nice long vacation. Чамд хэрэгтэй зүйл бол уртхан сайхан амралт.
What you need is more information. Чамд хэрэгтэй зүйл бол илүү их мэдээлэл.
What you need is better management. Чамд хэрэгтэй зүйл бол сайн менежмент.
What you need is a good hot bath. Чамд хэрэгтэй зүйл бол сайхан халуун устай ванн.

83. Whatever…. "….юу ч байсан” гэж хэлэхдээ
Whatever you decide is OK with me. Ямар ч шийдвэр гаргасан миний хувьд зүгээрээ.
Whatever you think is best. Таны бодол юу ч байсан шилдэг нь байх болно.
Whatever you do is all right with me. Таныг юу ч хийсэн надад зүгээрээ.
Whatever you want to do is OK with me. Та юу ч хийхийг хүссэн байсан би зүгээр.

84. Whenever… " .. хэзээ ч болно” гэж хэлэхдээ
Whenever you want to go is fine with me. Та хэдийд ч явахыг хүссэн надад зүгээрээ.
Whenever you come is OK with me. Та хэзээ ч ирсэн надад зүгээрээ.
Whenever he wants to meet is all right with me. Тэр надтай хэзээ ч уулзахыг хүссэн надад зүгээр.
Whenever you did it would be fine with me. Чи хэзээ ч хийж гүйцэтгэсэн бай надад зүгээр.

85. When…. "…тэр үед” гэж цаг үеийг хэлэхдээ
When I was a child, things were different. Намайг бага байхад байдал өөр байсан.
When I was in Spain, the weather was great. Намайг Испанид байхад цаг агаар сайхан байсан.
When my mother was young, she lived in Ohio. Ээж залуудаа Охиа мужид амьдардаг байсан.
When he was in high school, he was one heck of an athlete. Тэр дунд сургуульд байхдаа мундаг тамирчин байсан.

86. No matter…. "хичнээн… хийсэн ч”
No matter how hard I study, I don’t seem to improve. Хичнээн шаргуу хичээлээ давтсан ч дээрдэхгүй байна.
No matter how hard I work, it’s never appreciated. Хичнээн мэрийж ажилласан ч хэзээ ч үнэлдэггүй.
No matter how late she goes to bed, she’s always up early the next morning. Тэр эмэгтэй хичнээн оройтож унтсан ч маргааш өглөө нь дандаа эрт босдог.
No matter how much I feed the dog, he still wants more. Тэр нохойг хичнээн хооллосон ч дахиад идэхийг хүсдэг.

87. While… "… хийх зуур” гэж хэлэхдээ
While you were out, Bill stopped by. Чамайг гадуур явах хооронд Билл ороод гарсан.
While I was working on the computer, there was a power failure. Намайг компьютер дээр ажиллах хооронд тог тасарсан.
While she was a student in England, she met her future husband. Тэр эмэгтэй Англид сурч байхдаа ирээдүйн нөхөртэйгээ уулзсан.
While they were away on vacation, someone broke into the house. Тэднийг амарч байх хооронд гэрт нь хулгай орсон.

88. If…. "хэрэв… бол” гэж байдлыг таамаглан хэлэхдээ
If it rains, we’ll just have to reschedule it. Хэрэв бороо орвол төлөвлөгөө дахин хийгдэх болно.
If you get lost, just give us a call. Хэрэв замаасаа төөрвөл бидэн рүү залгаарай.
If she doesn’t come soon, we’ll just have to leave without her. Хэрэв тэр одоо ирэхгүй бол бид түүнийг орхиод хөдлөнө.
If you really want to improve, you’ll have to practice more. Чи сайжрахыг хүсэж байвал илүү их давтах ёстой.

89. Even if… "Хэдий … тэгсэн ч” гэж хэлэхдээ
Even if it rains, we’re still going. Бороо орох байсан ч бид явна.
Even if we rush, we’re still going to miss the beginning. Бид түргэвчилсэн ч, эхлэлийг нь үзэж чадахгүй.
Even if I wash this, I don’t think it’ll get clean. Энийг угаасан ч цэвэрхэн болно гэж бодохгүй байна.
Even if we work overtime, we still won’t get it done today. Бид илүү цагаар ажилласан ч өнөөдөр дуусгаж чадахгүй.

90. The best ~ is …. "Хамгийн шилдэг нь… юм” гэж таалагдсан зүйлээ хэлэхдээ
The best day for me is Thursday. Миний хамгийн сайн өдөр Пүрэв гараг.
The best man for the job is Todd. Энэ ажилд хамгийн сайн тохирох хүн бол Тодд.
The best medicine for a cold is plenty of rest. Ханиадны хамгийн сайн эм бол сайхан амрах.
The best place for ribs is Buffalo Bill’s. Үхрийн хавирга сайн бэлддэг газар бол Буффало Билл.

91. So~that…. "Болоод … ингэлээ” шалтгаан, үр дагаварыг хэлэхдээ
He was so happy that he bought everybody a drink. Тэр баярласандаа хүн бүрийг ундаагаар дайллаа.
He was so angry that he threw the book at her. Тэр уурласандаа болоод түүн рүү ном шидэв.
Dad was so excited that he forgot to call Mom and tell the good news. Аав хэт баярласандаа ээжрүү залгахаа мартчихжээ.
I was so tired that I almost fell asleep at the wheel. Би ядарснаасаа болж жолоон дээрээ унтах шахлаа.

92. too ~ to ….. "~учраас … болохгүй” гэж хэлэхдээ
He is too small to play football. Тэр хэтэрхий жижигхэн тул хөл бөмбөгт тохирохгүй.
She’ too young to be seeing that kind of movie. Тэр дэндүү балчир учир ийм кино үзэж болохгүй.
He’s too sick to make it to the conference. Тэр их өвдсөнөөс болоод хуралд оролцож чадаагүй.
They’re too busy to help us with it right now. Тэд их завгүй болохоор бидэнд шууд тусалж чадахгүй.

93. as ~ as … "~тай адилхан” гэж харьцуулж хэлэхдээ

She’s as quiet as a mouse. Тэр үнэхээр чимээгүй. (Хулгана шиг)
He’s as big as a house. Тэр үнэхээр байшин шиг л том.
Bill is every bit as capable as Jack. Билл Жекээс аль ч талаараа илүү чадварлаг.
You’ve been as busy as a bee lately. Чи ойрдоо их завгүй байх шив. (Зөгий шиг)

94. It’s (It is)~to… "~хийх нь … тийм.” гэж хэлэхдээ
It’s safer to send checks by registered mail. Чекийг баталгаат шуудангаар явуулах нь найдвартай.
It’s faster and easier to send it by fax. Факсаар явуулах нь илүү хурдан, хялбар.
It’s not so easy to do. Хийнэ гэдэг тийм амархан зүйл биш.
It’s not so hard to get in touch with him in the evening. Орой түүнрүү залгах тийм хэцүү биш.

95. It’s (It is) ~but… "Энэ бол … гэхдээ…” гэж хэлэхдээ
It’s true, but I still cant’ believe it. Тэр үнэн боловч би одоо хүртэл итгэж чадахгүй байна.
It’s nice, but i’m afraid it’s a little too expensive. Тэр сайн боловч хэтэрхий үнэтэй юм.
It’s free, but there must be some strings attached. Энэ үнэгүй боловч нэмэлт нөхцөлтэй байж магадгүй.
It’s pretty good, but I think you can do better. Энэ их сайн болсон байна, гэхдээ би чамайг үүнээс илүү чадна гэж бодож байна.

96. Not only ~ but also… "A –аас гадна B ч гэсэн ..”
Not only the city but the surrounding suburbs experienced flooding. Тэр хотоос гадна ойролцоох бүсүүд үеэрт автсан.
Not only Maria but Juan also came from Denmark. Мариагаас гадна Жуан ч мөн Даниас ирсэн.

Not only mathematics but English is a required subject too. Математикаас гадна Англи хэл ч гэсэн заавал үзэх хичээл юм.
Not only you, everybody in the building has to vacate temporarily. Чамаас гадна тэр байшинд байгаа бүх хүн байшингаас гарахгүй бол болохгүй.

97. All~ is…. "~ бүх зүйл … юм” гэж нөхцөл байдлыг хэлэхдээ
All you can do now is wait. Одоо чамд хүлээхээс өөр хийж чадах зүйл байхгүй.
All I can think about is my upcoming vacation. Би удахгүй болох амралтаас өөр юм бодохгүй байна.
All we can do now is just sit and wait. Бидэнд хүлээгээд суухаас өөр чадах юм алга.
All I did yesterday was lie around and watch TV. Өчигдөр надад зурагт үзэхээс өөр хийх юм байгаагүй.

98. The more ~ , the more…. "~ хийх тусам, …. юм” харьцуулж онцгойлж хэлэхдээ
The more I think about it, the more confused I get. Үүний тухай бодох тусам улам эргэлзээд байна.
The more you think about it, the more nervous you’re going to get. Үүний тухай бодох тусам улам цухалдаад байна.
The more he tried to explain, the more suspicious she got. Тэрнийг тайлбарлах тусам эмэгтэй улам сэрдэх болов.
The more she drank, the more talkative she became. Тэр эмэгтэй уух тусмаа үг яриа нь олширов.

99. Now that…. "За, одоо …” гэж цаг болсон тухай хэлэхдээ
Now that all my children have grown up, I have a lot of free time. Одоо хүүхдүүд бүгд том болсон болохоор цаг зав сайтай болсон.
Now that everyone’s here, why don’t we start? Одоо бүгдээрээ цугларсан болохоор эхлэх үү?
Now that Bill has graduated, he’ll be working for a trading company. Одоо Билл сургуулиа төгссөн болохоор худалдааны компанид ажиллах болно.
Now that you’ve quit your job, what are you going to do next? Одоо чи ажлаасаа гарсан болохоор, цаашдаа юу хийх гэж байна?

100. Once… "Нэг тэгвэл … тэгнэ” гэж хэлэхдээ
Once you lose someone’s trust, it’s really hard to get it back. Нэг итгэл алдвал буцаах үнэхээр хэцүү.
Once he makes up his mind to do something, he does it. Тэр нэг л хийнэ гэвэл хийдэг.
Once you open that window, you’ll never be able to close it. Тэр цонхыг нэг л нээвэл, дахиж хэзээ ч хаах боломжгүй.
Once I start eating potato chips, it’s hard for me to stop. Би чипс нэг л идэж эхэлбэл зогсох чаддаггүй.

Номд монголчуудын хэдэн мянган жилийн тэртээгээс үр хүүхдээ сургаж, хойч үедээ өвлүүлж, ахуй амьдралдаа дадал зуршил болгож ирсэн ёс суртахууны бүхий л зарчмуудыг онцлон  багтаасан байна. Тухайлбал, цагаан толгойн нном  ёс суртахууны эрхэм сайхан  чанар болох найрсаг зан, жудаг, шударга ёс, эр зориг, ичгүүр, нинжин сэтгэл, нэр төр, тэвчээр, эв эе гэсэн есөн бүлэгтэй юм.  Ингэхдээ эмээ, өвөө, ач хүү, зээ охин гэсэн дөрвөн гол баатарын хооронд өрнөж буй үйл явдал, тэдний  үг яриа, үйл хөдлөлд ёс заншил, уламжлал, ёс зүйн зарчмыг шингээжээ.  Тиймээс хүүхэд багачууд уншихад ойлгомжтой, энгийн хэллэгтэй, түүх, баримтыг уран зургаар өгүүлсэн учраас зугаатайн дээр ёс зүйн боловсрол, мэдлэг олгож чадах сайн ном болсныг  сурган хүмүүжүүлэгчид  онцолж байна. Мөн номын хуудсыг хаанаас нь ч сөхөөд үзэх боломжтой хэрэглээ талаасаа ч авсаархан ном болж чаджээ.

Номын нэгдүгээр бүлэгт, өсвөр үеийнхний дунд үүсдэг нийтлэг алдаа,  зөрчил, харилцааны асуудлыг өгүүлжээ. Тэдгээрийг давтан үйлдэхгүй байхад Чингис хааны үеийн түүхэн  баримтад түшиглэсэн  ёс суртахууны сургамжит бөгөөд сонирхолтой үйл явдлуудыг дараагийн бүлэгт өгүүлэх зэргээр сонирхолтой өрнөлийг бий болгосон байна. Энэ мэтээр  номын бүтэц ямар байх, тэр нь уншигчдын номоос олж авсан мэдлэгийг  бататгахад    зохиолч  хэрхэн анхаарсныг  сүүлчийн бүлгээс харж болно. Тухайлбал, номын төгсгөлийн "Бодрол ухаарал” хэмээх хэсэгт монгол  хүүхэд бүр насан туршдаа санаж явах ёстой  ёс суртахууны дүгнэлт, сургамжийг нэтгэн оруулжээ.

 Монгол Улс маань хөгжлийн төлөө газрын хэвлий доорх баялгаа  ухаж, уул уурхай хөгжүүлж нэг хэсэг үзсэн. Гэвч чадаагүй. Тэгвэл өвгөд дээдээс уламжилж ирсэн оюун санааны баялагаа үнэт зүйл болгож хөгжих цаг иржээ. Үүний эхний сэрүүлэг, уриа дуудлага, ухаалаг санаачилгыг академич С.Нарангэрэл багш "Ёс суртахууны монгол цагаан толгой” номоороо  ийнхүү эхлүүлээд байна. Монголчууд дэлхийд бахархалтай үндэсний ёс суртахууны өв сантай бөгөөд түүгээрээ дэлхийн Эзэнт гүрнийг цогцлоож байсан билээ.

Чуу мэргэний газар зүй, одон орон судлал, зурхайн ухаан, тоо, анагаах ухаан, байгаль шинжлэл, утга зохиол, засаг төрийг засан тохинуулах зэрэгт хамаатай мэдлэг нь Чингис хааныг хүчирхэгжихэд чухал нөлөө үзүүлжээ.

Их засаг хуульд хулгай зэлгийд хатуу цээрлэл тогтоосон нь шударга ёсыг тогтооход чиглэжээ.

Марко Поло "Чингис хааны засаглал шударга, арддаа ээлтэй энэрэнгүйг үзсэн бусад орны хүн ард түүнтэй өөрсдөө ирж, нийлэн нэгдсээр байв" гэж бичжээ.

Хасар шиг эр зоригтой, дайчин дүүгүйсэн бол Чингис хаан тийм өндөрлөгт хүрэхгүй байсан ч байж магадгүй.

Чингис хаанаас Хорезмын хаанд явуулсан илгээлт Рашид-ад-Диний "Сударын чуулган"-д бий.

1252 оны 5 сараас 1253 оны 9 сар хүртэл Хархорумд амьдарсан персийн түүхч Жувейни Монголын түүхийн талаар сонирхолтой ишлэлүүдийг бичиж үлдээжээ.

Ч.ОЛДОХ /ЗУУНЫ МЭДЭЭ/

	+		үсгийн хэлбэрийг тод болгох
	+		үсгийг налуу болгох
	+		үсгийг доогуур зураастай болгох
	+		Текстийг хуудасны зүүн талд зэрэгцүүлэх
	+		Текстийг хуудасны баруун талд зэрэгцүүлэх
	+		Текстийг 2 талаас нь зэрэгцүүлэх
	+		Текстийгголлуулах

Эдгээр гарны товчны хослолуудын ихэнх нь Word-оос бусад программ дээр ч мөн адил үйлчилнэ.

Шинэ жил, зул сарын баярыг тансаг чимэглэлтэй мөнх ногоон гацуургvйгээр төсөөлөх аргагvй. Тэгвэл гацуур мод чимэглэх уламжлал анх хаанаас гарсан талаар Та мэдэх vv? Гацуур мод эрт дээр vеэс элбэг дэлбэг, сайхан амьдралын бэлгэ тэмдэг болсоор иржээ. Хvмvvс зул сарын баярыг тэмдэглэж эхлэхээс өмнө эртний египетчvvд арванхоёрдугаар сарын хамгийн богино өдөр урт удаан амьдралыг бэлгэдэж гэртээ далдуу модны ногоон навч авчирдаг байлаа.

Ромчууд өвлийн баяраар газрын бурхнаа магтан дуулж орон гэрээ ногоон навчаар чимдэг байв. Мэргэч төлгөчид царс модны мөчирт алтан алим өлгөдөг байсан аж. Дундад зууны vед- улаан алим өлгөсөн мөнх ногоон мод арванхоёрдугаар сарын 24-нд тэмдэглэдэг Адам, Евагийн баярын бэлгэ тэмдэг болдог байв.

Зул сарын модны тухай анхны бичвэр XVI зуунд хамааралтай. Германы Страсбург хотын иргэд өвөл цагт гацуур модыг өнгийн цаас, жимс, ногоогоор чим¬дэг байж. Удалгvй энэ уламжлал Европ даяар тархжээ. Харин Англид уг уламжлал гуравдугаар Георгийн эхнэр герман гvнжийн ачаар орж ирсэн юм.

Тэрбээр Английн хааны ордны анхны гацуурыг зассан билээ. Тэгвэл 1840 онд Винзорт хатан хаан Виктория, герман нөхөр Альберт Кобургскийн хамт хvvхдvvдэд зориулж, гацуур зассан байна. ОХУ-д зул сарын гацуур мод 1840-өөд оны vед дэлгэрсэн аж. АНУ-д энэхvv уламжлалыг Германы цагаач иргэд авчирсан гэдэг.

1804 онд Дирборн буюу одоогийн Чикаго хотод бэхлэлтэд байсан америк цэргvvд зул сарын баяраар зэргэлдээх ойгоос гацуур огтлон авчирчээ. Гацуур мод моодонд улам орж, Америкийн өнцөг булан бvрт дэлгэрэх боллоо. Вильямсбург, Виржини, Чарльз Миннегрод хотод 1842 онд мод чимэглэх эд зvйл худалдаалж эхэлсэн бол 1851 онд Марк Карр гэгч эр Нью-Йоркийн гудамжинд хоёр тэрэг дvvрэн гацуур мод авчирч наймаалсан нь АНУ-ын тvvхэнд анх удаа гацуур мод худалдсан явдал юм. Тус улсын 14 дэх Ерөнхийлөгч Ф.Пирс Цагаан ордонд зул сарын гацуур мод засах уламжлалыг нэвтрvvлсэн аж.

Ерөнхийлөгч К.Кулиж 1923 онд жил бvрийн зул сарын баяраар Цагаан ордны урьд талбайд болдог баярын гацуур модыг гоёж, гэрэлтvvлэх ёслолын ажиллагааг санаачлан хэрэгжvvлеэн байна. 1966 оноос өнөөг хvртэл Зул сарын гацуур модны vндэсний нийгэмлэг хамгийн сайхан модыг Цагаан ордонд авчирч, цэнхэр өрөөнд залдаг болов. Мөн гацуур мод мусульман шашинтай орнуудад ч нэвтэрч амжжээ.

Жишээлбэл, 1960-аад оны vед Ираны нийслэл Тегеран болон Марокко улсад гацуур чимэглэсэн байна. Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас өмнө Туркэд гацуур мод засаж байсан боловч ой модыг хамгаалах зорилгоор 1936 онд К.Ататюрк хориг тавив. Гацуур ургадагvй зарим улсад баярын модыг өөр модоор орлуулдаг аж. Яагаад шинэ жилээр гацуур модыг чимэглэдэг болсон талаар олон таамаг бий.

Зарим нь гацуурыг ид шидтэй мод хэмээн vздэгээс болсон гэлцдэг ба өргөс нь муу зvйл, чөтгөр, шулмын халдлагаас хамгаалдаг гэж vздэг. Харин герман эрдэмтдийнхээр бол хvмvvс өмнө нь гэртээ өөр төрлийн жимст модны мөчрийг усанд хийж тавьдаг байжээ.

Зул сарын баяраар мод нь цэцэглэх ёстой аж. Гэтэл заримдаа цэцэглэж чадахгvй тохиолдол гардаг /энэ нь муугийн тэмдэг/ байснаас тvvнийг мөнх ногоон гацуур модоор сольсон гэдэг. Бас нэг таамаглал нь vр жимсээрээ гоёж, боловсорч гvйцсэн гацуур модыг Библийн сударт "диваажингийн мод” гэж нэрлэсэнтэй холбоотой байж магадгvй.

1. Таны сэтгэл санаа хэдийд хамгийн өөдрөг, тавиун байдаг вээ?
   а. Өглөө сэрсний дараа – 2
   б. Үдийн хоолны дараа болон ажил тарсны дараа – 4
   в. Унтахаар хэвтэхээс өмнө – 6
2. Та яаж явдаг вэ?
   а. Том алхлан хурдан явдаг – 6
   б. Ойр ойрхон алхлан хурдан явдаг – 4
   в. Эргэн тойрноо ажиглан тайван явдаг – 7
   г. Толгойгоо бөхийлгөн тайван явдаг – 2
   д. Маш удаан алхалдаг – 1
3. Хүмүүстэй ярихдаа та яадаг вэ?
   а. Гараа энгэртээ зөрүүлдэг – 4
   б. Гараа сул унжуулдаг – 2
   в. Нэг эсвэл хоёр гараараа ташаагаа тулдаг – 5
   г. Ярилцаж байгаа хүндээ хүрдэг – 7
   д. Чих эсвэл хоолойндоо хүрч үсээ илдэг – 6
   е. Үзэг эсвэл тамхи барьж байдаг – 1
4. Тайван суух үедээ яадаг вэ?
   а. Хөлөө өвдгөөр нь нугалан зэрэгцүүлдэг – 4
   б. Хөлөө ачдаг – 6
   в. Хөлөө урагш нь жийж суудаг – 2
   г. Нэг эсвэл хоёр хөлөө нугалан сандал доогуур татдаг – 1
5. Ямар нэг зүйл маш инээдтэй санагдвал яадаг вэ?
   а. Маш чангаар чимээ шуугиантай хөхөрдөг – 6
   б. Инээдэг, гэхдээ нэг их чанга биш – 4
   в. Чимээгүй зөөлөн инээдэг – 3
   г. Хөгжилтэй инээмсэглэдэг – 5
   д. Үл мэдэг инээмсэглэдэг – 2
6. Та үдэшлэг хүлээн авалтан дээр яадаг вэ?
   а. Хүмүүсийн анхаарлыг татахын тулд аль болох чанга ярихыг хичээдэг – 6
   б. Танилаа тайван хайж олоод, очиж уулзана – 4
   в. Зочдын хэн нэгэн эхэлж яриа өдөхийг хүлээн зогсоно – 2
7. Анхаарлаа дээд зэргээр төвлөрүүлэх шаардлагатай чухал ажлаас сатааруулбал та яах вэ?
   а. Хүнд ажлаас түр ч гэсэн холдох боломж олдсонд нь баярлана – 6
   б. Уцаарлана – 2
   в. Дээрх хоёрын аль аль нь бга зэргээр илэрнэ – 4
8. Та ямар өнгөнд дуртай вэ?
   а. Улаан эсвэл улбар шар – 6
   б. Цагаан – 2
   в. Хар -7
   г. Гүн хөх эсвэл час улаан – 3
   д. Шар эсвэл цайвар цэнхэр – 5
   е. Хүрэн, саарал эсвэл ягаан – 1
   ж. Ногоон – 4
9. Та яаж унтдаг вэ?
   а. Дээшээ харж – 7
   б. Доошоо харж – 6
   в. Хажуу алаараа – 4
   г. Гараа дэрлэж – 2
   д. Хөнжлөөрөө толгойгоо хучиж – 1

10.  Та ямар төрлийн зүүд зүүдэлдэг вэ?
а. Гүйж яваад, эсвэл юмнаас унаж зүүдэлдэг – 4
б. Ямар нэгэн юмтай тэмцэлдэж, ноцолдож зүүдэлдэг – 2
в. Хэн нэгнийг эсвэл аль нэгэн юмыг анхааралтай ажиглаж байгаагаар зүүдэлдэг – 3
г. Өөрийгөө эсвэл өрөөл бусдыг нүцгэн байгаагаар зүүдэлдэг – 5
д. Нисч, хөвж байгаагаар зүүдэлдэг – 5
е. Барагтаа бол зүүд зүүдэлдэггүй – 6
ж. Гол төлөв таатай тайван зүүд зүүдэлдэг – 1

Тайлал

51 – 60 оноо
            Найз нөхөд чинь таныг сонирхолтой, байнга өөрчлөгдөж байдаг, огцом зантай, шаардлагатай үед хурдан шийдвэр гаргаж чаддаг төрөлхийн лидер гэж хүлээн авдаг. Мөн та зоригтой, өөртөө итгэлтэй, хэрэгтэй үед өөрийнхөө боломжийг алдахгүйн тулд азаа үзэж чаддаг хүн гэсэн сэтгэгдлийг бусдад төрүүлдэг. Хүмүүс таны дэргэд байх дуртай.

41 – 50 оноо
            Бусдын хувьд та хөгжилтэй, баясгалантай, хүмүүсийн анхаарлын төвд байж чаддагтайгаа адилаар амжилтандаа халууралгүй, тайван байж чаддаг хүн. Мөн ээдрээтэй үед дэмжээд, туслаад өгч чаддаг, бусдыг ойлгодог хүн гэсэн сэтгэгдлийг төрүүлдэг.

31 – 40 оноо
            Хүмүүс таныг ухаалаг, халамжтай, болгоомжтой, гүйлгээ ухаантай хүн гэж боддог. Үнэхээр ч ухаалаг, авъяаслаг боловч маш даруухан хүн байна.  Хүмүүстэй тань шиг хурдан танилцаж, нөхөрлөөд, үерхэлдээ үнэнч байж чаддаг хүн ховор. Сайн ойлгодог хүмүүс нь таныг олон зүйлийг уучилж, нөхөрлөлд сэв суулгаж болох жижиг таагүй зүйлийг анзааралгүй орхиж чаддаг хүн боловч нэг тасарсан харьцаагаа буцаан сэргээх гэж яардаггүй гэдгийг мэднэ.

21 – 30 оноо
            Хөндлөнгөөс харахад та чимээгүй, хичээнгүй, нилээд удаан бөгөөд заримдаа хэт болгоомжтой, сандруу  бас жижиг зүйлсээр хэт хөөцөлдөх дуртай хүний сэтгэгдлийг төрүүлдэг. Та тогтвортой хийх ёстой зүйлээ өөгүй хийдэг тууштай, үнэнч хүн. Таны анхаарал халамж хэрээс хэтэрч бусдыг бухимдуулах нь бий. Хүмүүс таныг ямар нэгэн шийдвэр гаргахаасаа өмнө нөхцөл байдлыг бүх талаас нь авч үзээд гол төлөв бусдын саналыг хүлээж авалгүй, өөрийнхөөрөө зүтгэдэг гэдгийг мэддэг. Тиймэс таныг сэтгэлийн хөдлөлдөө автан баярлаж, эсвэл уурласандаа ямар нэгэн зүйл хийсэн гэвэл тэд ихэд гайхах нь ойлгомжтой.

20 оноо
            Хүмүүсийн нүдэнд та чухал шийдвэр гаргахаасаа зайлсхийн өөр хэн нэгэнд хариуцлага үүрүүлэх дуртай зориг муутай, бухимдуу хүн гэж харагддаг. Таныг үргэлж халамжилж, анхаарч, хүнд үед дэмждэг хүн байх хэрэгтэй. Байсхийгээд л тайван амьдрахад чинь саад учруулдаг том асуудалтай тулгардаг. Зарим нь таныг уйтгартай, залхуутай хүн гэж боддог ч дотны найз нар чинь тийм биш гэдгийг сайн мэддэг. Өөрийнхөө дотоод сэтгэлийг тэр бүр хүмүүст нээгээд байдаггүй болохоор ингэж санал зөрөх нь арга ч үгүй биз.

1968 онд Дуглас Энгельбарт хэмээх хүн хүмүүсийг компьютер удирдахад илүү дөхөм болгох зорилготой нэгэн хэрэгслийг зохион бүтээсэн нь доороо дугуйтай модон тавцан байсан бөгөөд ардаас нь гарсан  утас нь яг л хулганы сүүл шиг цухуйсан нэгэн төхөөрөмж байв.

 Судлаачдын зөвлөснөөр Энгельбартад өөрийн бүтээлээ "хулгана” хэмээн нэрлэснээр энэхүү шинэ төхөөрөмж нь одоогийн нэрээ олсон юм.

Түүнчлэн Дуглас сүүлтэй  хулгана шиг энэхүү төхөөрөмжийг санааг гарган түүнтэй хамт ажилладаг байсан аспирант Билл Инглиш гардан хийжээ. Мөн компьютерийн хулганы программ хангамжаар ажиллаж байсан Жеф Рулифсон сүүлд тэдэнтэй нэгдэн одоогийн бидний хэрэглэй буй хулганыг бүтээхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан байна.

Гэхдээ анхны хулганы  дүр төрх нь  өнөөдөр  бидний хэрэглэж байгаагаас өөр байсан ба ширээн дээгүүр дугуйгаараа өнхөрдөг энгийн модон хайрцаг нь өнхрөлтийнхөө тоон мэдээллийг комьпютерт өгснөөр дэлгэц дээрх курсорыг удирддаг байсан гэнэ.

Нийслэлийн ерөнхий боловсролын  сургуулийн бага ангийн сурагчдын II улирлын амралт энэ сарын 20-ноос нэгдүгээр сарын 26-нд, хөдөө орон нутагт нэгдүгээр сарын 10-наас хоёрдугаар сарын 9 хүртэл үргэлжилнэ. Нийслэлийн ЕБС-ийн бага ангийхныг II улиралд зургаан долоо хоног хичээллүүлж, таван долоо хоног амрахаар хичээлийн жилийн бүтцийг баталжээ. Харин нийслэлийн ЕБС-ийн дунд, ахлах ангийн сурагчид нэгдүгээр сарын 3-наас 26-ныг хүртэл, хөдөө орон нутагт нэгдүгээр сарын 26-наас хоёрдугаар сарын 9-ний өдөр хүртэл амрах  юм байна.

Нийслэлд

·         Бага анги: XII.20-I.26

·         Дунд: I.03-I.26

·         Ахлах: I.10-I.26

Хөдөө орон нутагт

·         Бага: I.10-II.09

·         Дунд: I.26-II.09

·         Ахлах: I.31-II.09

ЧОЙ

Хэрэглэгчдийн эрхийг хамгаалах W.A.T.C.H байгууллагаас хүүхдэд зориулсан хамгийн муу 10 тоглоомыг үйлдвэрлэгч компанийнх нь хамт нэрлэжээ. W.A.T.C.H байгууллагаас нэрлэсэн доорх тоглоомууд хүүхдэд хор хөнөөл учруулж болох гэнэ.   

Zink: Гэрэлтдэг нум сум

Найм болон түүнээс дээш насны хүүхдүүдэд зориулсан энэ тоглоомон нум сумаар 44 м хүртэл зайд харвадаг. Сум нь эрүүл мэндэд эрсдэл учруулах аюултай.  

Radio flyer: Дөрвөн дугуйт

Хүүхдүүд энэ дугуйг унахдаа мурилзаж, эргэлдэх боломжтой. Гэвч энэ дугуй тоормосгүй юм. Хүүхэд үүгээр гэрийнхээ гадаа, ялангуяа автомашины ойролцоо тоглох аюултай. 

Toysmith: Чавхтай харандаа

Чавхтай харандаа нь зөвхөн амьгүй бай харвах заавартай. Гэвч, үүнийг хэрэглэх хүүхдийн насыг заагаагүй болон ямар нэг анхааруулга үгүй. Мэдээж, энэ харандаа эрүүл мэндэд аюул учруулж болно гэдэг нь тодорхой.

Skip Hop: Цагаан толгойн үсэгтэй амьтад

Энэ тоглоом өхөөрдөм хөөрхөн амьтадын дүрстэй. Тоглоомын хайрцаг дээр 18 сартай хүүхдэд зориулав гэж бичжээ. Гэвч, урт дээстэй тул хүүхэд орооцолдох аюултай.

Junxing: SWAT автомат буу

Тав ба түүнээс дээш насны хүүхдэд зориулсан энэ буу жинхэнэ мэт харагддаг. Гэвч ийм бууг жинхэнэ буутай андуурч магадгүй юм. Ялангуяа олон нийтийн газар энэ бууг барьж явснаар жинхэнэ гэж андуурагдаж, хариу үйлдлийн хохирогч болж магад. 

Wal-Mart: Модон багаж

Өнгө өнгийн модон багажны цуглуулгад 4.5 инч урттай савх багтжээ. Энэ тоглоомыг 12 болон түүнээс дээш сартай хүүхдүүдэд зориулсан гэнэ. Гэвч хүүхэд үүгээр хэрхэн тоглох тухай заавар байхгүй. 

Norman & Globus: Лонхон пуужин

Найм болон түүнээс дээш насны хүүхдүүдэд зориулжээ. Хүүхдүүдэд зариулсан хүлээн авалт хийх үеэр хэрэглэх зориулалттай гэнэ. Гэвч буруу онилвоос нэг нэгнээ гэмтээж болно. 

JC Toys: Lil' Cutesies – Хамгийн сайн найз

Хоёр болон түүнээс дээш насныханд зориулсан энэ хүүхэлдэй толгой дээрээ салдаг туузтай. Гэвч хүүхэд энэ зүйлийг үмхэж, хахах эрсдэлтэй юм. 

Toys R US: Жинхэнэ домог оркуудын тулааны алх

Байлдааны алх дуурайлган хийсэн энэ тоглоом ямар нэг сануулга, анхааруулгагүй ажээ. Бусад хүүхдийг дэлсэж болохгүй, амьтан цохиж болохгүй гэсэн заавар, анхааруулга аль нь ч үгүй байна. 

Toys R US: Өнгөт зараа

Энэ зарааг 0 болон түүнээс дээш насны хүүхдүүдэд зориулан бүтээжээ. Гэвч зарааны үс нь амархан мултарч унадаг тул хүүхэд амьсгалахад саад болох буюу хахах эрсдэлтэй. Бүтээгдэхүүнд энэ тухай анхааруулга үгүй байна.

Cnbc.com-оос орчуулав

    Мөн монголчууд гэрийн хаалгыг урд зүгт харуулж барьдаг нь ёс заншил гэхээс илүү амьдралын ухаан, арга логик юм. Манай орон жилийн дөрвөн улиралд баруун хойноос салхилдаг тул бороо, шороо, цас, жавраас сэргийлж гэрийн хаалгыг салхины чиг дагуулан ингэж барьдаг ажээ.

    "ИХ ЗАСАГ” хуулийн үндсэн суурь болох тэнгэрийн хуулинд "Гэр лүү орохдоо босгон дээр гишгэж болохгүй” гэсэн байдаг. …Хэрвээ хэн нэг хүн удирдагчынхаа өргөөний үүд босгыг санаатайгаар гишгэсэн байвал алагдан шийтгэгдэх аюултай… гэх мэт гэрийн үүд хаалганы тухай дурдсан байна. Тиймээс Чингисийн үеэс одоог хүртэл гэрийн босгон дээр гишгиж, хаалга алдалж зогсохыг хориглодог.

Гэрийн тухай нэмэлт мэдээлэл:

     Монголчуудын гэр сууц нь их эртний уламжлалтай агаад хөгжил хувьслын олон шатыг туулан өнөө үед уламжилжээ. Нүүдэллэн аж төрөхөд хамгийн сайн зохицсон гэр сууц нь бүтэц зохиомжынхоо хувьд ихээхэн сонирхол татдаг билээ. Хөнгөн, авсаархан, удаан эдлэгддэг, архитектурын онцгой шийдэлтэй гэх мэт олон тодотголыг монгол гэрт өгсөн байдаг. XIII зууны монголчуудын гэр тэрэг хэмээх нэгэн сууцны тухай дундад зууны жуулчдын тэмдэглэлд "гэр тэрэгтэй нүүдэл нь их хот нүүж яваа мэт сүртэй” харагддаг тухай тэмдэглэсэн нь буй.
Байнгын хэрэгцээний гэр сууцыг хийц, гадаад хэлбэрээр нь монгол, түрэг гэр гэсэн хоёр үндсэн ангилалд хамруулна. Монгол гэрийг халх, ойрад, буриад гэж ялган үздэг. Гэр нь яс мод, бүрээс гэсэн хоёр үндсэн зүйлээс бүрдэнэ. Эрт үед гэр сууцаа дан модоор хийж байсны улмаас модон гэр гэж нэрлэх болсон.

    Хожим мод, эсгий бүрээс зэргээс бүтсэн гэр үүсэхэд эсгий гэр буюу эсгий туургатнууд хэмээн гэр сууцаар нь онцгойлон нэрлэсэн түүхтэй билээ. Гэрийн мод нь тооно, унь, хана, хаалга, эсгий бүрээс нь өрх, дээвэр, туурга, үүд зэрэг байна. Монгол гэрийн том багыг ханаар нь хэмжээлэх хийгээд дундаж айлын гэр нь 4 ханатай байна. XIX зууны эцэс үед жирийн малчны гэр нь дөрвөн ханатай, чинээлэг баячуудын гэр нь 5 ханатай, мөн 8-10 ханатай гэрийг аймгийн хан, хошуу тамгын газар барьж байжээ.Монгол гэрийн доторх горим ёсГэрийн доторх зайг хоймор тал, үүдэн тал, гэрийн эзэгтэйн тал, гэрийн эзний тал гэж ялгах нь гэрийн дотор баримтлах ёс ба зай талбайн журмыг тогтоосон хэв ёс байжээ. Монголчууд гэрийнхээ гол дунд гал голомт тулгаа байрлуулдаг. Түүнийг тойрсон орон зайн баруун тал нь эрэгтэй хүний эд зүйл, зүүн талд эмэгтэй хүний эд зүйлийг байрлуулдагаас уламжлан эзэгтэй тал, эрэгтэй хүний тал хэмээх болсон. Гэрийн доторх орон зайг 12 жилээр хуваан нэрлэх, зүг чиг заах, өнгөөр ялган гэрийн наран цагийн хуваарийг буй болгосон нь гэртэй холбоотой ардын мэдлэгийн нэгэн өв байв.