Риогийн олимпийн наадамд манай аймгийн харъяат 3 тамирчин оролцохоор болоод буй. Тодруулбал, боксын төрөлд ОУХМ Д.Отгондалай, хөнгөн атлетикийн төрөлд ОУХМ Б.Мөнхзаяа, паралимпийн байрт харвааны төрөлд Хөдөлмөрийн баатар Д.Баатаржав нар өрсөлдөнө.

ОУХМ Б.Мөнхзаяа БНХАУ-ын Чэндү хотод хөнгөн атлетикийн "Чэндү” марафон гүйлтийн олон улсын тэмцээнд оролцож байгаа юм. 42 км-ын зайд болсон тус уралдаанд 30 мянга гаруй сонирхогч, мэргэжлийн 100 гаруй тамирчин өрсөлдөхөд  2:36:50 цагийн амжилтаар алтан медаль хүртэж, урд хөршийн тэнгэрт төрийн далбаагаа мандууллаа. Харин удаах байрт Хятадын гүйгчид оржээ.

Сонирхуулахад, манай тамирчин Б.Мөнхзаяа өнгөрсөн жил урд хөршид болсон олон улсын марафонд түрүүлж, "Рио-2016” олимпийн наадамд оролцох эрхээ хүртсэн билээ.

Тэрээр бага байхаасаа багш болох хүсэл мөрөөдөлтэй байжээ.Түүний ээж сургуулийн хичээлийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан нь бяцхан охинд нөлөөлсөн ажээ. Эрдмийн өргөөнд орж, эрдэм ном заалгаж байсан тэр үедээ хажуу айлын охин Долгормаатай гэртээ багш болж тоглож байжээ..Тоглож байсан охин нь одоо аймгийн улсын тэргүүний нэгдүгээр сургуульд математикийн багш хийж байна.

Унаган найз нь багш болоод, өөрөө сурагчийн дүрд хувираад, жижиг хүрэн чемоданаа нээн самбар болгон ашиглан, ээжийнхээ цүнхнээс шохой гарган бичиж, математикийн багш болж тоглож байсан нь багаасаа багш болох хүсэлтэй байсан нь харагдаж байна.Тоглоомоор дамжуулан бидний үед ирээдүйн мэргэжлээ сонгоход нөлөөлсөн болсон болов уу гэж  дурсан ярьж байлаа.

"Математикийн багш” хэмээх алдрыг хүртээд явж байгаа энэ үед Монгол Улсын гавьяат багш Б.Жаргалыгаа дурсахын байхын аргагүй гэж сэтгэл догдлон ярих аж.

Дунд сургуульд ороход минь математикт сонирхолтой болоход багшийн нөлөө их байсан.Анхаарлыг төвлөрүүлж байж хичээлээ заадаг. Багш нь бусдын анхаарлыг сарниулсан  хүүхдэд дургүй.Дутуу ойлгосон бодлогыг уйгагүй дахин дахин тайлбарладаг.Давуу тал нь хүнлэг чанар, юмыг оролдож байдаг хөдөлмөрч хэвшил,  элдэв хорт зуршлаас ангид байдаг  цагийг хатуу баримталдаг зэрэг чанарууд нь үлгэр жишээч багш байсан нь бидний сэтгэлд хоногшин үлджээ.

Ахлах сургууль буюу 9-р ангид ороход Б.Бямбаханд багшаар математикийн хичээл заалгаж билээ.Шинэхэн төгссөн залуухан цэмцгэр сайхан багш байлаа. Байнга шинийг эрэлхийлдэг нэгэн..Хүүхэд бидэнд үлгэрлэдэг мундаг багш нараар хичээл заалгаж байснаараа бахархдаг.

Эдгээр багш шигээ багш болох юмсан гэсэн хүсэл мөрөөдэлтэй болсны дагуу математикийн багш  мэргэжлийг сонгож билээ.

1991 оны хавар  сургууль маань анх комьютертэй болж, Б.Бямбаханд багш биднийг урамшуулж,янз бүрийн тоглоомоор тоглуулж байлаа. Эрдмийн дээд мэдлэгээ шавь нартаа түгээх гэж  багш маань ажиллаж байж билээ.1992 онд элсэлтийн шалгалтаа амжилттай өгч, хүссэн мэргэжлээ сонгон, УБИС-ын математикийн багшийн мэргэжлийн ангид суралцсан юм.

Надад ямар эрдэм мэдлэг байна тэр маань багш нарын гавьяа гэж боддог.

Баян-Уулын хамгийн сайн багш нараар хичээл заалгаж байлаа..Анги удирдсан багш Наранцэцэг, дунд ангийн багш Л.Цэрэнбат, физикийн багш С.Бишүүгарав,  Эрдэнэчимэг,Энх-Амгалан, Лувсанням зэрэг олон багшийн ачаар өдий зэрэгт хүрчээ. Оюутны ширээнээс төгссөн сургуульдаа ирж эрдэм ном заалгасан багш нартайгаа мөр зэрэгцэн хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж байлаа.

Сургуулийн захирлаар Д.Энхбарс, хичээлийн эрхлэгчээр Даваапүрэв, Оюунчимэг нар ажиллаж байлаа.

Шинэхэн багш ангийн шалаа будаж чадахгүй мунгинаж байхад нэг бүрчлэн зааж сургаж билээ.Захирал надад аав шиг түшиг тулгууртай байж, зөвлөж байсан нэгэн.Хоцорсон хүнд дургүй. Өглөө цагтаа ирнэ. Даваапүрэв хичээлийн эрхлэгч хичээлдээ хэрхэн бэлтгэх талаар байнга зөвлөдөг, тусладаг  байлаа.

Аймагт шилжиж ирээд ажиллаж байхад нэгэн явдал санаанаас ердөө гардаггүй. Багш нарт нарийн зүйл их байдаг гэдгийг мэдээгүй явжээ.Хүүхдүүдээс гомдол гарсан байна.Манай сургуульд химийн багш Х.Хэнтийхүү гэж бидэнд байнга анхаарал тавьдаг, халамжтай багш байдаг . Нэг өдөр ангидаа орж ирэхэд хүүхдүүд маань уйлаан болон сууж байлаа.Учрыг нь асуухад шалгалт авсан залуу багш нар олон юм асуулаа гэж загнасан ажээ. Төгсөх ангийн шийдвэрлэх мөчид хүүхдийн сэтгэл их эмзэг байдаг.Хүүхдийн төлөө чи юу хийж байгаа юм гэж Х.Хэнтийхүү багш намайг зэмлэж билээ.Хэзээ ч битгий хүүхдийг загнаж бай.Улсын шалгалт авч байхад хүүхдийн анхаарлыг сарниулахгүй, нарийн дэг журамтай байдаг гэдгийг хэлж байлаа. Эндээс хүүхэдтэй ажиллахад бага зүйл гэж байдаггүй гэдгийг ойлгож авсан.Хариуцлага чухал гэдгийг ахмад багш нараасаа мэдэж авч билээ.

Манай анги аймгийн тэргүүний анги хамт олон болж байлаа.Шилдэг сайн хүүхдүүдтэй байснаараа бахархдаг.” Оюун ухаанаа дайчлан,оргилуун мөрөөдлийн эзэн болъё” гэсэн зорилготой  ажиллаж байлаа.М.Өсөхбаяр Монгол улсын шилдэг довтлогч, Г.Эрчиссаран улсын сэтгэх болон математикийн олимпиадад амжилттай оролцсон,А.Ариунтогос хөнгөн атлетикийн алт, мөнгөн медальтай, Ц.Сугарзориг, Б.Бат-Амгалан нар математикийн олимпиадад идэвхтэй оролцдог гээд манай анги сургууль болон аймгийн шилдгүүд нь байснаараа бахархдаг.Шавь нарынх нь амжилтыг үзүүлэх бүтээл нь хавтас дүүрэн байгаа ажээ. 2014 онд ЭЕШ-аар Төрийн өмчийн сургуулиас аймагтаа 1-р байранд оржээ.35 сурагч шалгагдаж, 35 –н батламж гардан авч, 34 сурагч улсын болон хувийн их дээд сургуулиас сонголтоо хийжээ.

Миний ажигласан зүйл зүйл бол математикт сайн хүүхдүүд спортоор сайн хичээллэдэг нь анзаарагдсан.Гар бөмбөг сайн тоглодог.Хүүхдүүд сургуулийн шигшээнд суралцдаг.Тооцсон зүйлд бөмбөгөө харна. Санамсаргүй үед алдана. Сэтгэн бодох сайн учраас гаргалгаа сайн гаргадаг.Бөмбөгнийхээ хурд зайг зөв тодорхойлж чаддаг.Багш нар шавь нараа булаалцалдана. Спортоор хичээллэсэн хүүхэд тэсвэр хатуужилтай болдог.Тоогоо ч бодно, тэмцээндээ ч оролцно, манай хүүхдүүд аль альдаа сайн байдаг.

Багш болоод үзүүлсэн хамгийн том амжилт бол Улсын сэтгэх чадварын олимпиадад хошой хүрэл медаль хүртсэн Б.Баярхүүтэйгээ хамт улсын уралдаанд оролцож байсан үеэ хэзээ ч мартагддаггүй.Өмнө нь оролцож байсан шавь Эрчиссаран, Болд-Эрдэнэ хоёр улсын олимпиадад тусгай байранд орж байсан юм.

Б.Баярхүү шавиа өөрөө даган оролцохоор шийдсэн нь надад нэгийг бодогдуулсан. Түүний хүү нь Г.Төрбат математикаар улсын олимпиадад оролцох эрх аваад байсан үе.Багшийгаа харж хүүхэд энерги авдаг гэдгийг ойлгосон .Өдөрт 4 удаа шалгалт авдаг.Хүүхдийн сэтгэлийг гэлэлзүүлдэг.Ээжтэй нь яриулдаг.Өөртөө итгэлтэй хүүхэд.Эрчиссаран улсын олимпиадад 100 хүүхдээс 8 байрт орж байлаа.

Стандартаар би илүү гэж Эрчиссаран багшдаа итгэлтэй ярьж байдаг.Математик шинжлэх ухааны оргил болохоор шаардлага өндөр, дэглэмтэй байдаг.

"МУНДАГ ШАВЬ НАРАА БУРХНААС НАДАД БЭЛЭГЛЭСЭН БЭЛЭГ”гэж би боддог.

Энэ жил Төрөө гэж шавьтай болсон Өмнө жил хоёр Төрөөг төгсгөсөн.Хүүхэд хөөрхөн. Манай сургуульд олон мундаг багш нар олон.Эцэг эхийн дэмжлэг, хүүхдийн хичээл зүтгэлээр ажлын амжилт гардаг.

Миний сургалтын онцлог бол өөрийн гэсэн өвөрмөц байгааг Японы багш нар манай сургууль дээр ирээд хичээл дээр суугаад гайхаж, сэтгэгдлээ хэлэхэд мэдэж билээ.Хичээл ийм байх ёстой гэж үзсэн.Хүүхдүүд чөлөөт байдлаар хичээлээ явуулдаг. Олон талаас нь харж, бодлогоо бодохыг хичээдэг нь сургалтын аргын нэг болно.

Хүүхдүүд задгай сэтгэлгээтэй байдаг.Олон талаас нь харж, шийд гардаг.

Баян-Уулын Б.Эрдэнэчимэг гэж миний бахархан дуурайдаг багш байсан.Монгол хэл, уранзохиолын багш байсан.Энэ багш шиг багш болох юмсан гэж мөрөөддөг байлаа.Биеэ авч явах байдал, багш шинжийг агуулсан хүн.Дунд сургуульд суралцах үеийн багш байв. Бишүүгарав багш зарчимч, үнэнч шударга занг төлөвшүүлсэн.

Баян-Уул явах унаа олдохгүй үед Б.Бямбаханд багш маань биднийг дагуулан Цайдамын нуур хүртэл алхаж явж билээ.Шантрахгүй, сурах мэдэх хүслээ орхиж болохгүй гэдгийг ойлгуулсан.Бидэнд бүгдэд нь зайрмаг авч өгдөг.Багш гэдгийг бидэнд ойлгуулж өгсөн.Монгол Улсын Гавьяат Б.Жаргал, БСГ-ын мэргэжилтэн Б.Бямбаханд багш нар маань одоо ч гэсэн зөвлөгөө өгч байдаг. Сайн яваа маань сайн багш нарын ач гэж боддог.

Төрсөн нутаг, гэр бүл олон сайхан шавь нараараа бахархдаг.Улс орондоо хэрэгтэй олон хүмүүсийг бэлтгэж байгаараа бахархдаг.Хичээл заадаг шавь нар маань амьдралын харгуйд сайн явааг хараад баярладаг. Багш хүн хичээл заах бус хүүүхэд бүрийг судладаг судлаач байдаг. Оюунлаг бүтээлч сэтгэлгээтэй зөв хүн болох суурийг тавьж өгдгөөрөө багш мэргэжил онцлог байдаг. Багш хүн шинжлэх ухааны мэдлэг өндөр, зөв дадал хэвшилтэй байх ёстой гэж үздэг, Эрдэм сурах сайн арга  бол залхуурахгүй уйгагүй гэрийн даалгаврыг чанартай сайн хийхэд оршино.Уйгагүй суралцсаны үр дүнд шавь нар амжилтад хүрдэг.

Эцэг эхтэй нь байнга хамтран ажилладаг.Эцэг эхийг нь орлодог нэг ёсны халамжлагч нь болдог. Арга эвийг олох хэрэгтэй байдаг.Хүүхэд насны дурлалыг ч зохицуулах ажил гардаг.Багшийн ажил сайхан байдаг.

"ЭЗЭН ХИЧЭЭВЭЛ ЗАЯА ХИЧЭЭНЭ " гэдэг үгийг хэлэх дуртай.

Цэрэнбат химийн багш байсан. Самбар төлөвлөлтийг анх заасан хүн. Ахмад багш нар мундаг байжээ.

Сайн шавиараа багш нь үнэхээр бахархан ярьж байгаа нь багш хүний бахархал гэдгийг мэдэрч байлаа.Жилдээ 8 олимпиад явагддаг.

Б.Жаргал багш нь шавьдаа өөрийн гэсэн номоо бэлэглэсэн байна. Номын буян ирнэ байх гэж бодож явдаг ажээ.Морь эзнээ олно гэдэг шиг хүүхэд багшийгаа олж хардаг.Хүүхэд багшийгаа хүлээн зөвшөөрөх ёстой.Багшийгаа хүндэлдэг хүн сайн сурдаг. Хүүхэд эцэг эхээ дуурайдаг нь үнэн гэж боддог.Сэтгэхүйн олимпиадад янз бүрийн зүйл ирдэг.Сэтгэн бодох чадвар удамждаг гэж би санадаг. Судалгаа хийж байгаа.Шавь болсон оюутнууд нь сурч байгаа газар бүхнээ сайн явдаг ажээ.

ХААИС-д сурдаг оюутан шавь нь элсэлтийн шалгалтанд хамгийн бага оноогоор 49-д орсон гэхэд ямар сайн хүүхдүүд байсан нь харагдана. Шавь бүхэн өөр өөрийн чадварт суралцан, бусдадтай мэдлэг чадвараа хуваалцдаг гэдгээ оюутны амралтаар ирэхдээ багшдаа дурсан ярьжээ.

Баян-Уул сумын ЕБС-д багшилж байхдаа анхны 10-р анги төгсгөсөн.Анги нь 33 хүүхдэтэй, аймгийн аварга анги болж байжээ.Хүмүүжил талд нь анхаарч, даалгаврыг нь хийлгэж, хамгийн их ажилласан жилүүд нь байжээ. Шинэ жилээр ангийнхаа бүх хүүхдийг гэрт хүргэж өгөх гээд осгож даарсан энэ үеэ багш сэтгэл доглон ярьж байлаа.Багшдаа хэлэлгүй явсныг мэдээд шинэ он солигдох үеэ ч тэмдэглэж чадаагүй гомдсондоо уйлж явсан үе санаанаас нь гардаггүй байна.

Математикийн олимпиадад бэлтгэж байсан шавь нар болон 10 жилийн найз нөхөд, мэргэжлийг минь өвлөн багшилж байгаа шавь нараа хэзээ ч мартдаггүй.

Нэгэн зорилгын төлөө нэг зорилготой ажиллан, хичээн зүтгэж яваа хамт олондоо баярлаж явдаг. Хамт олон, эцэг эхчүүдэдээ баярлаж явдгаа илэрхийлье.

Жилд олон удаа математикийн олимпиад явагдаж байгаа нь сайшаалтай.Манлайлалыг бий болгох нь чухал гэж боддог. Дорнодод ЭЕШ-ыг улсын хэмжээнд тэргүүлэгч болгохын төлөө сэтгэлээ зориулсан хүн бол БСГ-ын математик хариуцсан мэргэжилтэн Б.Бямбаханд багшийн гавьяа гэж санаж явдаг.

ЭЕШ-ийн 800 оноо авна гэдэг бол нэр хүнд төдийгүй сургууль, аймгийн нэр хүнд өснө. Шавь нараараа бахархаж, дүү нар нь ах нар шигээ болохыг хүснэ.Шавь нараараа дүү нарт нь яриа хийлгэдэг. Бид гадаадын нэр хүндтэй сургуульд элсэх боломж ойрхон гэдгийг ухааруулдаг.

"800 ОНОО АВНА ГЭДЭГ ХИЧЭЭЛ ЗҮТГЭЛ,УЙГАГҮЙ ХӨДӨЛМӨРИЙН ҮР ДҮН” гэдгийг шавь нартаа ойлгуулахыг хичээдэг.

Багш болоход тусалсан ачтан бол миний ээж Цэрэндолгор.Боловсролын байгууллагад 25 жил ажилласан. Баян-Уул сумын ЕБС-ын сургуульд 1985-1995 он хүртэл хичээлийн эрхлэгч хийж байсан.Хөдөлмөр зуслангийн ажлыг үр дүнтэй ажиллуулж байлаа. Хүүхдийг өөрийгөө таниж мэдэхэд эцэг эх нь дотны хүн байх ёстой.Дотуур байрны хүүхдийн хүмүүжигч багшаар ажиллаж, дотны зөвлөгч нь байсан.Ажил хийвэл дуустал хийдэг, шаардлага өндөр хүн байсан юм.

Ц.Алдармаа багшийн бэлтгэсэн шавь нар нь ЭЕШ-ын 800 оноог нийт 6 сурагч аваад байгаагийн зэрэгцээ анги нь 2009 онд аймагт нэг, 2012 онд нэг, 2014 онд дэд, 2015 онд 4-р байрт орж байжээ. Сүүлийн 5 жилд ойролцоогоор аймаг болон бүс, улсын олимпиадад 154 гаруй медаль, тусгай байр 14 хүртсэн нь багшийн амжилтын нэгээхэн хэсэг болж байна. Жилд 8 төрлийн олимпиад болдог гэж үзвэл багш болон сурагчаас ямар их хөдөлмөр зүтгэл гардгийг тооцоолж баршгүй аж.

Тэрээр "Мэргэжлийн аварга” багшаар 2 удаа шалгарсан байна.

Монгол Улсын гавьяат багш Б.Жаргал шавийнхаа тухай:” Сайн тэргүүний багшийн нэг. Багаас нь мэднэ. Хичээлд идэвхтэй цэвэрч нямбай, ухаалаг гэсэн”  бол Б.Бямбаханд багш нь  "Хичээлдээ сайн хүүхэд байсан.Ээж нь багш хүн байсан.Шаардлага өндөр,зарчимч, ээжийн зан чанарыг эзэмшсэн хүн.Онцлог давуу тал нь хүүхэд нэг бүртэй тулж ажилладаг, анализ хийдэг,тооцоотой ажилласнаар үр дүн гарч байна.Даруу, хамт олны дунд нэр хүнд сайтай” хэмээн шавийнхаа тухай сэтгэгдлээ хуваалцлаа.

Шавь Ч.Төрболд багшийнхаа талаар: "Ц.Алдармаа багш нь заах арга сайтай, хүүхдүүдэд хичээлээ ойлгуулахын тулд бүхий л аргаар сургаж чаддаг бөгөөд шавь нарынхаа өмнөөс бид нарт зовж, сайн сайхан явуулах юмсан гэсэн чин хүсэл эрмэлзлэлтэй,хүүхдүүдээ маш их анхаарал тавьдаг, тусалж дэмждэг, Монгол улсад чансаа дээгүүр өндөр ур чадвартай багш, сурган хүмүүжүүлэгч " гэж ярилаа. Тэрээр одоо СЭЗДС-д суралцаж байгаа ажээ.

 Ц.Алдармаа багшдаа

Алдрайхан шавь бүхэндээ

Алгебрийн ухааныг анхлан заасан багш

Аймаг орон нутагтаа алдраа дуурсгасан багш

Билэг оюун төгс багш

Бэлтгэсэн шавь нар нь амжилтаар дүүрэн байдаг

Бие сэтгэлээ шавь нартаа зориулсан багш

Гаргасан амжилтаар нь шавь нар нь бахархдаг

Гавьяатай үйлс бүтээсэн багш билээ та хэмээн шавь Н.Нямбаяр/9е/ багшдаа сэтгэлийн үгээ бичин үлдээсэн байна.

Дорнод аймагт сүүлийн үед боловсролын салбарт нэлээдгүй амжилт гаргаад байгаа билээ. Тэр амжилтын цаана  СӨН, бага, суурь, ахлах боловсролын багш нарын хөдөлмөр зүтгэл байдаг.Эгэл даруухан, өөрийн гэсэн хийж бүтээсэн зүйлтэй багшийн талаарх нийтлэлээ үүгээр төгсгөе.

Багшийнхаа цаашдын сургах их үйлс сэтгэлчлэн бүтэхийн ерөөлийг дэвшүүлье.

САЙН ҮЙЛС ДЭЛГЭРЭХ БОЛТУГАЙ.

Ж.Зоригтбаатар

Түүнтэй хийсэн ярилцлагаа буулгаж суухдаа би уулзахаасаа өмнө бэлдсэн асуултуудаа санаандгүй тоолж үзэв. 30 давчихжээ. Гэхдээ асуусан нь түүнээс цөөн. Зарим нэг асуултын хариулт яриан дунд наалдчихаж. Би хэн нэгэнтэй ярилцахдаа тухайн хүний нэг үг, өгүүлбэр уншигчдад ямархан нэгийг бодуулаасай гэж хүсдэг. Дараа нь өөртөө нэгэн шинэ бодол тээн үлдсэн байдаг. Түүнд тавьсан асуултын хариуд юу авч үлдсэн бэ гэж та надаас асуу л даа. Тэгвэл би хүний амьдралын хамгийн том утга учир бол үнэнийг олох гэж хэлнэ. Өөрийн хийж буй үйлд үнэнч байж, тэрийгээ баяжуулж, басхүү хэний ч өмнө нүүр бардам байх өргөн мэдлэгтэй, өөрийн гэсэн үзэл бодолтой хүн үнэнийг олсон байдгийг ойлгож авсан хэрэг. Ийм нэгэн эрхэмийн үгийг хүргэж байгаадаа таатай байна.

-Ярилцлагаа тэс өмнөө асуултаар эхлэх гэж байна. Цаг үеийн шинжтэй нэг асуултыг танд тавья. Халхголыг чөлөөт бүс болгох асуудал Дорнодчууд байтугай Монгол хүн бүрийн сэтгэл зүрхийг шимшрүүлж байна. Та нөлөө бүхий намын хуулийн зөвлөх шүү дээ. Халхголын чөлөөт бүсийг батлахад ямар байр сууринаас зөвлөсөн бол?

-Яг үнэнийг хэлэхэд би энэ хууль батлагдсаны дараа мэдсэн. Наадмын өмнөх өдөр УИХ маш олон хуулийг бөөндөж хэлэлцэн баталсан. Гишүүдийн нэлээд нь сайн ойлгоогүй, мэдээгүй баталчихсан гэж би харж байгаа. Үнэндээ тэр үед орж ирсэн бүх хуулиудыг нарийн судлах, харах цаг хугацааны боломжийг гишүүдэд ч, зөвлөхүүдэд нь ч олгохгүйгээр шууруулчихсан ш дээ. Тэрэн дотор оруулаад л баталчихсан юм билээ. Халх гол дээр үнэхээр УИХ алдаатай шийдвэр гаргасан. Нэн даруй үүнийгээ цуцлах ёстой. Би Үндсэн хууль судлаачийн хувьд хэлэхэд Халх голын чөлөөт бүсийн асуудал Үндсэн хуулийн олон заалт зөрчсөн гэж хувьдаа үзэж байгаа. Жишээ нь, Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлд Монгол Улсын иргэн улсынхаа нутаг дэвсгэрт чөлөөтэй зорчих, түр буюу байнга оршин суух газраа сонгох, гадаадад явах, оршин суух, эх орондоо буцаж ирэх эрхтэй гэсэн бөгөөд 16 дугаар зүйлийн 2-т "Онц болон дайны байдал зарласан тохиолдолд Үндсэн хууль, бусад хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг гагцхүү хуулиар хязгаарлаж болно гэсэн байдаг. Гэтэл Монголчуудын, Дорнодчуудын эх орондоо чөлөөтэй зорчих энэ эрхийг УИХ хуулиар бус, тогтоол гаргах замаар хязгаарласан. Ганцхан энэ үндэслэл л гэхэд 75 дугаар тогтоолыг хүчингүй болгох шууд үндэслэл болно. Өөр олон заалт бий. Энд ярина гэвэл багтахгүй.

-Баярлалаа, дараагийн асуулт. Та бол 25-хан насандаа Газрын харилцаа, геодези зураг зүйн газрын Тамгын даргаар томилогдон ажиллаж, Монгол улсад газар хувьчлалын үйл явц өрнөхөд шанг нь татсан хүний нэг? Их залуудаа өндөр алба хашсан байдаг.

-Магадгүй. Түүнээс хойш олон ч ажил алба эрхэлсэн. Нэг талаар их тогтворгүй юм шиг харагдаж байгаа биз /инээв/. Одоо эргээд бодоход УИХ дахь намын бүлгийн хуулийн зөвлөхөөр ажиллаж байхдаа газар хувьчлалын хуулийн төсөл дээр ажилласнаараа битүүхэндээ бахархдаг. Н.Энхбаяр даргын өөрийнх нь хийсэн нэг том реформ бол газар хувьчлал шүү дээ. Тэр үед Ерөнхий сайдын харьяанд энэ байгууллагыг байгуулахад анхны Тамгын даргаар томилогдож, дөрвөн жил гаруй ажилласан. Улсын тусгаар тогтнолтой холбоотой учраас алдаа гаргах эрхгүй. Газар эзэмшил, ашиглал дээр алдаа гарлаа гэхэд засч болно, харин нэгэнт хувь хүний өмч болчихсон тохиолдолд төр оролцох эрхгүй учраас газар өмчлөлийг анхнаас нь зөв явуулна гэдэг үндэсний аюулгүй байдлын асуудал байлаа. Газрыг тэр байшингийн зүүн, баруун талд, хэдэн метр квадрат гээд л ерөнхий баримжаагаар олгосноос давхцал, зөрчил ихээр гардаг байсан. Хэрэв тийм байдлаар газар өмчлөл эхэлсэн бол газраа булаалдаад бараг иргэний дайн болно биз дээ. Тийм учраас эхний ээлжинд суурин газруудыг бүгдийг нь кадастрын зураглалтай болгох, газар эзэмшилтэй холбоотой зөрчлийг арилгах, бүртгэлжүүлэх гээд нөр их ажлыг тухайн үеийн хамт олон хийсэн. Би тэр хамт олноороо үргэлж бахархаж явдаг.

-Сонор сэрэмжтэй, хянуур болгоомжтой орчинд их залуудаа орж явчихаж. Хорь дөнгөж гарсан насандаа даргын зөөлөн сэнтийд залрахад өөртөө итгэх итгэл хэр байхав, жаахан бардамнал төрнө биз?

-"Тийм залуугаараа” гээд эргээд бодохоор их л зоригтой байж. Гавьтай юм хийж гийгүүлээгүй хэр нь өөрийгөө бодит байдлаас давуулж үнэлсэн нэг тийм хөөргөн дэвэргэн амбиц ханхалдаг үе надад байсан шиг байгаа юм. Дарга сэтэр зүүчихсэн, машин унадаг болчихсон, бүхнийг болж байна гэж хийсгэж явсан үе. Гэхдээ зангарагтай, мэдлэгтэй мундагцуулын дэргэд байсан болохоор юманд даруулгатай, бодитой хандахад суралцсан гэж боддог. Шаарайн Батсүх даргатай хамт ажиллаж байлаа. Төрийн удирдлагын шинжлэх ухаанаар Германд докторын зэрэг хамгаалсан Монголын анхны эрдэмтэн энэ хүний удирдлагад би ажиллаж, хүнтэй харьцах эв дүй, асуудлыг шийдэх уян хатан чанар, үг даах сонсох тэнхээ, ажил хэрэгч байх, тулж ажиллах, тогтвор суурьшилтай байх гээд олон зүйлд суралцаж, тэр бүхнийг өөртөө суулгаж авахыг зорьсон минь одоо ч алхам тутамд маань хэрэг болж байна.

-Тэр үеийн Энхбаяр одоо хэр буурь суусан бол? Баргийн юманд барьц алддаггүй зан байдал танаас ажиглагддаг?

- Би хэдийгээр залуу хүн ч "залуу байхдаа” гэж ярья л даа. Тэр үеийнх шиг, таны асуугаад байгаа хоосон амбиц гэдэг юм одоо надад байхгүй ээ. Дарга болохсон, гарын үсэг зурж үзэхсэн, машин унахсан, дарга нарт сайхан харагдахсан гэдэг ч юм уу тиймэрхүү бодол өчүүхэн ч байдаггүй. Их явж, суусандаа биш л дээ. Үндсэндээ "хор” нь гарна гэдэг шиг. Аав минь хэлдэг байсан. Эр хүн дөч хүрч байж ухаан суудаг юм аа гэж. Үнэхээр энэ насанд ингэж тэгж үзэхсэн гэсэн ямарваа нэгэн зүйлд шунан тачаадах, тэрнийхээ төлөө жудаггүй байдал гаргах ч юм уу, тийм юм байхгүй болчихдог юм байна. Хүнээрээ байж, зөв амьдрах юмсан гэж хичээх болсон. Олон сайхан хүмүүстэй хамтарч ажиллаж ирсэн. Тэр хүмүүсийн сайн тал, амжилтын үндэс болсон сайхан зан чанаруудыг өөртөө шингээж, итгэлийг нь дааж ажиллахыг л хичээдэг.

-Таны яриан дотор "хор гарах” гэсэн үг орж ирлээ. Алив юманд амбицлахаа больсон гэсэн үг үү?

-Улс төр өөрөө энэ том амьдралын гол хэсэг ч бас биш л дээ. Мэргэжилдээ л эзэн байх юм бол энэ хамгийн том амжилт гэж аав минь хэлдэг байлаа.

-Гоё хариулт байна. Улс төрийн хир хоронд хутгалдахгүй явна гэсэн давхар утга санааг илэрхийллээ гэж ойлголоо.

-Яг энэ тал дээр би нэг зөрчилтэй юм хэлэх үү?

-Тэг л дээ.

-Улс төрийн хир хоронд хутгалдахгүй, буртаглагдахгүйгээр явах тухай та ярьж байна. Би бас яг ингэж боддог байсан. 2001-2002 оны 12-р сар хүртэл би УИХ дахь МАХН-ын бүлгийн хуулийн зөвлөхөөр ажилласан. Энэ бол миний хувьд улс төрийн амьдралд орж ирсэн үе л дээ. Олон хууль, улс төрийн шийдвэрүүд, хаалттай хурлын амьд гэрч болоод л явж байсан. Улс төрийн ертөнцөд сонирхол өдөөгдөж эхэлж 10 ДОРНОД ЗОН байсан гэх үү дээ. Тэгэхэд заримдаа ёс жудгаа гээх, сайхан тэврэлдэж инээж сууснаа гарангуутаа ар нуруу руу нь "түгжилдэх”-ийн жишээ олныг харсан даа. Би ийм л болохгүй юм шүү, ийм юмнаас л хол байя гэсэн итгэл үнэмшлээр хөндийрсөн. Одоо харин улс төрийг арай өөр өнцгөөс харж байгаа.
-Ямар өнцгөөс?

-2011 онд эргэж МАН-ын даргын зөвлөхөөр томилогдтолоо төрийн мэргэшсэн албанд би 9 жил ажилласан. Тэнд захирах захирагдах, тогтсон хууль дүрмийг хэлбэрэлтгүй биелүүлэх зарчим л үйлчилдэг. Дээгүүр улс төр яах нь хамаагүй, төрийн алба явдгаараа явах ёстой. Харин улс төр бол огт өөр тоглоомын дүрэмтэй. Тооцоологдоогүй, бүх юмыг яг хуулийн үг үсэг, хэв журмаар хайрцаглахын аргагүй. Хэрвээ бүх зүйл нь бичигдсэн хууль шиг тов тодорхой байдаг бол улс төр өөрөө утгагүйдэнэ.

-Наад үг чинь энэ их алдаа завхрал, гажуудлыг зөвтгөсөн мэт?

-Зөвтгөх нь ч хаашаа юм. Хор найруулж хутгасан байдалтай бол хэзээд эвлэрэхгүй. Харин ирээдүйг таамагласан, бүхэлд нь зөгнөөд биччихсэн хууль гэж байхгүй учраас улс төрийг хайрцаглаж болохгүй гэх утгаар би яриад байна л даа. Ийм л юм билээ. Улс төрд урьдчилж харах боломжгүй, гэнэтийн эсхүл тохиолдлын үйл явцууд ихээр өрнөдөг. Хэн бие даасан байна вэ гэхээсээ, хэн илүү их эрх ашгийн уулзвар дээр байна вэ гэдэг нь тодорхойлогч байр суурьтай байх нь бий. Гаднаас нь харахад яг хоёулаа зэрэгцэн сууж, нэг зорилгын төлөө гээд л явж байтал маргааш нь нэг албан тушаал дээр өрсөлдөөд л, хэн нь ялахав, хэн нь унахав болдог. Би ч иймэрхүү нөхөр ёсны журамд харшилсан зүйлийг эхлээд буруу, гажуу гэж боддог байсан. Одоо бол хэрвээ тэр өрсөлдөөн өөрөө шударга байвал байх ёстой, нэг их асуудал биш гэж хардаг болсон. Эцсийн эцэст эрүүл өрсөлдөөн өөрөө хувь хүнийг ч, хамт олныг ч, байгууллагыг ч хурцалж, төлөвшүүлж хөгжүүлдэг биз дээ. Бөх ч гэсэн хэн хүчтэй, хэн ид хавтай, хэн хийморьтой нь түрүүлдэг ш дээ. Гол нь түрүүлсэн бөх нь л ард түмнийхээ хайр хүндэтгэлийг даах асуудал бий. Үүнтэй л адил. Тэр утгаараа улс төрийн талбар дахь хууль дүрмээс гажаагүй өрсөлдөөнийг одоо бол би эсрэгээрээ таашаадаг болсон.

-Та нам дотроо хэний фракцад багтдаг вэ?

-Багтдаггүй. Улс төрийн нам дотор албан тушаалын төлөө эвлэлдсэн ямар нэгэн бүлэг фракцыг огт дэмждэггүй. Харьяалагдахыг хүсдэг ч үгүй. Тодорхой сонирхол, хобби, нас, хүйсээр ижилссэн хамтлагуудыг бол дэмжилгүй яахав. Нэг улс төрийн хүчин дотор бүлгэрхэж, нэгнээ шоовдорлосон юм уу, эсхүл давуу байдал олгосон бүтэц угаасаа байх ёсгүй. Ийм бүтэц нэг хүнийг дарга болгоход үүргээ гүйцэтгэж болох ч урт ба дунд хугацаандаа өөрөө өөрийгөө дотроос нь эвдэж ялзраадаг жамтай. Тэр дарга болсон хүнд л ач тусаа өгөхөөс нийгэмдээ, хүн арддаа сайнаар тусаж гийгүүлж байсан удаагүй. Миний хувьд тийм бүлэглэсэн хүмүүсийн далбаанд нэгдэхгүй болохоор заримдаа "даруулах” явдал гарах нь бий. Хүн л болсон хойно заримдаа хор шар буцална. Яахаараа ингэж танил талаа татдаг юм бэ гэсэн асуулт эрхгүй төрнө.

-Тэр давчдах сэтгэлээ яаж давж гарахав?

-Тийм үйл явдал хүнд илүү их ухаан, тэвчээрийг өгсөн байдаг. Тэгвэл би өөрөө илүү хичээж ажиллах ёстой юм байна шүү дээ, ерөөсөө л өөртөө дүгнэлт хий, бусдыг түрүүлж бүү дүгнэ. Чи өөртэйгээ дахиад л ажиллах ёстой. Улс төрийн бодлого хэрэгжүүлэх гэж байгаа юм бол тэрийгээ олон хүнд ойлгуулж чадаагүй байна гээд л.

-Өөртэйгээ ярьдаг?

-Тийм, өөртэйгээ ярьдаг. Эцсийн эцэст улс төр гэдэг чинь бодлого. Бодлого чинь зөв байна уу, хүн чинь зөв байна уу гэдэг жингийн туухай дээр тэнцэж байж зөв явна. Аль нэг нь хэтийдэж болохгүй. УИХ-ын гишүүн байсан Төмөр бол миний багш. Мундаг хуульч байсан. Миний "Төрийн алба хаагчийн ёс зүй” номыг редакторлаж байхдаа хэлж байсан юм, "Чиний үгийг хүн сонсдог болсон тэр цагт чи хаалга тогшиж байна аа гэж бод” гэж. Шалтгааныг бусдад тохох, бусдаас хайх бол маш амархан. Асуудлыг ул суурьтай бодоод суухаар шалтгаан нь эргээд өөр дээр ирдэг байхгүй юу.

 -"Чиний үгийг хүн сонсдог болсон тэр цагт чи хаалга тогшиж байна гэж бод” гэсэн багшийнхаа үгэнд хүрч чадсан уу?

-/Хэсэг бодож дуугүй суув/ Ямар ч байсан хууль тогтоох байгууллага дотор бүлгийнхээ, гишүүдийнхээ гаргах бодлого шийдвэрт хамаатай санал дүгнэлт, тооцоо судалгаа боловсруулдаг гэдэг утгаараа зохих ёсоор биелж байна гэж хэлж болох байх. Энийг би өөрөө сайн хэлж мэдэхгүй юм байна. Зөвлөгөө авдаг хүмүүсээс асуувал илүү зохилтой санагдана.

-Зөвлөх байна гэдэг бас их онцлог?

- Сайн төрийн толгойд хууль ноёрхож байг гэж үг бий. Зөвлөхийн ажил бол сайн муу, зөв буруу бүх хувилбарыг гаргаж, шийдвэр гаргагчид танилцуулна. Сайн ийм үр дүн, муу ийм ийм үр дагавар гарах юм байна гэж. Олон нийтэд ингэж хүрнэ, эдийн засгийн талаасаа зөв, хууль зүйн хувьд зөрчилтэй. Хуулийн орчинд ийм ийм өөрчлөлтийг хийх замаар хүрч болох юм байна шүү гэдэг хувилбаруудыг танилцуулна. Тэр хувилбарууд бодитой үнэн, алсыг харсан байх ёстой. Тэгэхээр нэг талаасаа зөвлөх бол ил ямар ч хариуцлага үүрдэггүй, тэгсэн атлаа хэрвээ буруу мэдээлэл үндэслэл тооцооллоор шийдвэр гаргагчийг хангах юм бол үр дагавар нь маш ноцтой. Жишээ нь 2002 онд Хоршооны тухай хууль гарах гэж байхад хяналтын механизм сул суусан учраас 3-4 жилийн дараа энэ хадгаламж зээлийн хоршоодод пирамид тогтолцоогоор луйвар хийх боломж олгох нь байна шүү гэж Байнгын хорооны даргад бичиж өгч л байлаа. Тэр болгоныг энд яриад яахав.

-Улс төрийн тогоонд та чамлахааргүй хугацаанд чанагдаж яваа. Гэхдээ голдуу арын албанд зүтгэсэн байдаг?

-Улс төр миний хувьд амьдралын нэг жижиг л хэсэг нь. Улс төрийн нэг онцлог бол хоёрын хооронд, гурвын дунд гэдэг шиг сонирхдог зүйл бас мөн үү, биш үү. Өөрөө ухамсарлаж, хүсч тэмүүлж байж оршдог талбар. Том зорилго тавьж, түүнийгээ хэрэгжүүлэх хүсэл мөрөөдлөөр бат жигүүрлээгүй л бол зүгээр үзэгдэл болоод л дуусна. Тэрэн дээрээ тулбал хэнийг ч эвий минь гэж хайрлахгүй. Зарим талаар харгис. Том бодлого дэвшүүлээд, түүндээ бат итгэлтэй тууштай зогсож, бусдыг дагуулж бодит ажил хэрэг болгож чадах хүний хувьд улс төр бол том боломж. Миний хувьд хууль, эрх зүйн салбарт шинэчлэл хийх том амбиц бий шүү. Энэ чиглэлд юу хийх ёстойг манайхан мэдэхгүй байгаад бус хийх хүсэл эрмэлзэл, зориг зүрх, барьцаалагдаагүй байдал байна уу л гэдэг асуудал байх шиг. Би ч бас том улс төрч болчихсон юм байхгүй шүү дээ. Улс төрчийн замнал гэж ярих юм бол нэг талаасаа арын эгнээнд, гол төлөв зөвлөх хийж байсан. Ил гардаггүй ажил. Ил гаргах гээд бас шоудаад байх ч зүйл биш. Дээр нь манай намын уламжлалт хүмүүжил байна. Шоудаад загвартаад байдаггүй, нэг тийм сахилга бат, дэг ёс, эсхүл байгууллагын соёл гэмээр зүйл манай ахмад үеэс уламжлагдаж ирсэн байдаг. Би өөрөө тийм хүмүүжил соёлд "нэрвэгдсэн” байхыг үгүйсгэхгүй. Одоо ингээд эргээд бодож байхад төр засгийн олон удирдагчтай хамтарч ажилласан байна. Н.Энхбаяр даргыг намын дарга байх үед бүлгийн хуулийн зөвлөх, Хууль зүйн яаманд Д.Одбаяр сайдын удирдлагад Тамгын даргаар, Их хурлын дарга Д.Дэмбэрэлийн хуулийн зөвлөх, Сү.Батболд, Ө.Энхтүвшин нарыг Ерөнхий сайд, намын дарга байх үед нь зөвлөхөөр ажиллажээ. Д.Дэмбэрэл дарга гэхэд л үнэхээр төрийн хар хүн. Өглөө их эрт ирнэ. Орой хамгийн сүүлд явна. Хуулийн үг үсэг бүр дээр зурна, тэмдэглэнэ, асууна, ярилцана. Үнэхээр хөдөлмөрч няхуур хүн дээ. Яахав, залуу хүн бүрт олдохгүй ховор боломж ч байж мэднэ.

-Тэр боломжийг бүрэн дүүрэн ашиглаж чадсан уу?

-Ер нь бол боломжийг бүрэн дүүрэн ашиглах ёстой. Мэдээж хортой аргаар биш. Хортой аргаар ашиглавал эргээд хор л болж буудаг. Тэр олон сайхан хүмүүсийн мэддэг чаддаг зүйлийг үг үсгээр биш, хажуу дэргэд нь ойр байж, бодитой ажил хэрэг дээр хамтарч, сурч болох бүхнийг авч үлдэх ёстой л гэж бодож ирсэн. Жишээ нь Ерөнхий сайд С.Батболд гэхэд ажлын эцсийн гүйцэтгэл, үр дүнг чухалчлахаас түүнийгээ рекламдаж шоудахыг огт таашаадаггүй байсан. Өөрөө өндөр боловсролтой хүн учраас сэтгэлийн хөөрлөөр хандана гэж бараг үгүй. Асуудалд дандаа шинжлэх ухааны үндэстэй, тооцоо судалгаатай хандахыг эрхэмлэнэ. Бидэнд тийм л шаардлага тавина. Хүн ер нь тасралтгүй сурч боловсруулж, өөрийгөө хөгжүүлж байхгүй бол амархан зэвэрдэг. Дээр нь хурд. Асар хурдтай цаг үед бид амьдарч байна.

-Сурч боловсрох гэснээс та чинь бас багшилж байсан байх аа?

-Дөнгөж сургуулиа төгсөөд л багшаас ажлын гараагаа эхэлсэн. Байнга боловсорч, шинжлэх ухаанд ойр байдаг учраас би багшийн ажилдаа дэндүү хайртай, энэ ажлаасаа хөндийрч чадахгүй нэлээн ч "зууралдсан” даа. 2004 он хүртэл багшилсан.

-Залуухан багш оюутнуудыг хэр"чангалдаг” байв?

-Аан бас чанга талдаа багш байсан гэдэг шүү. Өөрөө 22-той. Хамгийн ахмад нь 50-иад настай оюутанд ч хичээл заана. Дашням, Төмөр багш хоёр "намайг багшилвал магистрын чинь сургалтын төлбөрийг даана” гээд 98 онд төгсөөд л шууд багшилсан. Тэр үед магистрын төлбөр гэдэг чинь еэ бүү үзэгд, асар их мөнгө байхгүй юу, 300 гаран мянган төгрөг. Сургуулиа төгсөөд, гэр бүл зохиож эхэлж байгаа надад үнэхээр барахгүй даваа. Эхнэр маань тэр үед оюутан байсан. Үндсэн ажлынхаа хажуугаар тав зургаан хуулийн сургуульд цагаар багшилна. Аминдаа амьдралаа өөд нь татчих гээд гутлынхаа улыг эргэтэл явдаг байж дээ.

- Магадгүй таны амьдралын хамгийн гоё дурсамжтай үе байсан ч байж мэднэ.

-Өглөө 8.40-өөс хичээл эхлээд сүүлийнх 20 цаг өнгөрч дуусдаг. Бүтэн 12 цаг зай завсаргүй хичээл заана. Хоёр гурван сургуульд зэрэг багшилна. Оройны хичээл бол бас л хэцүү ш дээ / инээв/. Эрүү зуурч эхэлнэ. Одоо зарим оюутан маань ярьдаг байхгүй юу. Өмссөн өмд нь тийм байсан, цамцаа ингэчихсэн байсан, үс нь ийм сэгсийсэн гээд л хачин хачин юм ярина аа, ичиж үхмээр. Тооцоолоход гурван мянгаад оюутан шавьтай болсон байна лээ. Энэ бол багш хүний бас нэгэн бахархал. Шавь нараа сайхан явж байгааг хараад баярладаг. -Эхнэртэйгээ танилцсан дурсамжаа хуваалцаач. -Эхнэрийнхээ төрсөн өдрөөр оюутны дотуур байранд танилцаж байлаа. Тэр үед чинь ер нь ширүүн байсан. Бага тойргийн хэдэн атаманууд дотуур байранд орж ирэхэд нь би таараад баригдчихгүй юу. Тэгсэн эрүүнд хутга тулгаад, архи олоод ир гэлээ. Одоо энэ яруу найрагч Д.Ган-Очир, Амараа бид хэд нэг өрөөнийхөн. Тэгсэн чинь манай хэд "Сүхбаатарын хэдэн охин төрсөн өдөр тэмдэглэж байна. Тийшээ ороод нуугдчихъя” гэдэг байгаа. Тэгж л танилцсан. Түүнээс хойш өрөөгөөр нь орж гараад л, юм ердөө ярихгүй ш дээ, аминдаа эргүүлээд байгаа ухаантай. Тэгээд л салахаа байсан даа. Намайг төгсөөд ажил дээр гарахад эхнэр маань жирэмсэн. Би чинь бас Дэнжийн мянгын зах дээр гутлын резин зарна аа. Тулгар биетэй эхнэрээ тэр шаагисан олны дунд чихцэлдүүлэн барин хар хүйтэнд дагуулаад явчихна. Тэгсэн хэр нь аз жаргалтай гэж жигтэйхэн.

-Та ингэхэд хэр аав бэ? Охиныхоо бишрэн шүтэгч нь гэж ойлгогдсон.

-Хоёр хүү, ганц охинтой. Охин минь миний ганц амь. Нэр нүүр хамаагаа алдсан, хэнээс юунаас ч санаа зовохгүйгээр амины ганц охиноо рекламдана шүү дээ /Инээв/. Үгүй ээ яахав дээ, охиноороо бахархсан нэг аав л байгаа биз. Би өөрөө ганц охин дүүтэй.  Манай Омоо /Оюунчимэг/ ч аавын амины л хүүхэд байсан. Ахыг маань Энхболд гэдэг. Би айлын дундах нь.

-Таныг аавтайгаа улам адилхан болж байна гэж нутгийн буурлууд ярих юм. Аавынхаа тухай дурсаач. Зах зээлийн хүнд хэцүү цаг үед Чойбалсан хотыг удирдаж явсан хүн шүү дээ.

-Хүн зонтой, наргианч хүн байсан даа миний аав. Ер нь л тоглочих гээд л байна шүү. Тэр дотор магтаал зэмлэл нь багтаж байдаг. Бага байхад манайх хүний хөл тасардаггүй айл байсан. Ерэн хэдэн онд ямар хүнд байлаа даа. Тог цахилгаан байнга тасарна. Картын барааны үе шүү дээ. Зарим үед хүмүүс хүүхдүүдээ дагуулаад Чойбалсан хотын даргынх гээд манайд ороод ирнэ. Өлслөө ядарлаа гэнэ. Аавтай уулзаж байж гарна гээд өдөржин хүлээгээд суучихна. Ээж хоол унд хийж өгөөд, хүүхдүүдийг нь угааж цэвэрлэж, бидний хуучин нойтон хувцаснаас илүүчилдэг байсныг санадаг юм. Аав ажлаасаа яаж ч ядарч оройтож ирсэн тэр хүмүүсийн үгийг хүлээцтэй сонсоно. Одоо бодоход сонсох чадвар сайтай хүн байсан. Гэр орондоо чанга хатуу дуугарахгүй шүү дээ. Ямар ч асуудлыг эвтэйхэн учрыг нь олоод зохицуулчихна. Аав минь, манай охиныг төрснөөс хэдхэн хоногийн дараа тэнгэрийн орондоо заларсан даа. Уулзаж амжаагүй явуулчихсандаа харамсаад бардаггүй юм. Анхны хүүхэд нь төрөх гэж байхад гээд манайхан надад хэлээгүй юм билээ л дээ. Тэр хүнд хэцүү, өвдөж зовж байхад би дэргэд нь байж чадаагүй. Хамаг хүндийг ээж, ах хоёр маань үүрээд гарсан. Охиноо төрмөгц төв шуудан руу гүйж, таксфоноор гэр лүүгээ залгаж ярихад аав минь "Миний хүү ингээд аав боллоо шүү дээ” гээд охинд минь нэр хайрлаж билээ.

- Читийн амбан захирагч Р.П.Гениатулин Дорнодод хоёр ч удаа айлчлахдаа аавын тань шарил дээр очиж хүндэтгэл үзүүлсэн?

-Аав ер нь Оросуудтай маш ойр, ажил хэргийн холбоотой явж ирсэн. Р.П.Гениатулин дарга, аав хоёр дотнын найзууд байсан. 90-ээд онд Оросуудыг хөөгөөд гаргаснаас хойш хоёр улсын харилцаа нэг тийм хүйтэн болчихсон байсан. Гениатулин дарга аав хоёр ярьж байгаад Чита хотод анхны соёлын өдөр хийсэн юм билээ. Тэрнээс хойш харилцаа, итгэлцэл буцаад сайжирч, халуун дулаан болох тал руугаа орсон гэж Гениатулин дарга надад ярьж байсан.

-Аав тань ажил мэргэжлээ сонгоход чиглүүлсэн үү, нөлөөлсөн үү? Эцэг эх тань сайхан хүмүүжүүлж өсгөжээ.

-Яг хуульч мэргэжлийг бол өөрөө сонгосон. Ер нь тэг ингэ гэж нэг их хэлдэггүй, зааж чиглүүлдэггүй байсан. Харин тусалдаг байсан шүү. Их сургууль төгсөх жил дипломын ажил бичиж байхдаа хэлний түвшин дутаад ааваар зарим нэг зүйлээ орчуулуулна, аав ажлынхаа хажуугаар тусалдаг байсан. Эцэг эх маань хүний зэрэгтэй өсгөж Н.Ф.Гастеллогийн нэрэмжит 1-р сургуулийг 1994 онд төгсөгчид төрөлх сургуулийнхаа 90 жилийн ойгоор. 2013 он хүмүүжүүлсэн учраас өдий зэрэгтэй яваа гэж боддог. Насаараа боловсролын салбарт зүтгэсэн ээжийг маань "Цэрэнханд багш” гээд манай нутгийнхан андахгүй дээ. Аав маань "гэрийн ном” гээд гэрээс маягтай зүйл надад үлдээсэн байдаг юм. Тэрэн дээр намайг "Гадаад хэл, улс төр сонирхдог. Улс төрөөр явах магадлалтай. Нэг л том дутагдалтай. Тэр нь хүний алдаа, тааламжгүй зүйлийг шууд нүүрэн дээр нь хэлчихдэг. Хүмүүс ийм зүйлд их таагүй байдаг юм шүү” гэж. Аав минь намайг яг л хэлчихсэн байгаа юм даа. Тэр захиасыг нь их бодож явдаг.

-Хүний алдаа дутагдлыг шууд хэлдэг зан уг нь нэг их муу зан биш байх шүү. Та өөрөө юу гэж боддог вэ?

-Яг юуг шүүмжилж байна вэ гэдгээс л болох байх. Асуудал шүүмжилж байвал засах хүсэл эрмэлзлэлээс үүдэлтэй. Хувь хүн шүүмжилж байвал өөр санаа сэдэл нуугдаж байхыг ч үгүйсгэхгүй. Яг улс төрийн ертөнцөд энэ бол хэвийн зүйл. Магадгүй том алдаа эндэгдэл гарахаас урьдчилан сэргийлэх үр дүнтэй. Тухайлан хэн нэгний мууг үзэх агуулгаар асуудалд хандахаас би зугтдаг. Харин алдаатай шийдвэр, бодлого дээр бол хэнээр ч цагдуулахгүйгээр байр сууриа нотолж илэрхийлэхийг илүүд үздэг. Хүн залуу насан дээрээ л дутагдлыг хэлж ярьж байхгүй бол өтөл насан дээрээ түүнтэй эвлэрэхэд л дасч суралцдаг гэдэг шүү.

-Тэр ч тийм байх шүү. Төгсгөлд нь нэг афоризм хэлээч.

-Ямар ч үед хүн хүнээрээ л үлдэх хэрэгтэй. Хүн хайраар дутвал хүнээ алддаг гэдэг дээ. Ер нь тэгээд аав ээж, хань ижил, үр хүүхэд, гэр бүлээ хайрлаж, тэднийгээ баярлуулж явах л хамгийн эрхэм байх даа.

Баттөмөрийн Энхбаяр гэх хуульч залуутай ийн хөөрөлдлөө. Тэр угтаа хуулийн хүн. Энгийн нэг хуульч биш хуулийн салбарыг өнгөлж яваа гэж бардам хэлэх байна. Гэхдээ түүнтэй би хууль ярьсанүй. Дуу шингээгүүрт буусан болгоныг мэдээж энд бүгдийг багтаах аргагүй ч түнийг хувь хүнийхээ хувьд хэн бэ гэдгийг жаахан ч атугай нээсэн нь энэ ээ .

Д.Дэлгэрмаа

dornod.net

Монголчууд жилдээ ганц болдог Үндэсний их баяр наадмаа хүсэн хүлээж, өргөн дэлгэр тэмдэглэдэг уламжлалтай. Төрийн их баяр наадмын ёслолын ажиллагаанд хамгийн хариуцлагатай, хүндтэй үүрэг гүйцэтгэдэг Зэвсэгт хүчний 032-дугаар анги гэхээр уншигчид андахгүй. Тэд төрийн томоохон арга хэмжээ, гадаадын зочид төлөөлөгчдийг угтан авах, төрийн их цагаан тугийг цэнгүүлэх хүндтэй үүргийг хүлээдэг. Дээр нь Батлан хамгаалах яам, Зэвсэгт хүчний жанжин штабын харуул хамгаалалтыг хариуцаж, Улаанбаатар цэргийн хүрээнд ёс журам сахиулах гээд хэд хэдэн үндсэн үүрэгтэй. Мөн зэвсэгт хүчний бусад ангиудаас Төрийн ёслолын цэргийн цагаан тугтай гэдгээрээ онцлог.

032 дугаар ангийн захирагчийн зөвшөөр­лөөр тус ангийн Хүний нөөцийн офицер О.Оюун­батыг энэ удаагийн "Монгол Улсын төлөө” буландаа урилаа. Тодотгож хэлбэл, Төрийн есөн хөлт цагаан тугийн тугчийн үүргийг цөөнгүй жил гүйцэтгэж яваа хүн. О.Оюунбат Дорнод аймгийн Хэрлэн сумынх. Аав нь цагдаагийн байгууллагад ээж нь аймгийнхаа нэгдсэн эмнэлэгт мэс заслын эмчээр ажилладаг байжээ. Тэрээр 1998 онд сумандаа дунд сургууль төгсч цэргийн хүн болох хүсэл сонирхолдоо хөтлөгдөн Батлан хамгаалахын ахлагчийн сургуульд элссэн байна. Хүссэн сургуульдаа орж мөрөөдлийнхөө захаас атгасан хүү ажлынхаа гарааг нутгаасаа эхлүүл­сэн түүхтэй. Тийнхүү Зэвсэгт хүчний 327 дугаар ангиас гадна Зүүн­баянгийн буюу Зэв­сэгт хүчний 336 дугаар ангиудад салаан захирагчаар ажилласан туршлагатай.

Харин Зэвсэгт хүчний 032-дугаар ангид 2006 оноос хойш өнөөг хүртэл олон сайхан хүмүүсийн удирдлага дор алба хашиж ирсэн талаараа "Анх жагсаалын даргаар ирээд дараа нь морьт салаан захирагч болсон. Тэгээд ротын захирагчийн алба хашиж байгаад одоо хүний нөөцийн офицероор ажиллаж байна. Эх орноо батлан хамгаалах салбарт ажиллаж байгаагаараа, мөн хүссэн хүн бүрт олдоод байдаггүй төрийн есөн хөлт цагаан тугийн тугч гэдгээрээ бахархдаг. Анх армид ирэхэд угтаж цэргийн хүн болгосон, мөн одоо удирдаж яваа дарга нараас эхлээд баярлаж явдаг олон хүн бий” хэмээн ярьж байна.

О.Оюунбат 2008 оноос хойш өнөөг хүртэл төрийн тугчийн үүргийг гүйцэтгэж буй. Мэдээж хүссэн хүн бүр төрийн тэргүүн, гадаад дотоодын зочдоос эхлээд гурван сая хүний өмнө төрийн есөн хөлт цагаан тугны тугч хийх хариуцлагатай хийгээд нэр хүндтэй сайхан албанд зүтгэх боломжгүй. Зэвсэгт хүчний 032-дугаар ангид тугчаар тусгайлан бэлтгэсэн 18 хүн байдаг гэнэ. Тугчийн үүрэг гүйцэтгэж байгаа хүмүүсийг ажлаа солих юмуу, энхийг сахиулах ажиллагаанд үүрэг гүйцэтгэх зэргээр дутах тохиолдолд ангийн албан хаагчдаас нөхөн шалгаруулж авдаг журамтай аж. Хамгийн наад захын жишээ гэхэд л тугч хүн бие бялдрын хувьд бэлтгэгдсэн байхаас гадна морь сайн унадаг, цэх нуруутай, гоё алхдаг гээд шалгуур өндөртэй байдаг юм байна.

Төрийн есөн хөлт цагаан тугийг жилд нэг удаа Төрийн ордноос гаргадаг байсан бол 2012 оноос хойш Монгол бахархлын өдрийг тохиолдуулан Их Эзэн Чингис хааны төрсөн өдөр, Үндэсний их баяр наадмаар цэнгүүлдэг болсон билээ. О.Оюунбат хүндэт харуулын ангид ажиллах хугацаандаа 2005, 2009 онд Иракийн эрх чөлөө ажиллагаанд, 2011 онд Афганистан руу энхийг сахиулах ажиллагаанд үүрэг гүйцэтгэж амьдралынхаа ихэнх хугацааг албандаа зориулжээ. Саяхнаас гэр бүл зохиож эхнэр, хөөрхөн хүүтэй болжээ. Эхнэр нь өөртэй нь хамт ажилладаг ахлах дэслэгч цолтой бүсгүй байдаг гэнэ.

О.Оюунбат  өнгөрсөн жилээс Төрийн есөн хөлт цагаан тугны их тугчийн үүрэг гүйцэт­гэж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, Төрийн их хонжин­­гийн дараа буюу есөн хөлт цагаан тугны хамгийн том их тугч юм. Энэ талаар "Улсын их баяр наадам болохоос  сарын өмнө Шажин хурахын аманд тусгай бэлтгэлд гардаг.Есөн хөлт цагаан тугийг Монгол бахархлын өд­рөөр цэнгүүлэхээс гадна наадмаар долдугаар сарын 10-ны өдөр Төрийн ордноос гаргаж салхилуулаад 11-ний өглөө Төв цэнгэлдэх хүрээ­лэнд аваачиж, 12-ны орой буцааж авчир­даг. Жижиг тугнууд 26 кг, их туг 36 кг жинтэй байдаг учраас алдаа гаргахгүй авч явах ёстой. Наадам болохоос сарын өмнө морьт сумангаас морьдуудаа авчирч тусгай бэлтгэлд гардаг. Бид гүйх, 60-70 кг жинтэй төмрийг тугныхаа оронд өргөөд алхана, штанк өргөхөөс эхлээд олон янзын дасгал сургуулилт хийдэг ч хамгийн гол нь морьдоо бэлдэх ёстой. Ямар ч үед үргэхгүй байлгах үүднээс 60-70 хөгжимчинтэй бэлдэнэ. 30 гаруй морийг зэрэг зогсоож, явуулна. Сүүлдээ сурахаараа команд өгөнгүүт өөрс­дөө цуваандаа ордог болчихдог. Олон жил тугчийн үүрэг гүйцэтгэж туршлагатай болсон ч байнга бэлтгэл сургуу­лилт хийхгүй бол болохгүй. Тугч болоход нэг нутаг, арын хаалга гэж байхгүй шалгалтад ороод хамгийн сайн нь л шилэгдэж гарч ирнэ” гэж ярилаа.

Хүндэт харуулууд ёслолын арга хэмжээнд   Ерөнхийлөгч ирсэн тохиолдолд 75 цэрэг жагсана. Ерөнхий сайд болон элчин сайдуудыг угтаж авахад 48-аар жагсана зэргээр төрийн ёслолын журамд заасан зүйлүүд бий. Түүнээс тугч хүн алдаа гаргавал яах вэ гэж асуувал "Хүн алдвал арга хэмжээ авна. Морь үргэвэл яах ч аргагүй” гэж тайлбарлав.

Зэвсэгт хүчний 032 дугаар ангийнхны бас нэг үүрэг нь тус ангийн цэргийн цагдаагийн ротынхон  ёс журам сахиулдаг. Нэг ёсондоо зэвсэгт хүчнийхний цагдаа гэсэн үг юм. Ёс журам сахиулах үүрэг гүйцэтгэж байгаа албан хаагчид уртын болон богины ээлжээр Налайх-Таван шар, Сонсголон хүртэл явж зөрчил гаргасан албан хаагчдыг журамладаг. Зэвсэгт хүчин, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх алба, онцгой, хилийн цэрэг, сонсогчид албаны хувцастай архи согтууруулах ундаа уух, эрээн хувцасыг өөр хувцастай хослуулж өмсөх зэргээр зөрчил гаргавал арга хэмжээ авдаг юм байна. Сонсогч нар зөрчил гаргасан бол сургууль руу нь албан бичиг явуулдаг ажээ.

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ” сонин

Монгол Улсын Их Хурлын даргын ивээл дор зохион байгуулдаг Монгол Улсын Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийн өдөрт зориулсан Шатар сонирхогчдын улсын аварга шалгаруулах дөрөв дэх удаагийн тэмцээн Төрийн ордонд хоёр өдөр/01.09-10/ үргэлжилж, өндөрлөлөө.

Тэмцээнд 21 аймаг, 9 дүүрэг, 300 гаруй сумаас шалгарсан эрэгтэй 95, эмэгтэй 34 шатарчин өрсөлдөж тус бүр швейцарь системээр 9 өрөг тоглож дүнгээ гаргалаа. 4800 гаруй шатарчин хамрагдсан уг тэмцээнийнэрэгтэйчүүдийн ангилалд Баянзүрх дүүргийн тамирчин Б.Цэцэнбаатар 7,5 оноогоор Эмэгтэйчүүдийн ангилалд Хан-Уул дүүргийн тамирчин Ж.Даваасүрэн 8 оноогоор тус тус түрүүлж, "2016 оны Шатар Сонирхогчдын Улсын аварга”-аар тодорч Нэг сая төгрөг гардсаны дээр "Спортын дэд мастер” цолны болзол хангалаа.

Тэмцээний шагналтнууд:
Эрэгтэй:

1-р байр Б.Цэцэнбаатар /БЗД/
2-р байр М.Алтангэрэл /БЗД/
3-р байр Д.Дүүрэнжаргал /Дорнод/
4-р байр С.Жаргалсайхан /БГД/
5-р байр А.Энхтөгс /ХУД/
Ахмад шатарчин Р.Дамдинсүрэн /Хэнтий/

Эмэгтэй:

1-р байр Ж.Даваасүрэн /ХУД/
2-р байр Т.Мандах /Дархан-Уул/
3-р байр Г.Ариунбаяр /Налайх/
Ахмад шатарчин М.Жаргалсайхан /СХД/
Оюунлаг түшээ: Д.Чалхаажав /АИХ-ын депутат/

http://zasag.mn/