Тус журмыг "Гэр хорооллын дахин төлөвлөлт”-өөр барьсан орон сууцыг борлуулах, төрийн албан хаагчдыг орон сууцаар хангах ажлыг хэрэгжүүлэх хүрээнд боловсруулсан бөгөөд эмч, багш болон бусад төрийн албан хаагчид хамрагдах боломжтой юм байна.

Энэхүү журмыг Нийслэлийн удирдлагын зөвлөлийн хурлаар хэлэлцэн дэмжиж, энэ сард нийслэлийн ИТХ-аар хэлэлцэх юм байна. Хэрэв батлагдвал шаардлага хангасан иргэд нийслэлээс дэмжлэг авч, зээлд хамрагдан ирэх сараас ашиглалтад орох гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн төслийн орон сууцуудаас худалдан авах боломж бүрдэх аж.

Дашрамд, Нийслэлийн харъяа төрийн байгууллагад ажилладаг албан хаагч нь тус байгууллагадаа гурваас доошгүй жил ажилласан байх ёстой юм байна.

Т.Гэрэл

Сургалтаар Нийгмийн даатгалын болон эрүүл мэндийн даатгалын шинэчилсэн найруулгийн танилцуулга, ач холбогдол, хэрэгжилтийн талаар сурталчилсан бөгөөд сургалтад ажил олгогч, сум багийн Засаг дарга нарын төлөөлөл болох 300 гаруй даатгуулагчид хамтрагдсан байна.

Явган аялал зохион байгууллаа:

Дорнод аймгийн Прокурорын газрын биеийн тамир, спортын салбар зөвлөлийн 2016 оны 1 дүгээр улирлын төлөвлөгөөнд тусгагдсаны дагуу тус газрын нийт прокурор, ажилчдын нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэх ажлын хүрээнд амралт чөлөөт цагийг зөв боловсон өнгөрүүлэх, оюуны ажлын алжаалыг тайлах, бие бялдарыг чийрэгжүүлэх, хамтын нөхөрлөлийг бэхжүүлэх, орон нутгийнхаа түүх, дурсгалын газруудтай танилцах зорилгоор 2016 оны 03 дугаар сарын 26-ны өдрийн 07-10 цагийн хооронд "Эрүүл агаар-Эрч хүч” сэдэвт явган аялалыг зохион байгууллаа.

Аялалыг Чойбалсан хотын төвд байрлах "Найрамдал” цэцэрлэгт хүрээлэнгийн төв хаалганаас эхэлсэн бөгөөд Хэрлэн голын эрэг хүртэл байгуулагдсан Хөлөнбуйрын гудамж, алдарт зураач П.Мэлс агсны дурсгалд зориулсан хөшөө болон Ардын зураач Д.Амгалангийн зурсан "Ээжээ сайн байна уу” зургаар бүтээгдсэн хөшөө зэрэг түүхт дурсгалын газрыг үзэж сонирхсоноос гадна Хэрлэн сумын 1 дүгээр багийн Бунхан толгойд байрлах Зөвлөлтийн алдарт нисгэгчдийн мөнхийн дурсгалд зориулж босгосон "1939 он Халхын гол”-ын хөшөө хүртэл нийт 10 километр явган аялаж, тус арга хэмжээний хүрээнд 3 төрлийн хөгжөөнт тэмцээн зохион байгуулсан байна.

Шинэ дүрэмт хувцсыг эхний ээлжинд зөвхөн Нийслэлийн цагдаа нар өмсөж байсан. Тэгвэл тун удахгүй Дорнод аймгийн Цагдаагийн газрын бие бүрэлдэхүүн шинэ дүрэмт хувцсаараа ижилсэж эхлэх гэж байна.

А.Хэрлэн

Өөрөөр хэлбэл Хууль сахиулахын их сургууль төгссөн болон хуулийн бусад сургуулийг бакалавраар төгссөн алба хаагчид дээрх албан тушаалд томилогдохдоо шууд Цагдаагийн ахмад цол зүүж үүрэг гүйцэтгэх боллоо. Ингэснээр цагдаагийн цол нь ажилласан жилээр бус албан тушаалийг илэрхийлсэн зэрэг дэв болон өөрчлөгдөж байгаа юм.

Мөн Дорнод аймгийн Цагдаагийн газарт бүтцийн өөрчлөлт хийгдэж Хэрэг бүртгэх, Мөрдөн байцаах, Эрүүгийн албадыг нэгтгэн Гэмт хэрэгтэй тэмцэх алба байгуулсан байна. Энэхүү албаны даргаар Эрүүгийн тасгийн дарга, цагдаагийн дэд хурандаа Н.Ганзориг томилогдсон бөгөөд Цагдаагийн газрын даргын орлогчийн албыг давхар хашихаар болжээ.

Г.Алтанхуяг

Сум багийн ИТХурлын дарга болон ИНХурлын дарга, Засаг дарга нарт Монгол улсын "Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх тухай хууль”-д заасан үүргийнхээ дагуу хариуцсан нутаг дэвсгэрийнхээ эрүү хэв журмын нөхцөл байдал, нутаг орны онцлог байдалд тохируулан иргэдээс ирүүлж буй санал хүсэлт, гомдол мэдээлэлд үндэслэсэн гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ажлыг төрийн болон төрийн бус байгууллага аж ахуйн нэгж, иргэд олон нийтийн оролцоотойгоор хамтран шинэлэг арга хэлбэрээр зохион байгуулж, үр дүнг тооцон ажиллаж, мэдэгдлийн хүрээнд хийсэн ажлын биелэлтийг өгөгдсөн чиглэлийн дагуу заалт бүрээр нь гарган сар бүрийн 25-ны дотор ирүүлж байхаар 2014 оны 3-р сарын 31-ний өдрийн 66, 67, 68, 69 тоот албан мэдэгдлийг хүрүүлсэн.

Уг мэдэгдлийн биелэлтийг 4-р сарын байдлаар тооцож үзэхэд:
Мэдэгдлийн хариу танилцуулгыг Чулуунхороот, Баян-уул, Сэргэлэн сумд болон Хэрлэн сумын 3. 7, 10-р багууд 2014 оны 4-р сарын 25-нд буюу хугацаандаа ирүүлсэн. Матад сум 4-р сарын 27-нд, Гурванзагал сум 4-р сарын 28-нд, Халхгол сум 4-р сарын 29-нд, Дашбалбар сум 5-р сарын 1-нд тус тус ирүүлсэн ба бусад сум, багууд ирүүлээгүй байна.

/Мэдэгдэлийн хариу ирүүлээгүй сум, багууд: Баяндун, Баянтүмэн, Булган, Хөлөнбуйр, Цагаан-овоо, Чойбалсан сумд, Хэрлэн сумын 1, 2, 4, 5, 6, 8, 9-р багууд/ Сум тус бүрээр нь биеэлтийг тооцож, хийсэн ажлын гүйцэтгэл нь бүрэн гарсан ажлуудыг түүвэрлэж үзвэл:
1. Чулуунхороот сум: Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд өөрчлөлт оруулж, Зөвлөлийн гишүүдийн ажил үүргийн хуваарийг тодотгож, төлөвлөгөөнд тусгасан ажлуудыг гишүүд тус бүрд хариуцуулж хувиарласан, Өнгөрсөн сарын хугацаанд Хүүхдийн цэцэрлэг архинаас татгалзсан 2 иргэнийг ажлын байраар хангасан, ГХУСАЗСЗөвлөлөөс Цагдаагийн хэсэгтэй хамтран Ерөнхий боловсролын сургууль, ЗДТГазар, Хөдөөгийн 2 багт архины хор хөнөөлийн талаар сургалт, мэдээлэл хийж, давхардсан тоогоор нийт 95 хүнийг хамруулсан.

Гэр орон орчин тойрондоо түгшүүр төрүүлдэг 2 иргэнийг захиргааны журмаар баривчлах арга хэмжээ авч, Цагдаагийн хэсгээс захиргааны зөрчил гаргасан 89 иргэн 1 аж ахуйн нэгжид нийт 635.000 төгрөгийг торгууль оногдуулж ажилласан. Иргэдийн эргүүл 2 удаа гарч ажилласан. ХӨТЯШ-тэй 3 хүнийг төсөл, хөтөлбөрт хамруулсан. Тус суманд Согтууруулах ундааны худалдаа үйлчилгээ эрхэлдэг 6 цэг үйл ажиллагаа явуулж байгаад хяналт тавьж ажиллаж байна уг 6 цэгт дотор гадна камержуулалт тавиулсан.

2. Баян-уул сум: /2014.04.04-ны өдөр/ "Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ажил зохион байгуулах тухай” Засаг даргын захирамж гарган ГХУСАЗСЗөвлөлд хүргүүлэн багийн Засаг дарга нарт ажлын чиглэл хүргүүлсэн. Сумын иргэдийг архинаас гаргах, архины эсрэг үйл ажиллагаа явуулах зорилго бүхий "Эрүүл идэвхитэй амьдрал клуб”-ын үйл ажиллагааг дэмжин төсвөөс 1 сая төгрөг хувиарлан суулгасан.
Олон нийт цагдаагийн хамтын ажиллагааны хүрээнд 40-өөс дээш насны иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих бодлого чиглэлийн дагуу гудамж хэсэг хариуцсан хэсгийн ахлагч нарыг томилон цалинжуулан ажиллуулж байна.

Байгууллагуудын дотоод журамд архидан согтуурсан тохиолдолд ажлаас халах хүртэл хариуцлага тооцохоор тусгуулсан. Одоогоор 1 алба хаагч ажлаас халагдсан, 2 алба хаагч сахилгын арга хэмжээ авагдаад байна. Хорихоос суллагдсан 1 иргэнийг НХХэлтэстэй хамтран тусламж үйлчилгээнд хамруулан, 1 иргэнийг ХХэлтэст зуучилж ажилтай болгохоор хамтарч ажиллаж байна. Архи согтууруулах ундааны цэгт Мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтарсан хяналт шалгалтыг 2 удаа явуулсан. Иргэдээс санал хүсэлт авах зорилгоор "Иргэдтэй уулзах өдөр” зохион энэ үеэр иргэдээс гаргасан санал хүсэлтийг ГХУСАЗСЗөвлөлийн төлөвлөлтөнд тусгасан.

Сумын ЗДТГазар гадна дотор талд камержуулалт тавьж, дотоод үйл ажиллагаандаа хяналт тавьж ажиллаж байгаа бөгөөд Сумын төвд 75 гэрэл шинээр суурилуулан хуучин гэрлийн засварт 5,0 сая төгрөг төсөвлөөд байна.

3. Гурванзагал сум: Зөвлөлийн бүтэц, бүрэлдэхүүнийг шинэчлэн –Эрх зүйн сургалт сурталчилгаа хийх, -Мал хулгайлах гэмт хэрэгтэй тэмцэх, -Архидан согтуурахтай тэмцэх, -Хөдөлгөөний аюулгүй байдлыг хангах гэсэн ажлын 4 хэсэг болгон, ажлын хэсэг тус бүр өөрсдийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөө гарган ажиллаж байна. Сумын ГХУСАЗСЗөвлөл нь "Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлье” уриатай самбар гаргаж, хууль тогтоомж, ухуулга сурталчилгаа, зөвлөмж, сэрэмжлүүлэг байршуулж, иргэд олон нийтийг мэдээ, мэдээллээр тогтмол хангаж ажиллаж байна.

Сумын хэмжээнд архины хамааралтай архинд донтох өвчтэй 17 хүн байгаа ба тэдэнд сургалт мэдээлэл хийх архины эмчилгээнд хамруулах нийгэмшүүлэх чиглэлийн ажлуудыг төлөвлөөд байна. Баасан гарагийн "Хууль сурталчлах цаг”-аар архины хор уршгийн талаар сургалт, мэдээлэл зохион байгуулсан ба үүнд давхардсан тоогоор нийт 84 хүнийг хамрагдсан байна. Гэр орон орчин тойрондоо түгшүүр төрүүлдэг 9 иргэнийг судалгаа бүртгэлд авч хяналт тавьж ажиллаж байна.

Сумын Засаг даргын А/33 тоот захирамжийн дагуу сумын хэмжээнд гэмт хэрэг, нийгмийн хэв журмын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх 14 хоногийн аяныг зарласан бөгөөд энэ ажлын хүрээнд төрийн байгууллагын алба хаагчид нийтийн эргүүл, жижүүрт гарч ажилласан. Согтууруулах ундааны худалдаа үйлчилгээ эрхэлдэг 3 цэг үйл ажиллагаа явуулж байгаад хяналт тавьж ажиллаж байна уг 3 цэгт Мэргэжлийн байгуулагуудын төлөөлөлтэй хамтарч хяналт тавьж ажиллаж байна.

4. Дашбалбар сум: Сумын ГХУСАЗСЗөвлөлийн үйл ажиллагаа тогтмолжиж байгаа ба 2014 оны 1-р улиралд 132.000 төгрөгийн зарцуулж ажилласан. Сумын хэмжээнд судалгаагаар архины хамааралтай архинд донтох өвчтэй 97 хүн байгаа ба өнөөдрийн байдлаар 16 хүн архинаас татгалзаж гараад байна. "Ухаарал” сэдэвт сургалтыг 35 хүнд зохион байгуулж, 15 хүнд тамхинаас гарах наалт хийж, тамхинаас гаргав. Архинаас гарсан 1 хүнийг ажилд зуучлаад байна.

ЗДТГазрын болон байгууллагуудын ажилчдын архи тамхины хэрэглээний судалгааг гаргаж, 3-р сарын 21-нд БОЭТөвийн СНТасгийн эмч Батболдыг урьж, "Хорт зуршил ба түүний хор холбогдол, буруу зан үйлээ хэрхэн засах нь” сургалтыг зохион байгуулсан. Орон гэртээ хүн цуглууж бүлэг бөөгнөрөл үүсгээдэг 3 өрхийн судалгааг гаргаж, 1 өрхийн гэр бүлтэй уулзалт зохион байгуулсан. Тус суманд согтууруулах ундааны худалдаа үйлчилгээ эрхэлдэг 17 цэг үйл ажиллагаа явуулж байгаад хяналт тавьж ажиллаж байна уг 17 цэгээс 15 нь камержуулаад байна. Мөн бүх төсвийн байгууллагууд гэрэлтүүлэгээ сайжруулсан, Тус суманд Хорихоос суллагдсан 3 иргэн байгаа ба одоогоор 3-уулаа хөдөө багт малчнаар ажиллаж байна.

5. Матад сум: Сумын хэмжээнд 365 малчин өрхийн судалгаа, нийт 5 багийн 10 малчны бүлгийн судлагааг гаргасан. ИТХурлын ээлжит 5-р хуралдаанаас Цагдаагийн хэсгийн хэвийн үйл ажиллагааг хангахад 2 сая төгрөг, Олон нийтийн цагдаагийн ажилтан ажиллуулахад 3 сая төгрөг төсөвлөж баталсан. Цагдаагийн хэсэгтэй хамтарч сэрэмжлүүлэг, анхааруулгыг гаргаж, аж ахуйн нэгжид 15 ширхэг, иргэдэд 50 ширхэгийг тараасан. ГХУСАЗСЗөвлөлийн самбарын мэдээллийн байнга шинэчлэн мэдээлэл, сурталчилгааг иргэд олон нийтэд хүргэж байна. Тус сумын 3 иргэн сайн дураараа өөрсдийн хүсэлтээр архинаас гарах эмчилгээнд хамрагдсан. Нийгмийн хэв журам зөрчсөн 6 иргэнийг өөрсдийг нь Цагдаагийн хэсэгтэй хамтарсан эргүүлд ажиллуулсан. Одоогийн байдлаар камержуулалт тавьсан 4 аж ахуйн нэгж байна. Хэсгийн төлөөлөгч ээлжийн амралттай байгаатай холбогдуулан Олон нийтийн эргүүлийг 4-р сарын 21-нээс эхлэн төсөвт байгууллагын алба хаагчдын хүчээр зохион байгуулж байна.

6. Сэргэлэн сум: 2014 оны 1-р улирлын тайлан байдлаар бичсэн. /Мэдэгдлийн мөрөөр хийсэн ажлын биелэлт ирүүлээгүй/ 2014 оны 1-р сард багуудын ИНХурлыг хийж, 5 багийн 244 иргэнийг хамруулсан. Албан байгууллага, багийн Засаг дарга нар айл өрх, иргэдтэй уулзаж, орчны хог хаягдлыг цэвэрлэх, гал түймрийн аюулаас урьдчилан сэргийлэх талаар мэдээлэл өгч 3-р сард нийтийн цэвэрлэгээ зохион байгуулж, 5 машин 135 хүн ажилласан. Малчин өрхүүдийн гар утасны жагсаалтыг авч нэгтгэн ЦГазар, аймгийн ГХУСАЗСЗөвлөлд хүргүүлсэн.

7. Халхгол сум: Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх салбар зөвлөлийн самбар гарган ГХУСЗөвлөл, Өсвөрийн цагдаа бүлгэмийн ажил, гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх талаар Засаг даргын Тамгын газрын ажил, аймгийн Цагдаагийн газраас гаргасан мэдээлэл, уриалга, сурталчилгааны материалуудыг байршуулан сурталчилж байна. "Архигүй Дорнодчууд” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх төлөвлөгөөг ГХУССЗ-ийн төлөвлөгөөнд тусган баяр ёслолыг архигүй тэмдэглэх, байгууллага хамт олноороо гэмт хэрэг, зөрчилгүй, архигүй хамт олон болох хөдөлгөөн өрнүүлэн сумын төсвийн болон бусад аж ахуй нэгжүүдэд албан даалгавар, уриалга гаргаж хүргүүлээд байна. Архины хамааралтай,архинд донтох өвчтэй иргэдийн судалгааг гарган "Эрүүл идэвхтэй амьдрал” сургалт зохион байгуулж 14 хүн хамруулсан.

Ажлын байранд архидан согтуурах явдлыг таслан зогсоох, аливаа гэмт хэрэг, зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх, байгууллагын дотоод үйл ажиллагаа, аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор Бүрэн дунд сургууль, Ялалт музей, сум дундын эмнэлэг, Хүүхдийн цэцэрлэг, Цэн дун, Хан чандмань, Цэцэглэн, Хан сүмбэр зэрэг албан газар байгуулагууд, худалдаа үйлчилгээний газрууд гадна дотор талдаа камер тавьж хяналт хийж байна. Хорихоос суллагдсан хорихоос өөр төрлийн ял шийтгэлтэй /ял тэнссэн, ял хойшлогдсон/ 7 иргэнд хяналт тавин ажиллаж байна.

"Архигүй Дорнодчууд” хөтөлбөрийн нээлт хийсэн. Халхгол сум 2013 онд "Архигүй амьдрал” аяныг 2 удаа зохион байгуулж уг аянд манай иргэд идэвхтэй хамрагдан зохион байгуулсан ажлаараа аймгийн хэмжээнд 1-р байр эзэлсэн бөгөөд 2014 онд энэ амжилтаа улам бататган аливаа баяр ёслолыг архигүй тэмдэглэх, байгууллага хамт олноороо гэмт хэрэг, зөрчилгүй хамт олон болох зорилт дэвшүүлэн сумын ГХУССЗ-өөс гаргасан "Уриалга”-ыг албан даалгаврын хамт байгууллагын дарга нарт гардууллаа. Мөн сүүлийн жилүүдэд архинаас 1-с 7 жилээр татгалзсан 16 хүнд сумын ГХУСАЗСЗ-ийн дурсамжийг гардуулав. Сумын ГХУСАЗСЗ, ИТХ, Засаг даргын Тамгын газар, Цагдаагийн тасгийн санаачлагаар Архидалтын эсрэг "Эрүүл идэвхтэй амьдрал” клубын Халхгол дахь салбар байгуулагдаж 13 хүн 5 хоногийн сургалтанд хамрагдан сертификат авлаа. "Эрүүл идэвхтэй амьдрал” клубын Халхгол дахь салбарын цаашдын үйл ажиллагааг дэмжин сумын ИТХ, Засаг даргын Тамгын газар хамтран клубын байр, дотоод тохижилтыг хийхээр боллоо. Халхгол сумын Ташгай багийн малчдын бүлгийн ахлагч нарын сургалт зөвлөгөөнийг зохион байгуулав. Зөвөлгөөнд малчдын бүлгийн ахлагч 12 хүн оролцсон.

Олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдрийг тохиолдуулан сумын эмэгтэйчүүдийн чуулга уулзалтыг зохион байгуулж, 150 малчин эмэгтэйчүүд оролцсон. Халхгол сумын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж байгаа албан байгууллагууд иргэдэд төрийн үйлчилгээг нэг цэгээс түргэн шуурхай хүргэх зорилгоор "Нээлттэй хаалганы өдөрлөг”-ийг зохион байгуулж ажилласан талаар тус тус мэдээ, тайлан ирүүлсэн байна.

Дээрх тайлан мэдээнээс харахад: Сумдын төр захиргааны байгууллагууд Цагдаагийн газар болон холбогдох мэргэжлийн байгууллагуудын өгсөн мэдэгдэл, зөвлөмжийн дагуу тодорхой ажлуудыг хийж гүйцэтгэн хийж буй ажлын тайлан мэдээгээ ирүүлж, байгаа нааштай эхлэл байгаа хэдий ч ихэнх сумд хийсэн ажил түүний үр дүнг тусгаагүй, хийхээр төлөвлөөд байгаа гэх хэрэгжүүлээгүй ажлын талаар дурьдсан байгаа нь учир дутагдалтай байна. Өөрөөр хэлбэл: Халхгол сумаас бусад сумд хийсэн ажлаа баримтжуулж, зурагжуулаагүй, хийсэн ажлын тоон үзүүлэлт, мэдээлэл багатай ерөнхий байдлаар бичигдсэн тайлан мэдээ ирүүлсэн байгаа нь бодит хийсэн ажил бага, ажлын үр дүн хангалтгүй байна.

Мэдэгдэлийн хариу болон гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ажлын тайлан мэдээ ирүүлээгүй сум, багуудад /Баяндун, Баянтүмэн, Булган, Хөлөнбуйр, Цагаан-овоо, Чойбалсан сумд, Хэрлэн сумын 1, 2, 4, 5, 6, 8, 9-р багууд/ хариуцлага тооцуулахаар санал гаргаж хүргүүлсэн.

Цагдаагийн газрын олон нийттэй харилцах ахлах байцаагч, цагдаагийн хошууч Д.Ариунсанаа мэдээлсэнийг М.Цэрэндаваа.

Дорнод аймаг дахь гаалийн газар нь Монгол Улсын Дорнод хэсгийн  буюу Зүүн хязгаарын гаалийн ууган байгууллага юм.  2001 онд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын үүсэл, хөгжлийг тодорхойлох, байгууллагын  түүхийг тодорхой болгон бичиж үлдээх зорилгоор   ажилласан хүмүүсийн материалаас үзвэл Богд хаант Засгийн газрын үед "Гаалийн хэргийг эрхлүүлэх” алба байгуулан, тусгай  хүн томилон ажиллуулж байсан байна. Түүнчлэн манай  улсын Зүүн  хязгаар буюу Дорнод аймгийн нутагт "Зүүн өмнө хязгаарын гаалийн хороо”, "Хайлаарын  замын гаалийн хороо”, "Эрээнцав”, "Хөхнуурын гааль, түрээсийг эрхлэх газар”, "Буйр нуурын гаалийн хороо”, "Булан дэрсний гааль” гэж байсан нь түүхэн зарим баримт бичгүүдэд дурьдагдсан байдаг бөгөөд үүнийг тэр үеийн зарим ахмадууд баримттайгаар ярьж өгснийг  түүхэн номонд тэмдэглэн авч үлдсэн юм.

1921 онд Ардын түр засгийн газрыг өргөтгөн, бүх эрхийг  төвлөрүүлж, 5 яамыг зохион байгуулсаны нэг нь  Сангийн яам. Сангийн яам нь  нь  Улсын санхүү, төсөв, орлого, зарлага зэрэг  бүхий л   ажлыг  зохицуулах болсны дээр   Сангийн яамны 6 хэлтсийн нэг нь "Мөнгөн сан, гааль, түрээсийн хэлтэс”-ийн байсан бөгөөд энэ нь 1912 онд байгуулагдсан улсын үндэсний гаалийн албыг сэргээн, шинээр үүссэн нөхцөл байдалд зохицуулан үргэлжлүүлсэн нь одоогийн Монгол Улсын Гаалийн байгууллагын эх үүсвэр болсон юм.

Түүнчлэн 1921 оны 10-р сард гадаад, дотоод худалдаанаас Гааль, түрээс  хураах дүрэм батлагдаж, 10-р сарын 20-ноос мөрдөгдөж эхэлсэн бөгөөд энэ өдрийг "Монголын гаальчдын өдөр” болгон тэмдэглэдэг уламжлалтай болжээ. Өнөөдөр энэхүү баярын өдөр

Өөрөөр хэлбэл Сангийн яамны харъяанд  улсын төсөв  бүрдүүлэх гол үүрэгтэйгээр  Гаалийн байгууллага ажиллаж байгаад  Засгийн газрын 1929 оны 12-р сарын 06-ны өдрийн шийдвэрээр  Худалдаа аж үйлдвэрийн Яамыг шинээр байгуулан, "Гаалийн хэргийг эрхлэх газрыг” харъяалуулж, Гаалийн байгууллагыг гадаад худалдааны онц эрхийг хэрэгжүүлж, бараа товарыг гадагш гаргах ба оруулах явдлыг төлөвлөгөөтэй явуулахыг хариуцуулсан байна.

Энэ үед хийгдэж байсан  гадаад худалдаа онцлог байсан бөгөөд ихэнхдээ  ЗХУ-тай худалдаа хийдэг байсан нь гаалийн хяналтын ажиллагааг    хөнгөвчилж байсан бөгөөд   1932 онд Сангийн яамны харъяа  гаалийн хэлтэс болж, улмаар 1933 оны 1-р сард Сангийн сайдын  тушаалаар хэлтсийг татан буулгаж,  орлогын хэлтэстэй нэгтгэсэн байна. 1939 оны 10-р сарын 25-ны Улсын Бага хурлын тэргүүлэгчдийн 74-р тогтоолоор  тухайн үеийн  гаалийн ажлын онцлогтой уялдуулан Гаалийн тухай дүрэм, гаалийн тарифын нэгдсэн тодорхойлолтыг  баталсан байна. Энэ дүрмээр монголын гаальчдыг  дүрэмт хувцастай болгохоор шийдэж, 1940 оны Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор  гаальчдын   тэмдэг, формын хувцасны загвар, хэмжээг батлан, 1941 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн байна.

Нийгмийн хөгжлийн шаардлагаар Гаалийн албаны эрх зүйн зохицуулалтыг өөрчилж, хуульчилж сайжруулах хэрэгтэй болоход БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчид 1973 оны 98-р зарлигаар  "БНМАУ-ын  Гаалийн хууль”-ийг баталж, 1973 оны 06-р сарын 01-нээс эхлэн мөрдсөн юм. Энэ хууль нь Монгол улсын түүхэнд анх удаа Гаалийн үйл ажиллагааг  эрх зүйн хувьд зохицуулахаар гаргасан анхны баримт бичиг байв.

.......1990 оны Улс төр-нийгмийн өөрчлөлт нь төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт  шилжих эх суурийг тавьж, эдийн засгийг зах зээлийн харилцаанд  шилжүүлэх явцад өмчийн олон хэвшил буй болж, үнийг чөлөөлж, гадаад худалдааг либералчилснаар, хувиарлалтын тогтолцоо задарч, зах зээлийн тогтолцооны орчин бүрэлдэж эхэлсэн билээ.

1990-1996 онуудад Дорнод хязгаарын гаалийн байгууллагын түүхэнд холбогдох хэд хэдэн чухал  үйл явдлууд болов. Гаалийн хэрэг эрхлэх газрын 1990 оны 1 дүгээр сарын 3-ны 04 тоот шийдвэрээр Гаалийн хорооны төвийг Эрээнцаваас Чойбалсан хотод шилжүүлж, зүүн гурван аймгийн нутагт орших гаалийн салбар болон төлөөлөгчийн ажлыг  нэгтгэн зохион байгуулж, БНМАУ-ын Засгийн газрын 1990 оны 101/111 дүгээр тогтоолоор тус Гаалийн хороог 1990 оны 12 дугаар сарын 7-ноос "Гаалийн газар” болгосноос "БНМАУ-ын Чойбалсан хот дахь гаалийн газар”байгуулагдсан байна. Ингэж Дорнод хязгаарын гаалийн байгууллага түүхэндээ анх удаа төрийн сүлд бүхий тамга хэрэглэх болж, тус газрын анхны даргаар Нацагийн Энхээг томилжээ.

Энэ үед тус газар Дорнод аймгийн Чойбалсан суман дахь "Хавирга”, Дашбалбар суман дахь "Мардай”, "Ямалх”,  Баян-Уул суман дахь "Ульханмайхан”,  Чулуунхороот суман дахь"Эрээнцав”, Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан  суман дахь  "Бичигт”, Хэнтий аймгийн Дадал суман дахь "Агацын гол ” зэрэг байнгын салбар болон түр боомт,  зэрэг  7 нэгжтэй  байсан бөгөөд 1990 оны эцэст ахлах байцаагч 5, Гаалийн улсын байцаагч 13, үйлчлэгч 2, дарга, ня-бо, эд хариуцагч зэрэг 23 ажиллагсадтай байжээ.

Одоо  тус газар нь байнгын ажиллагаатай 2, уртасгасан хугацаагаар ажилладаг 2, улирлын чанартай,  түр ажиллагаатай 1, болон  Сүхбаатар аймгийн Төмөртийн овооны "Цайрт минериал”ХХК, Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Улааны ордын "Шинь шинь” ХХК, Дорнод аймгийн Чойбалсан сумын нутаг дахь Цавын холимог металлын ордоны "Шанлун” ХХК-ний үйлдвэрлэлийн баазын дэргэдэх гаалийн хяналтын бүс, НОБ, Олон Улсын Шуудан Илгээмж  дэх гаалийн хяналтын бүс  гэсэн бүгд 9 нэгж салбарт үйл ажиллагаа явуулж байна. Тус гаалийн газар нь нийт 49 Гаалийн улсын байцаагч, 17 техник үйлчилгээний ажилчинтай, нийт 66 хүнтэй томоохон айл болсон байна.

Тус газар нь олон салбар, боомттай, өөр хоорондоо 120-460 км-ийн  зайд оршдог, агаарын  болон авто зам,  төмөр замын гарцтай, 2 талын  болон олон улсын зэрэглэлд багтдаг боомтуудтай, усан хилтэй,  ОХУ, БНХАУ-тай 2 уулантай нь хиллэдэг, монгол улсын стратегийн чухал ач холбогдолтой газрын тосны  үйлдвэрлэлийн чиглэлийн  хүн хүч, техник хэрэгсэл нэвтрүүлдэг зэргээрээ бусад гаалийн газар, хороодуудаас онцлогтой.

Жилд дундачаар 131482,2 тн  бараа /ачаа/, 70795 зорчигч, 11145 авто  тээврийн хэрэгсэл, 1612 ачааны вагон, 172 онгоцонд хяналт, шалгалт хийж улсын төсөвт 7,3 тэрбум төгрөг  төвлөрүүлдэг  томоохон байгууллага болон өргөжив..

Хилийн гаалийн салбар, боомтууд бүгд байнгын найдвартай эрчим хүчний эх үүсвэртэй болсны зэрэгцээ хяналт, шалгалтын зориулалттай цогцолбор байр, орон сууц зэрэг ажлын  болон ахуйн нөхцөл бололцоогоор бүрэн хангагдаж жилийн аль ч улиралд  үйл ажиллагаа хэвийн явуулах боломжтой болов. Мөн "Висат” системийн антеннаар Монгол Улсын Гаалийн Ерөнхий газар болон  Дорнод аймаг дахь гүний гаальтай сүлжээгээр холбогдож, албан хэрэг бүрэн программчлагдан, гаалийн бүрдүүлэлтийг хамгийн орчин үеийн техник хэрэгсэл ашиглан хийж байна. Гаалийн хяналт, бүрдүүлэлтийн үйл ажиллагааг төвөөс  сүлжээгээр байнга хянаж, үйлчилгээг соёлтой, элдэв чирэгдэлгүй байлгах нөхцлийг хангаж байна.

Мөн интернет, электрон авто пүү, гар утасны сүлжээ зэргээр бүрэн хангагдаад байна.

Монгол Улсын Гаалийн байгууллага 2011 оны 9-р сарын 22-ны байдлаар Улсын төсөвт 1,000,000,000,000 нэг их наяд төгрөг оруулж, улсын захиалга даалгаврыг 100 хоногийн өмнө 36,7 тэрбум төгрөгөөр буюу 4,9 хувиар давуулан 103,7 хувиар биелүүлсэн амжилт гаргалаа. Нэг их наяд төгрөг улсын төсөвт төвлөрүүлсэн нь Монгол улсын гаалийн байгууллагын түүхэнд гарч байгаагүй том амжилт юм.

Дорнод аймаг дахь гаалийн газар нь  2006-2011 онд  31231,7 сая  төгрөгийн татвар, хураамжийн орлогыг төвлөрүүлсэн байна.

Монгол улсын зүүн хязгаарт үүсэж хөгжсөн гаалийн алба нь өөрийн үйл ажиллагаандаа онцлог бөгөөд сонин түүхийг бүтээж өнөөдрийг хүрсэн бөгөөд цаашид улс эх орныхоо  нийгэм эдийн засгийн аюулгүй байдлыг, хангах чухал үйл хэргийг бүрэн найдвартай биелүүлэх зориг эрмэлзлэл дүүрэн ажиллацгааж байна. Энэ зорилтын хүрээнд олон ажлууд хийгдэж байна. Гаалийн байгууллага үүсч хөгсөний 99 жилийн ойг угтаж хилийн гаалийн салбар боомтуудын тохижилт, өнгө үзэмжийг сайжруулах, орчноо зүлэгжүүлж, шинээр мод бут тарих, услалтын систем хийх зэрэг арга хэмжээавч, шинээр бусад ажлууд хийгдэв. Хавиргын боомтын Улсын Орлогын барааны  агуулах, эрэлч нохойн байрыг будаж өнгө үзэмжийг сайжруулав.

2011 онд   Гаалийн байгууллага үйлчилгээгээ соёлтой, шуурхай болгох, гаалийн хяналтыг хамгийн сүүлийн үеийн техник хэрэгсэл, ашиглан хэрэгжүүлэх, гаалийн хяналтанд  эрсдлийн удирдлагын аргыг хэрэглэх, Гааль-бизнесийн түншлэлийг хөгжүүлэх, Гаалийн үйлчилгээг олон улсын жишигт хүргэх зэрэг  томоохон зорилт дэвшүүлэн ажиллаж байна.

Ульханмайханы гаалийн салбарын контор, зарим орон сууц, Эрээнцавын гаалийн салбарын хяналтын бүсийн талбай, уурын зуух, орон сууц,  Хавиргын боомтын уурын зууханд иж бүрэн засвар хийгдэж, "Баянхошуу”-ны боомтын 6 айлын орон сууц, Ульханмайханы салбарт хяналтын бүсийн хашаа шинээр баригдаж ашиглалтанд оров.

Мөн хавирга, Баянхошууны боомтод хяналтын рентген  аппарат, металл илрүүлэгч хаалга зэрэг техник хэрэгсэл гаалийн хяналтын үйл ажиллагаанд нэвтэрлээ.

Мөн газар болон салбар, боомтууд тавилга хэрэгслээр хангагдав.. мөн гаальчдын эрүүл мэндийг хамгаалахад зориулагдсан чийрэгжүүлэлтийн танхим ажиллуулахад бэлэн болоод байна.

2012 онд тэмдэглэн өнгөрүүлэх гаалийн байгууллага үүсч хөгжсөний  100 жилийн ойг угтаж оны эхнээс хийх ажлын төлөвлөгөө боловсруулан хэрэгжилтийг ханган ажиллаж байна.

Тухайлбал:  Газрын болон салбар боомтуудын  үүсэл хөгжлийг багтаасан түүхчилсэн танилцуулга, эдийн засгийн үзүүлэлтийг харуулсан, ном эмхтгэл гаргах бэлтгэл ажилд ороод байна.

Энэ оны 9-р сарын 10-ны өдөр ГЕГ-ын хөрөнгө оруулалтаар баригдсан А зэрэглэлийн лабораторийг ашиглалтад хүлээн авав.          Монгол улсын Засгийн газраас төрийн захиргааны шинэчлэлийн хөтөлбөрийн хүрээнд Азийн хөгжлийн банкны тусламжтайгаар хэрэгжүүлсэн "Гаалийн шинэчлэл” төслийн хүрээнд  304,7 сая төгрөгийн нефть, нефтийн бүтээгдэхүүн, химийн бодис, төрөл бүрийн согтууруулах ундаа, мансууруулах болон сэтгэц нөлөөт бодисыг шинжлэх тоног төхөөрөмж нийлүүлж суурилуулагдлаа.

Энэ   салбар лаборатори нь Дорнод аймаг дахь  гаалийн газрын  харьяа боомтуудаар нэвтэрч буй бараанд гаалийн зорилгоор шинжилгээ хийж, тухайн барааны ангиллын кодыг олон улсын "Барааг тодорхойлох, кодлох уялдуулсан систем”-ийн дагуу тодорхойлж, мансууруулах болон сэтгэц нөлөөт бодисыг таньж, илрүүлэх үндсэн зорилготой. Мөн хууль хяналтын байгууллага, стандартчилалын байгууллага, аж ахуйн нэгж, байгууллагын захиалгаар магадлан шинжилгээ хийж гүйцэтгэж болно.

Нефть, нефтийн бүтээгдэхүүний лаборатори нь вакум нэрлэгийн аппарат, хүхэр тодорхойлогч, зууралдлага тодорхойлогч, ус тодорхойлогч багаж болон нефтийн бүтээгдэхүүний октан тоо, цетан тоо тодорхойлогч, хувийн жин тодорхойлогч сүүлийн үеийн багаж, тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон бөгөөд түүхий нефть болон бензин, дизель түлшинд иж бүрэн шинжилгээ хийх хүчин чадалтай.

Нил улаан туяаны спектрометр багаж нь өөрийн дотоод сантай харьцуулан төрөл бүрийн химийн бодис, мансууруулах болон сэтгэц нөлөөт бодисын 100 мянга гаруй төрлийг ялгаж таних боломжтой болно.

Ерөнхий химийн шинжилгээний өрөө нь сүүлийн үеийн лабораторийн бүхий л хэрэгслээр хангагдсан бөгөөд химийн бодисын тоон болон чанарын шинжилгээг тус тус  хийж гүйцэтгэх юм.

Өөрөөр хэлбэл энэ лаборатори нь гаалийн газар, хороодын харъяанд ашиглалтанд орж байгаа анхны байгууламж болж байгаа бөгөөд хийгдэх шинжилгээ, ажлын цар хүрээгээрээ гаалийн ажлын чиглэлээр одоогийн тавигдаж байгаа шаардлага, хэрэгцээг хангацуйц байгууламж юм. Ийм лабораторийг орон нутагт шинээр барьж байгуулсанаар Монгол Улсын Гаалийн байгууллага 2009-2012 онд өөрийн стратегийн зорилтын хүрээнд  тодорхойлсон "Мэдлэг оюунд суурилсан өндөр чадавхи бүхий мэдээлжсэн гааль болно” гэсэн зорилтыг хэрэгжүүлэх нөхцлийг бүрдүүлэв. Мөн Монгол Улсын Үндэсний хөгжлийн зорилтод хувь нэмэр оруулах,  Үндэсний аюулгүй байдлыг хамгаалах, Гадаад худалдааг хөнгөвчлөх, Улсын төсвийн орлогыг бүрдүүлэх зэрэг зорилтыг ханган биелүүлэхэд энэ ашиглалтад орж байгаа лаборатори онцгой  ач холбогдолтой юм.

Энэ лаборатори ашиглалтанд орсноор аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдэд учирах зардал, элдэв чирэгдлийг арилгаж, цаг хугацааг хэмнэсэн, үйлчилгээг эздэд нь ойртуулсан ихээхэн чухал арга хэмжээ болов

2011 онд манай байцаагч нар  гаалийн хилээр нэвтрэх   50808    зорчигч, 653,9  мян     тн ачаа,    ачааны болон суудлын  11743    машин,   148    нисэх онгоц,     965    ачааны вагон, 176 олон улсын шуудан илгээмжид  гаалийн хууль тогтоомжийн дагуу үзлэг шалгалт хийж, үзлэг шалгалтын явцад   гаалийн хууль тогтоомж зөрчсөн 61 зөрчил илрүүлж хууль тогтоомж зөрчигчдөд 2883,5 мян төгрөгийн торгууль ногдуулснаас гадна 8 нэрийн 783,2 төгрөгийн барааг хурааж улсын орлого болгосон байна.

2011 оны эхний 3-р улирлын байдлаар  4494,1 сая төгрөгийн татвар, хураамжийн орлогыг улсын төсөвт төвлөрүүлсэн       амжилттайгаар гаальчдынхаа баярыг өдрийг угтаж байна.

Ийнхүү Дорнод аймаг дахь гаалийн газарын хамт олон бид  улс орныхоо  эдийн засгийн аюулгүй байдлыг хангах, улсын төсвийг бүрдүүлэх, гадаад худалдааг хөнгөвчлөх,  бизнес эрхлэгч зорчигч иргэдэд гаалийн үйлчилгээг  соёлтой,  шуурхай   хүргэх  хариуцлагатай  үүргээ нэр төртэйгээр биелүүлж байна.

Товч түүх, үндсэн үйл ажиллагаа

Чойбалсан хотын Цахилгаан станцын суурийг 1967-06-17 ны єдєр тавьж, эхний ээлж 1967-1970 онд ЗСБНХУ /хуучин нэрээр/-ын техник, эдийн засгийн тусламжаар 12 мвт-ын хүчин чадалтайгаар баригдан ашиглалтанд орсон.

Үйлдвэр нь Адуунчулуун уурхайн 13 хувийн үнслэг, 47 хувийн чийглэг, 2350 ккал/кг илчлэг бүхий хүрэн нүүрсээр ажилладаг.

1979-1982 онуудад өргөтгөл хийгдэж шинээр БКЗ-75-39/фб маркийн 3 зуух, ПТ12-35/10 маягийн 2 турбогенератор суурилуулан станцын хүчин чадал 36 Мвт болсон юм.

1998-2002 онд ХБНГУ-ын 21.0 сая дойч маркын зээлийн хөрөнгөөр 2 үе шаттайгаар шинэчлэл хийгдэн БКЗ-75-39фб маягийн 3 зуух компьютерийн удирдлагатай болж, хими ус цэвэрлэгээнд бүрэн автомат удирдлага бүхий эсрэг Осмосын төхөөрөмж суурилагдсан.

2004-2008 онд Дэлхийн банкны 2.2 сая долларын зээлийн хөрөнгөөр цахилгаан, дулааны шугам сүлжээний алдагдал бууруулах төслүүд хэрэгжив.

2001-2008 онуудад Монгол Улсын Засгийн Газраас хэрэгжүүлсэн Зүүн бүсийн хөдөө орон нутгийн сумдыг цахилгаанжуулах бодлогын хүрээнд Дорнод болон Сүхбаатар аймгийн нийт 17 сумыг Дорнод бүсийн эрчим хүчний системд холбож, төвлөрсөн цахилгаан хангамжийн нэгдсэн сүлжээнд шилжүүлэхэд 15.4 тэрбум төгрөгийн хөрөнгийг оруулжээ.

ОХУ, БНХАУ-аас 3 сум импортын ЦЭХ-ээр хангагдаж, 1 сум салхины эрчим хүчийг ашиглаж байгаа бөгөөд нийт 38 сум, багийн 22673 айл өрх, 1582 аж ахуйн нэгж, албан байгууллага, уул уурхайн 4 ордын баяжуулах, олборлох үйлдвэрүүдийг 6, 10, 15, 35, 110 кВ-ын цахилгаан дамжуулах, түгээх агаарын шугамаар цахилгаан эрчим хүчээр хангаж байна.

Тус компани нь Эрчим хүчний төвлөрсөн системд холбогдоогүй бие даан дангаараа үйл ажиллагаа явуулсаар 40 жил болж байгаа бөгөөд цахилгаан, дулааны эрчим хүчийг үйлдвэрлэх, түгээх, зохицуулалттай хангах 6 тусгай зөвшөөрлийг хамтад нь эзэмшиж, үйл ажиллагаа явуулдаг нь Монгол Улсын хэмжээнд ижил төстэй Дулааны цахилгаан станц, Дамжуулах, Түгээх Сүлжээ Хувьцаат компаниудаас ялгаатай юм.

Статус, өмчийн хэлбэр

Монгол Улсын Засгийн газрын 2001 оны 7 дугаар сарын 9 ны өдрийн 164 дүгээр тогтоолоор "Дорнод бүсийн эрчим хүчний систем” төрийн өмчит хувьцаат компани болсон бөгөөд хувьцааны 41,0 хувийг Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яам, 39,0 хувийг Төрийн өмчийн хороо, 20 хувийг Сангийн яам тус тус эзэмшдэг.

Хүчин чадал, үндсэн тоноглол, техникийн үзүүлэлтүүд

36 Мегаватт-ын суурилагдсан хүчин чадалтай; 39 атмосферийн даралттай, цагт 330 тн уур боловсруулах нийлбэр хүчин чадал бүхий ТП-35У маягийн 3, БКЗ-75-39фб -ын 3 зуух, АП-6-35/5, ТП-12-39/13 маягийн тус бүр хоёр турбинтэй.

2014 оны 1-р улирлын байдлаар Дорнод аймагт шинээр 61 аж ахуйн нэгж, байгууллага бүртгүүлж, үйл ажиллагаа эрхлэн явуулах зөвшөөрлөө аваад байна. 2014 онд тус хэлтэс эд хөрөнгийн бүртгэлийн цаасан архивыг цахим хэлбэрт 100 хувийг шилжүүлжээ. Харин одоо хуулийн этгээдийн бүртгэлийн архивыг цахимжуулах бэлтгэлээ хангаж байгаа тухай мэдээллээ.

А.Хэрлэн

Дашрамд дуулгахад Дорнод аймгийн Цагдаагийн газар нь одоогоор хөдөлгөөнт эргүүлийн гурван автомашинтай. Үүний нэг нь Замын цагдаад байдаг бол 2 нь эргүүл, хэв журам зохицуулахад ашиглагддаг байна.

Сургалтын төвийн нээлтийн ажиллагаанд урилгаар Аймгийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын дарга бөгөөд Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ажлыг зохицуулах салбар зөвлөлийн дарга Р.Зоригтбаатар хүрэлцэн ирж, оролцсон юм.Энэ жил Хууль сахиулахын их сургуулийн 80 жилийн ойн арга хэмжээ болохтой холбогдуулан шинээр байгуулах тохижилт, барилгажилтын танилцуулгыг Цагдаагийн бие бүрэлдэхүүнд танилцуулж, алба хаагчдын санал бодлыг хүлээн авч, тус газраас үе үеийн төгсөгчдийг төлөөлөх зөвлөлийг шинээр байгуулсан байна.