Мин улсын 1368онд Юань улсыг бут цохисноор нанхиадын Мин улс байгуулагдсан юм. Харин НТ-ын 3р зуунд нанхиадын Тан улс байсан.
XV зуунд Хятадын их хаан Юн- Лэ цагаан будааг ард иргэдээс бүлаан авсан үе байв.
Яагаад ингэх болсоны учир.
Хятадын Их цагаан хэрэмийг барьж босгох нөр их аян өрнөж, хэрмийг бат бөх байлгах хамгийн гол хэрэгсэлд цагаан будааны цавуулагийг ашиглах явдал байв.
Хэрэмийн блокийн найрлагад цагаан будаа цавууны найрлагаар асар их хэмжээтэй орсон нь нууц байсаар байжээ.
Нийтийн тооллын 3 р зуунд Мин үлсын үед баригдаж, эринээс эринд их завсар хийгдэж байсан ба энэ засвар хамгийн нууц бөгөөд хамгийн чанартай нь энэ байсан аж.

Эрээнцавын нутагт Бүс, Үүлэн хан, Баянхан, Хайлан, Хөх уул, Цагаан чулуут зэрэг эртний тахилгат уулс оршиж байдаг. Энэ нутагт Монголын хамгийн нам дор газар Хөх нуур (560 м) байдаг бол Үүлэн хан ууланд Манлай баатар Дамдинсүрэнийг оршуулсан гэдэг. Монголын нэрт яруу найрагч Данзангийн Нямсүрэн энэ л нутагаараа Эрээнцаваар овоглож байлаа. Хөх уул нь далайн түвшинээс дээш 1045 м өндөр сүрлэг уул бөгөөд ойр орчимоосоо хамгийн өндөрлөг газар юм. Дагуурын дархан цаазат газарын бүсд багтсан Хөх ууланд эмийн ургамал их ургадаг байна.
Хөх ууланд очсон хүн эргэж ирдэггүй гэж эртнээс л ярьцгаадаг, айж эмээсээр 20-р зуунтай золгосон байна. Хөх ууланд очсон хүн алга болдог, алга болсон хүнээ хайж очсон хүн эргэж ирдэггүй, холоос харахад хүн хар гөрөөс явж байдаг тухай нутагийн хүн ард ам уралдан ярьцгаадаг байна.
1950-аад онд хүмүүс явж байтал нэгэн хүүхэд нь алга болсон, мөн дараа нь нэг малчин өвгөн хүүтэйгээ малд явж байгаад морио хөтлөөд бие засаад эргээд хартал хүү нь алга болсон, ээжтэйгээ явсан хүү эргэж ирээгүй, мөн сүүлд нь 1980-аад онд Хөх уул уруу явсан хүн алга болсонд түүнийг хайхаар явсан хүмүүс эргэж ирсэнгүй. Тиймээс судлаачид 2 удаа судлахаар Хөх уул уруу очоод өөрсдөө ч сураггүй болжээ.
Нутагийн нэгэн өвгөн ан хийж яваад Хөх уул уруу дурандаж байтал бөртийсөн өндөр биетэй Хүн хар гөрөөс (Алмас) алхаж явахыг харсан байна. Нутагийн малчид Хөх уулыг алсаас харан айдас хүйдэст автаж, тэрүүгээр явахдаа Хүн хар гөрөөсийг олж харсан тухайгаа ч ам дамжин хуучилсаар иржээ.
Хөх уулын талаар аймшигтай өөр нэг зүйл бол тэнд яг адилхан уулс байдаг, хаанаас нь ч харсан яг адилхан хэлбэр дүрстэй уулс байдаг. Яг аль уулан дээр нь гараад байгаагаа ойлгоход маш хэцүү, нэг уулаа давахад дахиад л нөгөө уул нь байж байдаг. өөрөөр хэлбэл зэрэгцээ ертөнц тэнд оршдог мэт. Адилхан уулс харагддаг болохоор хүн төөрөөд явчихдаг мэт санагдахаар ажээ.
Эрээнцавын хөх уулс, хөх нуур, хөх өвс нь хөх ертөнцийг санагдуулам хөх тэнгэрийн дор хөвж, газар тэнгэрийн заагаар хил залган хөвөлзөж байдаг. Хөх уулын домог тэртээ зах хязгаарын нутагт домог болон яригдсаар байна.

https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1804893426308355&set=gm.2831786233548509&type=3&theater

Л.МӨНХТӨР /сэтгүүлч, яруу найрагч, Хэлбичгийн ухааны доктор/

Намрын шар өдрүүд үргэлжилсээр...Тэнгэр газраар ээлжлэн явсаар Тунлюо /уулын Жирим аймаг/ хотын Найман хошуунд дөрөө мулталлаа. Хангай нутаг шиг моддын шугуй дундуур давхисаар ойн цоорхойд  суурьшсан тосгонд хүрээд ирлээ. Хаашаа л харна мод. Бас  саяхан хураасан тариалангийн шаргал сүрэлтэй талбай. Зам дагуу бэлчээрийн  зэлүүд талбай ер харагдсангүй. Таримал модод,  түүний завсар чөлөөгөөр тариалангийн талбай үзэгдэнэ. Найман хошуу  саяхан болтол  Зуун-Удын чуулганд хамаарч байж, Тунлюогоос  Жарууд найман хошуу хоёр  Зуун-Удын чуулганд байсан. Зуун-Уд бол одоогийн Улаанхад хот. Тийм ч болохоор Улаанхад хотоос 200 км л зайтай юм билээ. Найман хошуу гэдэг нэрийн тухай тоймтой тайлбар үгүй ч Оросын түүхч Лев Гумилёв Найманы нэрийг Киданы эртний нэгэн ноён 8 хүүтэй байсантай холбон тайлбарлажээ. Кидан улс унасны дараа баруун тйиш нүүн Хар Кидан улсыг байгуулсан юм. Хар киданчуудын зарим нь найман аймаг болсон гэж Гумилёв үзсэн байна. Алан Саундерс тэднийг монголжсон түрэгүүд гэж үзжээ. Мөн Казахстаны зарим эрдэмтэн судлаачид найманчуудыг монгол аймаг гэсэн үзлийг дэмждэг. Казахстаны history.kz сайт тэдний нутаглаж байсан газарзүйн байршилд нь үндэслэн найманчууд үргэлж монгол овог аймгуудын дунд хүрээлэгдэн оршиж байсан монгол аймаг гэж бичжээ. 

Мөн Түрэг улсын үед Монголын төв хэсэгт байсан секиз огуз аймаг хожим Найман болсон, МНТ-нд гардаг найман хүмүүсийн нэр түрэг үг гэсэн онол бий. "Секиз" нь 8 гэсэн түрэг үг юм. Огуз нь одоогийн туркмен, салар түрэг, БНТУ-н туркуудын өвөг түрэг аймаг бөгөөд казах, киргиз зэрэг бусад түрэгүүдийн бүрэлдэхүүнд төдийлөн ороогүй. Энэ бүхэн бол үнэндээ  12 дугаар зууны үед  тэмдэглэгдсэн зүйл л дээ. Найманы ханлигийг 1211 онд Чингис хаан мөхөөсөн. Тэгтэл 14-20 зууны үеийн  Найман хошуу чухам энэ нэртэй холбоотой эсэхийг тэгтлээ нотолсон зүйл үгүй. Манж эрхшээлдээ авсан монголчуудыг өөрийн  захиргааны бүтцэд хуваахаас өмнө бүр тодруулвал Даян хаан /1460-1544/ буюу 14-15-р зуунд Цахар  найман отгийн нэгэнд Найман хошуу багтаж байсан нь их ойрын жишээ билээ. Энэ бол түүх цаг хугацааны бичээсүүд.

Найман хошуу өнөөдөр  элст нутгаа их ногоон төгөл шугуй  болгоод аж төрж сууна. Өнгөрөгч жилүүдэд далай мэт уудам цөл нь Найманы ард түмний сэтгэлийн угт яаж шүүхэн ургамал ногоо тарьж, мод бут ургуулж нутгаа засах билээ гэх хөндүүр бодол тээсэн он жилүүд  байжээ. Хорчины цөлд байрлах Өвөр Монголын Түнляо хотын Найман хошууны нийт нутаг дэвсгэрийн 62 хувь нь цөл бөгөөд ядуу хошуу байлаа. 40 шахуу жилийн турш Найман хошуу нь хөгжих арга замаа ухаалагаар  өөрчлөн, экологийн үр өгөөжтэй арга замыг сонгож, элст манхан нутгаа (цөлжилтөөс) сэргийлэх, засах болон орон нутгийн эдийн засгаа хөгжүүлэхийг нарийн уялдуулан, экологийн бүтээн байгуулалт болон малчид тариачдын орлогыг зэрэг нэмэгдүүлсэн хөгжлийн арга замыг сонгож чадсан юм. Үүний үр дүн гарч шинэ шинэ ололт, шинэ шинэ хөгжлийн гарцыг нээж өнөөдөр амьдрал ахуй, ажил үйлс нь  жигд өсөн нэмэгдсэн байна. Үүнийг чухамдаа “Ногоон хувьсгал”-ын үр дүн гэж хамгийн өргөн утгаар нь үнэлж болно. Түүнийг нь нүдээр үзсэн хэн боловч үнэмшин бахархахаар юм билээ. Үүнийг нь гэрчлэх мэт замын хоёр талаар элст нутгийн уугуул бөгтөрхөн хайлааснууд наран зүг залбирч,  хүдэр бадар ишин дээрээ нялх намиа эрхлүүлэн уйтгартай нь аргагүй бөхөлзөхийг олж үзлээ. Энэ бөгтөрхөн хайлааснууд эргэн тойрон ургасан нялх мододоо энхрийлэх шиг, үлгэр түүх, өнгөрсөн үеэ дурсан суух өвгөд мэт  л санагдсан шүү. 

Найман хошууныхан 1984-2014 он хүртэлх 30 жилд   “Ногоон хувьсгал”-аас улбаатай  нийт 400 сая юаний хөрөнгө гарган 6 сая гаруй акр талбай элсийг засжээ...гэсэн мэдээ олж уншсанаа санаж байна. Үүнээс хойшхи 5 жилд  илүү их газрыг ногоон бүсийн жагсаалтад оруулсан гэдэгт итгэхээс өөр гаргалгаа алга.  1950-иад оны үед бүх газар нутгийнх нь 5.9 хувь нь л ой модтой гэж  бүртгэгдсэн энэ газар одоо бараг 50 хувь нь ой модтой болжээ.  Экологийн нөхцөл байдал сайжрахыг дагаад Найман хошуу цөлд зохицсон таримлыг тарьж ургуулан, ахуй амьдралаа өөд нь татах шинэ замыг нээжээ. Энэхүү цөл нутаг нь нарны гэрлийн тусгал сайн, температурын зөрөө их, газар доорх усны нөөц элбэг, бохирдолгүй зэрэг давуу талтайгаараа экологийн цэвэр газар тариаланг идэвхтэйгээр эрхэлж байна. Бидний явах замд  мододын чөлөөгөөр цухас цухас үзэгдээд байсан тариа ногооны талбайд газар нутагтаа зохицсон  сортын тариалан эрхэлжээ. Үүний нэг тод илрэл нь намрын  хонгор салхин доор  шаргалтах   их ургац хураалт буюу. Тэдний ярьдгаар бол “элбэг хураалт” ажээ. Гацааны айлуудын хашаа хүрээнд  нар  асгачихсан юм шиг  шаргал шаргал  эрдэнэшиш /ноён шиш/-ийн овоонууд алтарна. Энэ л гэрчлээд өгнө дөө. Тэд энэ намрын ургацаа хашаандаа оруулжээ. Будааны үнэ ханш гарахыг хүлээгээд түр  ажиглаж байна. Өнгөрсөн жил нэг жин эрдэнэ шиш 0.7 юань хүрчээ. Нэг жин гэдэг нь манайхаар 500 граммтай тэнцэнэ. Сайн цутгалттай  хоёр ширхэг  эрдэнэ шиш л бараг хагас кило болно. Нэг айл дундажаар  20-30 тонн эрдэнэ шиш хураадаг гэж байна. Ингээд бодохоор нэг өрх айлын орлого аандаа баримжаалагдана. Сүрлийг нь  хураагаад тэжээл хийчихнэ. Суурин маллагааны үхэр  голдуу мал нь түүнийгээ иднэ. Хаягдалгүй технологи гэж л энэ дээ.

Найман хошууны намрын тэнгэр доор нэг дурсгалтай ч гэмээр, шинэ түүх үүдсэн ч гэмээр, түүхэн үйл явдал ч гэмээр арга хэмжээ боллоо.  Энэ бол Тататунгаа нэрэмжит  Монгол үсэг бичгийн музейн нээлтийн арга хэмжээ. Монгол бичиг үсгийн музейгээ тэд анхных гэж тодотгож  байна. Арга ч үгүй биз.

Тэд энэхүү музейгээ вангийнхаа ордонд нээлээ. Тус музейд 500 гаруй  үсэг бичгийн дурсгал тавигджээ. Музейг Найман хошуунд байгуулсан учир юун гэвээс түүхэн хүн Тататунгаа  найман хүн байсан гэдэгт очиж зангидагдаж байна. 1204 онд Чингис хаан Найманы ханлигийг дайрахад Найманы тамгач түшмэл Тататунгаа  алтан тамгаа барин зугтаж яваад олзлогдсон. Үнэндээ бол тэр уйгар хүн. Хүмүүс амь зулбан  зугтааж ахуйд тэр түшмэл гагцаар тамгаа аван  зугтаж явсан нь  ихээхэн анхаарал татсан байж мэднэ. Чингис хааны холыг харах ухаан энэ хүн яавч зүгээр хүн биш гэж бодсны үндсэн дээр түүнийг дэргэдээ аван талархаж  хойчис  ах дүүдээ бичиг үсэг заалгажээ. Түүний гавьяа бол тухай үед хэрэглэж байсан уйгар бичгийг  монгол  авиа бичигт зохицуулан  уйгаржин монгол бичгийг дэлгэрүүлэн төрийн бичиг үсэгт хэрэглэх нөхцлийг бүрдүүлж чадсан гавьяа  буюу. Чухамхүү энэ л цагаас эхлэн уйгар бичгийн суурин дээр  зохиосон  уйгаржин монгол бичиг ихэд дэлгэрчээ. Ийнхүү  тэртээх найман ханлигийн үеийг нааш нь татан нутаг усандаа  бичиг үсгийн музей нээсэн нь монголчуудын хувьд нэг л шинэ зүйл боллоо. Ер нь Найман хошууныхан  оточ Жамбалдорж тойн, эрдэмт мэргэн Бөхөөхишиг гээд алдартай хүмүүсийн нутаг ус гэдгээрээ бахархдаг юм билээ.  Өнгөрсөн жил Жамбалдорж тойныхоо алдрыг таниулах зорилгоор  музейг нь  мөн л вангийн ордныхоо нэгээхэн хэсэгт нээсэн.  Бөхөөхишиг гэх эрдэмтнийхээ тухай ном дурсгал бичиж байгаа хүмүүс ч байна билээ. Тэрээр “Улаанбарс” сэтгүүлийг Бээжинд хэвлэн гаргасан гэдгээрээ бичгийн мэргэдийн дунд ихээхэн алдаршсан нэгэн. Монгол хэлээ дархлан хамгаалах үйлсэд өөрийн гэсэн байр суурьтай ийм нэг музей  Найман хошуунд үйл ажиллагаагаа эхэлж өргөн олонд  үйлчилж эхэллээ. Намайг дагуулж нутгаа үзүүлсэн  эрхэм нөхөр маань  “энд чинь зүгээр л манхан элс байсан газар даа” гэж хошууныхаа төвийг цаагуураа магтаж байлаа. Найман хошуу намрын шар нарныхаа доор нэгэн шинэ музей өлгийдөөд шаргалтаж хоцорлоо. Энэ хошууны эртний угсаа Найман ханлигийн нутгийг Оросын түрэг судлаач Н.Аристов Монголын нууц товчооны мэдээнд үндэслэн Найманы нутаг Эрчис мөрнөөс Монголын Тамир гол хүртэлх газрыг хамарч байсан гэж үзжээ. Монголын нууц товчооны 198-р зүйлд "Найманы Хүчүлүг хан улсаа алдаад цөөн хүнтэй дутааж яваа мэргидийн Тогтоатай уулзаж, Эрчис мөрний Бүхдэрмэ гэдэг газар хамтран цэргээ засаж байжээ" гэж дурьдсан нь түүхийн хуудсанд тодорсоор л …Тататунгаатай өдрүүдийг  үдэхдээ Найман хошууны  зочломтгой ард зоныг сэтгэлдээ тээсээр буцлаа.

Агуйн ам ганц хүн шургаж орохоор жижиг боловч доошоогоо хүнхэр том бөгөөд жонш, цахиур маягийн чулуулаг тогтоцтой, дотроо гэрийн чинээ хоёр том тойрогтой ажээ. Агуйгаас тарваганы яс ихээр олдсон байна. Энэхүү агуйг цаашид хамгаалалтад авч мэргэжлийн байгууллагуудаар судлуулахаар хүсэлт гаргаад байгаа гэнэ.

 Монгол-Германы хамтарсан "Орхон” экспедици 2007 оноос хойш Орхоны хөндий дэх Уйгурын хаант улсын нийслэл Ордубалык буюу Хар балгаст археологийн судалгаа хийж, өнгөрсөн зун судалгаа, хайгуулын ажлынхаа үр дүнд түүхийн хосгүй үнэт олдворууд илрүүлжээ.

 Ордон хот буюу археологчдын "Цитадель” гэж нэрлэдэг цайзат байгууламж нь 35 хавтгай дөрвөлжин километр талбай бүхий асар том хотын гол хэсэг болж байв. Ордон хотын үлдэгдэл өнөөдөр ч тал нутгийн дунд алсаас бараантан сүр бараатай харагддаг. Тэгш дөрвөлжин хэрмийн овгор нь бараг 12 метр өндөр.

Шавар шороо үелүүлэн дэлдэж хийсэн энэхүү хиймэл тавцан дээр барьсан барилгын чуулбарыг Монгол-Германы хамтарсан экспедици хэдэн зуны турш малтаж дундад эртний уран барилгын өвөрмөц зохион байгуулалтыг илрүүлээд байна. Тэрхүү барилгын чуулбар нь голдоо задгай хүрээ бүхий байсан бөгөөд түүний гол төв хэсэгт худаг байсан ул мөрийг судалгааны ангийнхан нээж олжээ.

Худаг хамгийн багадаа 12 метр гүн байсан төдийгүй ёроолд нь хүрэхэд одоо хүртэл устайгаа байжээ. Худгийн модон байгууламж тун сайн хадгалагдаж үлдсэн байна. Мөн худгийн ёроолоос маш сайн хадгалагдсан янз бүрийн олдворууд гарчээ.Тухайлбал, малтлагын явцад нангиад бичгээр "Зургаан хөг, найман аялгуу, 10 тэнгэрт дуурсахуй” хэмээх утгатай хонх олдсон нь 1200 жилийн дараа дуугарахад хөг эгшиг нь алдагдаагүй байгааг археологчид онцолж байв. Түүнчлэн алтадсан төмөр цоож, гантиг чулуун арслангийн хугархай, ургамлын дүрсээр хээлсэн чий будагтай урт модон шонгийн хугархай хоёр ширхэг олдсон нь нүүдэлчдийн rap урлал урлагийн өндөр түвшинд хөгжиж байсныг харуулж буйг археологчид хэлж байна.

Төслийн Герман талын удирдагч, доктор Кристина Франкен "1200 жил худгийн ёроолд хэвтэж байсан хонх дуугарч байхыг сонсоход үнэхээр гайхалтай мэдрэмж төрж байлаа. Монголын хот суурины археологийн судалгааны түүхэнд ийм нойтон, устай нөхцөлд малтлага хийсэн бараг анхны тохиолдол болов уу" хэмээв.

Мөн худгийн ёроолоос, унагасан боловуу гэхээр  ваар сав хэд хэд гарсан нь маш сонирхол татахуйц мэдээлэл өгчээ. Нэг вааран дээр Уйгурын хааны ургийн тамга сийлээтэй байгаа нь худаг он цагийн хувьд хотын амьдрал нэн идэвхтэй өрнөж байсан цаг үед холбогдох бөгөөд хэрэглэгчид нь хааны ордонтой холбоотой болохыг гэрчилж байна. Тэрчлэн худгийн ёроолд тунасан нойтон шаварт органик гаралтай материалууд хадгалагдан үлджээ. Нойтон шавар дотроос нарийн сийлбэртэй модон эдлэлийн үлдэгдлүүдийн зэрэгцээ, метр гаруй урт хэмжээтэй, чий будагтай хоёр модон шонгийн хугархай олдсон нь одоо ч гялалзсан хар өнгөө тэр хэвээр хадгалжээ. Чий будагтай модон шонгийн дээр модны шилмүүс, ургамлын дүрс бүхий гоёмсог хээг цоолборын аргаар маш сайхан урлаж гаргасан байна.

"Хэрэв ийм олдворууд ерийн нөхцөлд, газрын хөрсөнд байсан бол ингэж сайн хадгалагдахгүй, харьцангуй богино хугацаанд ялзарч алга болдог. Иймээс малтлагаар ингэж сайнаараа гарч ирэх нь ховор тохиолдол юм. Хар балгасын олдворууд нь археологичдын хувьд аз тохиосон хэрэг байлаа. Эдгээр олдвор нь Монголд VIII-IX зууны үед оршин тогтнож байсан эртний Уйгурын материаллаг соёлыг тольдон харах боломж олгож байна. Уйгурын хааны үед сууж байсан нийслэл хотод гар урлал өндөр түвшинд хөгжиж байсан, гэхдээ Хятад зэрэг бусад орны соёлын нөлөөг хүртэж байсныг зарим олдворууд гэрчилж байна” хэмээн МУИС-ийн доктор У.Эрдэнэбат ярилаа.

Малтлагын дараа, ялангуяа туйлын эмзэг модон эдлэлүүдийг зохих нөхцлийн дор удаан хугацаанд хадгалж хамгаалахад сэргээн засварлалт, хадгалалт хамгаалалтын нарийн төвөгтэй үйл ажиллагаа, тодорхой хэмжээний төсөв санхүү шаардагдаж байна. Герман, Монгол, Японы нарийн мэргэжлийн сэргээн засварлагчид хамтран эдүгээ Улаанбаатар хотноо Соёлын өвийн төвд авчран хадгалж байгаа Хар балгасын олдворуудыг хадгалж хамгаалах, сэргээн засварлах төлөвлөгөөг боловсруулж эхэлжээ. Сэргээн засварлах үйл ажиллагаа дууссаны дараа археологичид олдворуудыг цаашид нарийвчлан судалж дундад эртний Уйгурын ертөнц ба хөрш зэргэлдээх соёлуудын харилцаа холбооны асуудлын тухай шинэ мэдлэгт хүрнэ хэмээн найдаж буйгаа хэллээ. 

Montsame.mn