Лханаагийн МӨНХТӨР /сэтгүүлч, яруу найрагч/

Миний суманд олон сайхан ахмадууд байсан. Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, Ардын хувьсгалын партизан ч хэд бий. Бусад сумын адил түүх цадигтаа тэргүүнд нь залж хүндэлдэг сэн.  "Дайны жилийн цэрэг явлаа..." гэж сайхан дуу байдаг даа. Миний суманд эх орны дайны үеийн цэрэг эрс олон байсан. Ванчин Бажаа, Бадарч баажаа , муухай Түдэв, Батаа гуай гээд...сураг мэдэхээс. Эд бол дайны үеийн цэрэг буюу эх орноо хамгаалах үйлсэд амиа өгөхөд бэлэн явсан эрс. Түүн дотроос нэг л хүнийг онцлон тодруулах гэсэн юм. Энэ хүн бол Буянхишигийн Сахьяа. Миний нутгийхан Бааран бааваа л гэдэг байсан байх. Сумаас баруун тийш нутагладаг байсныг нь бүдэг бадаг мэдэх...Миний хамаатан хүн. Хааяа аав ээж минь золгуулдаг байсан. Тоймтойгоос нь товч дурдвал иймэрхүү. Цусан гавьяаны улаан тугийн одонтой дайчин явсан хүн дээ.. Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одонг хөгшчүүл ингэж нэрлэдэг байлаа... Сургуульд орсон байх үед эвлэл пионерийн ажлаар ялалтын баярын үеэр байлдаж явсан тухай нь яриулдаг байлаа. Тэр үед сурах бичигт "Аюуш" туужийг аль нэг ангийн сурах бичгээс уншдаг байсан үе л дээ. Сахьяа бааран гэж ийм нэг сайхан хүн эгэл жирийн амьдарсаар чимээгүйхэн одсон юм. Энэ хүнийг цэргийн албанаас халагдахад нь шийтгэн олгосон нэг улаан үнэмлэх байдаг. Тэр үнэмлэхэнд: Буянхишиг овогтой Сахьяа бие болвоос БНМАУ-ын ардын хувьсгалт цэргийн албанаа нас бие тэнхцэж 40 дүгээр онд татагдан ирээд ардын хувьсгалт цэргийн сахилга журмыг хатуужилтайгаар хадгалан сахиж байлдааны ба улс төрийн хүмүүжилтэй болж үндэсний бичиг үсэгт суралцан эндэгдэлгүй үнэн шударгаар уг албыг хааж 5 жилийн хугацааг дуусгаж бэлтгэл болон халагдсан бөгөөд цэргийн эрдмийн нэгдүгээрт онцоор мэргэжсэн цэрэг болох тул энэхүү үнэмлэх бичгийг шийтгэн олгож хадгалуулав. Орон нутгийн олон байгууллагуудаас угтан хүлээн авч олон нийт аж ахуйн зэрэг зохих тэнхцэх албан ажилд нь шинэ хүчин болгон татан оруулах..." хэмээжээ.  Нөгөөтэйгүүр энэхүү  цэргээс халагдсан тухай үнэмлэхийн арын  нүүрэнд  монгол бичгээр таталган бичсэн цохолт  байгаа юм. Энэхүү цохолт бичгийг сийрүүлвээс: “Энэхүү нөхөр ану  ирээд  хугацаа  дуусгасан үнэмлэхээ  хулгайд алдсан мөн бөгөөд үүнийг нь манай сумангийн захирагч  ану баталсан тул  үүнд жинхэнэ үнэмлэхийг олговой.” гэсэн утгатай ажээ. Тийм болохоор   Завхан аймгийн цэргийн хэлтсээс энэхүү үнэмлэхийг  дахин олгож байжээ.  Үнэмлэхэн дээр  гурван хүн   гарын үсэг зурж, тамга  даржээ. Энэ гурван хүний дундах нь тэрхүү цохолтыг хийсэн нь гарын үсгийн тэгээс тодорхой байгаа юм.      Миний сонсож мэдсэнээр тэр хүний бидэнтэй уулзаад ярьж байснаар Сахьяа гэдэг дайчин БНМАУ-ын баатар Лувсанцэрэнгийн Аюушийн Хөнгөн пулемётын наводчик байсан гэсэн. Энэ үнэхээр байлдааны үед жинхэнэ галын шугаман дээр үхэх сэхэхээ үздэг обьект байсан шиг байгаа юм.

Шудрагаар хэлвэл Аюушаас ч өмнө баатар болох ёстой гэсэн үг л дээ. Нэг сонин нь Жанчхүүгийн даваанд байгаа эрэлхэгээр нас барсан цэргүүдийн чулуун дээр сийлсэн нэрэн дотор Б.Сахьяа гээд бичээтэй байдаг гэсэн. Ийм нэг баатарлаг дайчин элсэн манхан элбэг шаргал говьдоо эгэл энгийнээр цусан гавьяаны улаан тугийн одонгоо зүрхэн дээрээ зүүсээр зүв зүгээр юу ч болоогүй чимээгүй аж төрсөөр одсон. Нэн харамсалтай. Миний сумын түмэн олон энэ хүнийг "баатар" л гэж сэтгэл сэтгэлээрээ шагнасан. Буянхишигийн  Сахьяа гэдэг энэ нэр  амьдаараа мөнхөрсөн тодоос тод жишээ энэ буюу...

1945 оны  наймдугаар сарын сүүлчээр бүр тодруулвал  19-21-ны өдрүүд үнэхээр  ширүүн тулалдаан болж байсныг  олон хүн дурсан ярьсан байдаг.  Сахьяа гуай ч  1980-аад оны дундуур ялалтын баярыг тохиолдуулан  бидэнтэй  хүүхэд байхад уулзалт хийж, дайнд оролцсон тухайгаа сонирхуулан ярьдаг байсан нь одоо болтол дурсамжийн  богцноос сугарч гээгдээгүй  юм. Пулемёт,  наводчик гэх үгс содон соргог төдийгүй, түүнийг барьж үзэхийн хүсэл  бяцхан цээжинд минь  очтон  байсан сан. Тэр  хүний эгэл энгүүн хөдөөх төрхийг хараад ийм хүн тийм  мундаг байлддаг аа гээд  гайхна. Сурах бичгийн хуудаснаас Д. Сэнгээгийн “Аюуш” туужийг уншихдаа энэ хүнтэй чинь мөр зэрэгцэн тулалдаж явсан хүнийг танина шүү дээ гэж бодлоо улам хурцлаад л урамшаад л уншдаг сан. Тэр үнэхээр мэргэн буучийн үүргээ  амжилттай гүйтэтгэж, хөнгөн пулемётийн  шөргөн гал доогуураа  дайчдаа урагш давших нөхцөлийг хангадаг байсан тухайгаа ярьдаг сан. Түүний пулемётийн сумны төгсөх үзүүр  дайсантай л уулздаг байсан. Багаасаа энэ бодлыг би өнөөдрийг хүртэл тээсэн. Тээх ч болно. 1945 оны 8 сар. Дал гаруй жилийн тэртээ  МАХЦ /Монгол ардын хувьсгалт цэрэг/-ийн бүрэлдхүүн Зөвлөлт Холбоот улсын  улаан армитай  хамтарсан Жанчхүүгийн тулалдаан бол  Халх голын  дайны нэг томоохон үйл явдал юм. Энд  ЗХУ-ын  27 дугаар мотобуудлагын бригад, МАХЦ-ийн тэргүүний ангиудын  хоёр  жигүүрээр давшилтанд орсон байдаг. МАХЦ нь мотобуудлагын долдугаар хороо. Нянтайсүрэн хурандаа командалж явсан. Энэ тулалдаан бол  нэгэнт урьдчилаад бэхэлсэн, хориглосон бэлэн байдалд байсан дайсны бие бүрэлдхүүнтэй тулалдаж байгаа болохоор  манай талд хүнд сорилт болсон нь мэдээж. Тэд  орчныхоо бүхий л ашигтай байрлалыг сонгон хэзээ мөдгүй гал нээхэд бэлэн болсон тийм нөхцөл байжээ. Монгол-Зөвлөлтийн цэргүүд ийм  төвлөрсөн хүч уруу гал нээж  давшсан нь хохирол үзэх магадлал  тун их гэдэг нь хэн ч бодсон тодорхой. Ийм нөхцөл байдалд  монголын эрэлхэг хөвгүүд ямар их зориг самбаа гаргасан нь үнэлж баршгүй, үгээр хэлэхийн аргагүй юм. Тухайн үедээ тэдний  байлдааны тактик  үнэхээр бахархмаар байжээ. Тиймдээ тэд хохирол амссан ч  бэхлэлтийг сэтэлж ялалтын  замыг нээж чадсан юм. Тиймдээ ч 1945 оны 8 дугаар сарын  23-нд  “ялалт” гэдэг үг  тэнгэрт  сонсогдсон юм. Жанчхүүгийн даваанд болсон энэхүү шийдвэрлэх  тулалдаанд ЗХУ-ын 53, Монгол улсын  13 цэрэг алтан амиа гарзадсан. Тэд үнэхээр л өргөсөн тангарагаасаа няцаагүй эх орноо эрэлхэг цээжээрээ хааж эрсэдсэн юм.  Тэдгээр эрэлхэг 13 хэн байсан бэ...Л. Аюуш, М.Жанчив, Б. Сахьяа, М.Жүгдэр, П.Нямаа, Т.Дашдондог, Т.Самданжамц, Ц.Маамуу, Д.Дагва, Г.Лхамрагчаа, Г.Чулуунбат, С.Шагдар, Б.Пүрэв нар...Энэ 13 нэрсийн дотор гуравдугаарт бичигдсэн  хүн болвоос Буянхишигийн Сахьяа юм. Энэхүү Б.Сахьяа буюу Т.Дашдондог  нар бол  хоёр жигүүрийн  мэргэн буудагчид байсан тухай  амьд үлдсэн дайчид нь нэг бус удаа   тов тодорхой хуучлан ярьдаг байсан. Энэхүү дайнд өөрийн биеэр оролцсон Монголын цэргүүдээс  ахмад дайчин Баасангийн Шалмаа гуай л саяхан болтол аж төрөн  байсан “амьд” түүх явсан даа. Шалмаа гуай бол миний  мэргэжил нэгт анд МҮОНРТ-ийн  нэрт сэтгүүлч, Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн  Ёолк. Шалмаа гуай Сахьяа гуай хоёр нэг салааны цэргүүд. Дайсны өөдөөс хамт давшиж явсан эрэлхэг дайчид.  1945 оны чөлөөлөх дайнд оролцсон. БНМАУ-ын баатар, хурандаа Д.Нянтайсүрэнгийн удирдлага дор мотомеханикжуулсан 7-р хуягт бригадад БНМАУ-ын баатар Дүүдэйн ахалсан пулемётын суманд  хоёулаа  “мэргэн буудагч”-аар /пулемётчин/ явсан. Хөнгөн пулемётийн жигдхэн тачигнах, дайзтай сумны  тасралтгүй  хөврөхийг  тэр хоёр  жинхэнэ ёсоор  харж, цохилох зүрх нь эх орныхоо төлөө мөн адил тасралтгүй хөвөрч байсан юм.  Мотомеханикжуулсан 7-р хуягт бригадын БНМАУ-ын баатар Дүүдэйн ахалсан пулемётын суманд тулалдаж байсан цэргүүдээс долоон улсын баатар цолтон төрсөн. Тэдгээр нь Аюуш, Дамдинваанчиг, Дампил, Дүүдэй, Нянтайсүрэн, Дашдондог, Жанчив нар юм. Шалмаа гуай, Сахьяа гуай нар 1945 онд цэргээс халагдаж нутагтаа буцсан. Энгэр дээр нь “цусан гавьяаны улаан тугийн одон” л үлдсэн. Тэд зүрх сэтгэлдээ  бурханы хутгийг олтлоо Лувсанцэрэнгийн Аюушдаа хир халдаагаагүй. Дээдлэн залбирч “жинхэнэ баатар” гэж  магтсаар  байсныг  бид мэднэ. Аюуш баатар бол  байлдааны галын дунд  дайчдаасаа тасран  дайсны голомт уруу орж олзлогдож улмаар  алтан амиа алдсан эрэлхэг хөвгүүн л дээ. Хүний  чанар гэдэг тэр үед “алт” шиг байж дээ. Би биш тэр  гэж хэлэх эр зоригтой байж. Өөрийгөө биш нөхдөө гэх  нинжин сэтгэлтэй байж. Буянхишигийн Сахьяа гэж  яг л хөдөөнийхөөрөө насан туршдаа мал ахуйгаа малласан сайхан хүн  одоогоос  24 жилийн өмнө  тэнгэрт хальсан юм.  Тэр 1945 онд  амь үрэгдсэн хэмээн  чулуунд  нэрээ сийлүүлснээс хойш  яг 50 жил  амьд сэрүүн аж төрсөн юм.  Түүний эгэл энгийн цадиг гэвээс 1919 онд одоогийн Говь-Алтай аймгийн Хөхморьт сумын Цоохор нуур багийн  Хөтөл гашуунд ард Буянхишигийн 7 дахь хүүхэд болж төрсөн. 21 насандаа 1940 онд цэрэгт мордсон. 1945 онд чөлөөлөх дайны дараа цэргээс халагдаж нутагтаа ирсэн.
Цэргийн албанаас халагдаж  ирээд Хөхморьт сумандаа мал  маллаж аж амьдралаа  авч явсан. Тэр үед  хөдөө орон нутагт газар сайгүй л  нэгдэлжих хөдөлгөөн өрнөж байсан цаг. Сахьяа гуай “Баян-Оргил” нэгдэл байгуулагдахад анхны гишүүнээр нь элсэн орж байсан. Тэр цагаас хойш малаа тасралтгүй малласаар, төрж өссөн нутаг усандаа амьдарсан. 1995 онд 76 насандаа  нас барсан. Намайг хүүхэд ахуйд намрын намарт  сумын төвд ирж хүүхэд залуучуудтай уулзаж  байлдаж явсан тухайгаа ярьдаг л ажилтай байсан даа.

Сахьяа гуай хүү Баавгайдаа дайнд оролцож хэрхэн байлдсан, тэр үед чухам ямар тулалдаан болсон тухайгаа  нэгд нэгэнгүй ярьж өгсөн байдаг.  Энэ дурсамжийг  Баавгайн хүү  Сахьяа гуайн ач Бямба-Очир надад  тэмдэглэн  сийрүүлж өгснийг  тэр хэвээр нь энд  орууллаа.

“1945 оны чөлөөлөх дайнд Mонгол ардын хувьсгалт цэрэг ах дүү өвөрмонголыг чөлөөлөх Жанчхүүгийн давааны гурван өдрийн ширүүн тулаан болсон гэдэг. Энэхүү тулааны түүх андуурагдан бичигдсэнээс Лувсанцэрэнгийн Аюуш монгол улсын баатар цолоор нэхэн шагнасан байдаг байна. Монголчууд тэр бүр мэддэггүй нууцлаг түүхийн эзэн чимээгүйхэн байсаар хорвоогоос халин одсон өвөөгий минь суу алдар мартагдан үгүй болсон юм. Монголын төр засаг Буянхишигийн Сахьяагийн тухай судлан үзвэл тун зохилтой юм. Алдарт мэргэн буудагч хөнгөн пулемётын наводчик ахмад дайчин Буянхишигийн Сахьяа нь монгол улсын баатар цол аваагүй нэр нь тодроогүй амьддаа чулуун хөшөөн дээр нэрээ сийлүүлсэн эгэлхэн нэгэн дайчин эрийн түүх он цаг өнгөрөх бүр мартагдан үгүй болсон юм. Буянхишигийн Сахьяа нь амьд сэрүүндээ өөрийн хүү Баавгайд дайны түүхийг нэг бүрчлэн ярьж өвлүүлэн үлдээсэн байдаг. Тэрээр хурандаа Нянтайсүрэнгийн 7-р дивизэд салааны захирагч Дүүдээгийн удирдлаганд тулаанд оролцсон байдаг. Ямар ч дурангүй буугаар 300 метрийн зайнаас шүдэнзний хайрцаг онодог тийм мэргэн бууддаг байсан гэдэг. Монгол Зөвлөлтийн хамтарсан цэргүүд дайсныг нэхсээр яваад Жанчхүүгийн давааны ард дайсны хүчтэй тулгарч ихээхэн хохирол амссан байна. Мөн тагнуулууд дайсныг илрүүлж чадаагүйгээс дайсны уутан галд орж урагш давших боломжгүй болсон гэдэг. Дайсны хорлон сүйдлэх ажиллагаа явагдаж цахилгааны утсыг тасалснаас арагшаа холбоо тасарсан юм. Салааны захирагч Дүүдээ нөхөр холбоочин Жанчивт эвдэрлийг олон засах тушаал өгсөн байна. Мөн монгол ардын хувьсгалт цэрэг дайсныг галаар хавчин тулалдах тактик хэрэглэжээ. Энэхүү тактик нь тун амжилттай болсон гэдэг. Ингээд цэргээ 3 хуваан зүүн жигүүрийг Б.Сахьяа хөнгөн пулемёттой түүний туслахаар Л.Аюуш сумыг тогтоон барьж өгөх түрүүлэн давшиж салаагаа авж гарах баруун жигүүрийг Б.Шалмаа хүнд пулемёттой хуягттай хамт агаараас ирэх хүчийг хориглон тулалдаж, салаагаа авч гарах, дунд хэсгээр хурандаа Нянтайсүрэн болон салааны захирагч Дүүдээн хамт тулаанд орсон байдаг байна. Ийнхүү дайсантай үхэх сэхэхээ үзэн тулалдах явцад холбоочин Жанчив тасарсан утсыг олж үхлүүт шархадсан ч  хоёр үзүүрийг амандаа зуун эрэлхэгээр амь эрсэдсэн гэдэг. Б.Сахьяа, Л.Аюуш нар маш хурдан байрлалаа солин урагш давшиж дайсны галын цэгүүдийг устгаж байх явцад гэнэт нэгэн нохой хурдтай давхиж байхыг Б.Сахьяа тун сайн ажиглан харснаар 750метрийн зайнаас бараг л хүний нүдэнд өртөхгүй нохойг буудан унагасан гэдэг. Гэтэл тэрхүү нохой нь дайсны мэдээ хүргэгч монгол цэргүүдийн байрлалыг схемээр заан харуулсан нууц бичиг байсан гэдэг. Ийнхүү дайсны мэдээг замаас нь таслаж маш том гавьяаг ангидаа байгуулсан байна. Мөн тулааны явцад Л.Аюуш сураггүй алга болсон гэдэг. Сум барьж өгж байгаад сум дуусангуут сумаа хийгээрэй гэж хэлэх гэтэл Аюуш байгаагүй гэдэг. Яг энэ үеэр салааны захирагч Дүүдээ анги нэгтгэлүүдээ шалган эргэж, ангидаа нийл хэмээн хэлэхээр ирсэн байна. Гэвч Аюуш сураггүй болсон учраас түүнийг олох даалгаварыг Б.Сахьяад өгчээ. Ийнхүү цааш ганцаараа 10 сумтай винтов 2 гранаттай дайсны галын цэгүүдийг устгаж эхэлсэн байна. Гурван галын цэгийг амжилттай устгаад урагш мөлхөн явтал буу тас хийн гэдсээр нь халуу оргин хүү татах шиг л болсон гэдэг. Ухас хийгээд л ганц өнхрөөд үхсэн япон цэргийн окоп руу ороод сэхээ аван ийш тийш ажиглан харвал нэлээд цаана мэргэн буудагч бололтой цэрэг бууныхаа замгийг арагш татаж байсан гэдэг. Үхсэн цэргийн бууг аван нам бууджээ. Дахин цааш мөлхөн явж байхдаа дахин мөрөндөө буудуулан шархадсан аж. Гэвч ажралгүй цааш давшсаар ганцаараа дайсны зургаан галын цэгийг устгасан гэдэг. Яг энэ мөчид Зөвлөлт Монголын хамтарсан цэрэг урагшлан давшиж орсноор 3 дахь өдрийн үд гэхэд аугаа их ялалтын мэдээг дэлхийд тунхаглан дайсны сүүлчийн голомтыг устган японы эзэн хаан бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурсан байна. Мөн Аюушийн шарилыг олоход анхны байрлалаасаа зуу хүрэхгүй метрт олдсон гэдэг. Б.Сахьяа нь түүнийг урагшлан давшсан хэмээн урагш давшсаар байсан гэдэг. Хожим нь би биш миний хийсэн үйлдлүүд Аюушийнх болоход үнэхээр сонин санагдаж байж билээ хэмээн мушилзан инээж суусан гэдэг. Тэрээр гавьяа шагналын төлөө бус зөвхөн эх орон ард түмэн дайчин нөхдийнхөө мөр зэрэгцэн тулалдсан амь үрэгдэн үүрд  нойрссон анд нөхдийнхөө нэг нь байсанд бахархам санагдмаар. Жанбэй хотод сүндэрлэн боссон гэрэлт хөшөөнд Б.Сахьяа гэдэг нэр 3-т бичээстэй байдаг байна. Монголын эрэлхэг зургаа гэгддэг Лувсанцэрэнгийн Аюуш, Магсарын Жанчив, Буянхишигийн Сахьяа, Манлайн Жүгдэр, Пэлжээгийн Нямаа, Гомбосүрэнгийн Дашдондог нар юм.

Ийм л үнэний дэнс болсон нэгэн сайхан ахмад  дайчин тэнгэрийн  мөнхөд шингээд 24 жил өнгөрч байна. Эхээс мэндлээд 100 жил болжээ. Халх голын ширүүн тулалдаанд амь биеэ хайрлалгүй тулалдаад  амь үрэгдэгдсэдийн хананд нэрээ сийлүүлээд  50 жил болжээ. Тэр халх голын болон чөлөөлөх дайны тэгш ойгоор нөхдөө дурсдаг байсан. Аймаг оронд хааяадаа явж  хурал хуйд ганц нэг оролцсон байх. Хүүхдүүд хөөрхий, сайхан яриа хөөрөөгий нь  байлдаантай кино үзэж байгаа юм шиг амтархан сонсоод  нар салхинд гандсан түүний хүзүүнд улаан бүч зүүснээр баярлаж талархсан сэтгэлээ илтгэхээс цаашгүй. Он цаг улиран өнгөрсөөр л байсан. Сахьяа гуайд  хэд хэдэн үнэмлэх бий. Түүний хамгийн эрхэм нь нүүрэн дээрээ төрийн сүлдний зурагтай   “Бүгд найрамдах монгол ард улс  Одон медалийн дэвтэр”  гэсэн улаан үнэмлэх бий. Энэ үнэмлэхийг  нээгээд үзвэл  Одон медалийн  танилцуулгатай.  Шагнагдсан тухай тэмдэглэл гэсэн хүснэгтэд: Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон  876.  1945 оны 9-р сарын 26.  Зарлигийн дугаар  79”  гэж дурайтал бичсэн бичээс байдаг.  Буянхишигийн Сахьяа гэж энэ сайхан буурал хорвоод мэндлээд  100 жил болжээ. Энэ сайхан хүн  Монгол улсын баатар  байсан бол  өнөөдөр ой дурсгал гээд бөөн л юм болж байх байлаа даа. Ядаж л  төрсөн нутагт нь  шавар баримал ч гэлээ байх байсан. Тухайн цагтаа тойрсон “төөрсөн”  шагналыг нь 100 насных нь ойгоор Халхын голын ялалтын баяраар  “нэхэн”  шагнаваас нутаг ус нь,  үр хүүхэд нь,   ач зээ нь баярлах сан. Хөрөнгө чинээ шаардахгүй энэхүү гавьяат энэрэнгүй үйлсэд тэгтлээ зардал мөнгө орохгүй ч, сайн сайхан сэтгэлийн халуун дулаан илч эрчим  хаа сайгүй л түгнэ дээ. Сахьяа гуайн үнэмлэхэн дунд  хуудас нь шарласан ганцхан нүүр  хөндлөн улаан /кант/ зураастай нэг  үнэмлэх байдаг. Тэр үнэмлэхийн дотор талд  юу гэсэн бичээс байдаг гээч...

                                      БОҮ-ний № 575

Буянхишиг овогтой Сахьяа нь  хот, суурин газрын 

нийтийн үйлчилгээний  /таксинаас бусад/

тээврээр  үнэ төлбөргүй зорчино.

Дайнд оролцогсодын Монголын хороо.

1990 оны 11 сарын 5-ний өдөр

Говь-Алтай аймгийн ахмадын хороо...

гэжээ. Энэ үнэмлэхийг “шийтгэн” олгоход  Сахьяа гуай 70 гарчихсан хониныхоо бэлчээрт л алхаж явсан даа. Харамсалтай нь энэ үнэмлэх түүнд нэг удаа ч үйлчилгээ хангаагүй гээд бодохоор  сэтгэл  эмзэглэхээс өөр яах ч билээ. Амь насаараа дэнчин тавьж, улс эх орныхоо төлөө амь хайргүй тэмцэж явсныхаа хариуд  төрөөс эдлүүлсэн  тусгай тодотголтой ганц  үнэмлэх нь энэ шүү дээ гэж бодохоор мөн ч өрөвдмөөр. 1945 оноос насан өөд болтлоо аймгийн төв цөөхөн орсон түүнд  насных нь эцэст  тохуурхаж байгаа юм шиг ийм нэг үнэмлэх бичиж суугаа нь  мөн ч эмгэнэлтэй байгаа биз. Тэр хорвоод ирж дуугаа хадааж, эр өсөж, эсгий сунахын ялдар  хорин нэгэн насандаа цэрэгт мордож эх орноо хамгаалсан шиг хамгаалж,  албаа дуусгаад хагас зуун жил  хонь малаа  адуулсаар хорвоог орхихдоо  мөр зэрэгцэн  тулалдаж явсан дайчин нөхдөө л нүдэндээ нулимстай  дурсаж байснаас “надад баатар өг, бай шагнал олго” гэж нэг ч удаа өргөдөл ном  захидал  занаа илгээж явсангүй. Үе үе  амьд үлдсэн дайчин нөхөд нь  хэрхэн мэргэн  буудаж баатарлаг тэмцсэнийг бахархан дурссан л байдаг сан. Буянхишигийн Сахьяа гэж  хүн чанарын  бодит дүр, эгэл энгүүний туйл болсон  ийм сайхан хүнийг дурсан дурсан суух хүмүүс өдрөөс өдөрт  цөөрсөөр. Нэхэн дурсахаас  нэхэн шагнах хүртэл цаг хугацаа хөвөрсөөр. Элс манхант нутагтай  эгэл жирийн сэтгүүлч миний бие үүнийг бичиж түмнээ өргөх  үүрэгтэйгээ хатуу ухамсарлан  хичээнгүйллээ.

                                                                   2019.08.05  Хөххот

Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат Намсрайн Сүрэн. 1937 онд Улиастайн 32-р морьт хорооноос Улаанбаатар хотын их бууны тусгай ангиар дамжин Дорнод аймгийн Тамсагбулагийн 6-р морьт дивизийн 15-р морьт хороонд хөнгөн пулемётийн наводчикаар Японы Самуурай нартай байлджээ. Зөвлөлтийн дайчидтай мөр зэрэгцэн Халх голд тулалдаж явахдаа пулемётоор буудан дайсны онгоц унаган, тагнуул амьдаар нь баривчилж,зэвсэг олзолж явсан баатарлаг гавьяа түүнийх .

1. 1939.07.02-ны өдөр. Дайсны давшилт ширүүсч, Халх голын район тэр чигтээ дарийн утаанд автав. Н.Сүрэнгийн анги өглөө эрт савнаасаа халин үерлэх Халх голыг гаталж, ашигтай байрлал “Талын бор толгой”-г өрсөж эзлэхээр тулалдагч 2 тал зэрэг давшлаа. Пулемётчин Н.Сүрэн туслах Нямдоржийн хамт гал нээж,замдаа 10 гаруй Японыг устгаж зорьсон газрынхаа оройд түрүүлж хүрлээ. Гэвч илт давуу хүчтэй тулгарсан тул анги нь ухрах командаар ухарсныг исгэрэх сум, дэлбэрэх чимээнд тэр хоёр мэдсэнгүй. Ангиасаа тасарч хоёулахнаа үлдсэн тэднийг дайсны 3 пулемётийн сум мөндөр мэт шүрших үеэр туслахын нь цээжинд сум тусч амь эрсдлээ. Н.Сүрэн дайсны их хүчтэй ганцаараа хориглон тулалдаж, довтлолтыг няцаагаад бүслэлтээс ухарч гарч ирлээ. Морьт Дивизийн компандлагч,Улсын баатар Л.Дандар өмнөөс нь тосон морьтой давхиж ирээд ангийнх нь байршлыг зааж өглөө. Энэ өдрийн тулалдааны тухай Дивизийн хээрийн сонинд ”Байлдагч Н.Сүрэн баатарлагаар байлдаж, 160 гаруй самуурайг хөнгөн пулемётийн галаар устгасан тул түүнийг байлдааны гавьяаны 1,2-р одонгоор шагнахыг Бүх цэргийн жанжин Маршал Х.Чойбалсангаас хүсье “ гэсэн мэдээ гарсан байлаа.

2. 1939.08.01. Байлдагч Н.Сүрэнд 40 гаруй хүнтэй дайсны толгойн сэргийлэхийг 3 өдөрт багтаан устгах тушаал ирлээ. Ганц их буутай тэрээр окопонд нуугдаж, яг л тарвага сахиж байгаа мэт цухуйсан болгоныг толгой дараалан буудаж устган, хориглосоор 3 өдөр өнгөрөхөд дайсны ар талын гол хүч нь Н.Сүрэнг онилж,,өөрийнхөө толгойн сэргийлэхээс давуулан түүн дээр их буугаар гал нээж эхэллээ.Окопноос гарч, дайсныг буудах эрхгүй боллоо. Оройн нар жаргахын өмнөхөн тасгийн дарга нь түүнийг дуудав. Өөрийг нь дайснууд отож байгааг мэдэж байсан ч цэргийн хүнд тайлбар өгөх эрх байхгүй. Даргынхаа тушаалыг биелүүлэхээр тасгийн дарга руугаа мөлхөж явтал дайснууд дарга,байлдагч хоёрын яг дунд нь гал нээлээ. Баруун гар нь их бууны суманд оногдож хүнд шархдлаа. Цэргийн хээрийн эмнэлэгээс Улаанбаатар хотод ирж эмчилгээ хийлгэсэн ч өрөөсөн гарнаасаа үүрд салсан юм.

3. 1939.09.07-ны өдөр Улсын бага хурлын тогтоолоор Халх голын тулалдаанд гарамгай гавьяа байгуулсан Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат, байлдагч Н.Сүрэнд “Цусан гавьяаны 1-р зэргийн одон” зүүж өгснөөр цэргийн албанаас халагдан нутагтаа очлоо. Баруун гаргүй болж, тахир дутуугийн 2-р зэргийн группт орсон ч тэрээр зүүн гараараа гайхалтай мэргэн бууддаг хэвээрээ. Жилдээ 200-600 тарвага агнан сумынхаа худалдаа бэлтгэлийн ангид тушаана. Н.Сүрэн дайны талбарт хамтдаа тулалдаж яваад амь үрэгдсэн дайчин нөхрийнхөө улс эх орондоо хийж бүтээх байсан зүйлийг өмнөөс нь хийж бүтээнэ гэсэн тангараг өөртөө тавьжээ.

4. 1942 оноос эхлэн тасралтгүй 36 жил мал тууврын ажилд зүтгэж Завханаас Бор бургас, Хар горхи, Цагаан арал, Буйрын бааз,Улаанбаатар чиглэлд мал тууж, 10 суурь ахалж, 20 суурийн хянах постын ажлыг нэр төртэйгээр гүйцэтгэжээ. Н.Сүрэнгийн хөдөлмөр зүтгэлийг үнэлж, төрөөс “Тэргүүний тууварчин”, “Алтан гадас”,1975 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” тус тус хүртээжээ.

5. Халх голын ялалтын тэгш ой тохиох тоолонд Намсрайн Сүрэнг “Улсын баатар ” болно гэж нутгийнхан нь битүүхэн хүлээдэг байсан ч тэрээр ойн баяр тэмдэглэх мөчид тууврын замд явж таарна. Түүнийг амьд сэрүүнд Халх голын түүхэн ой олон тохиосон ч ердөө 40,45 жилийн ойд л оролцож амжжээ. Харин гавьяаныхаа амралтад гарсны дараа 1989 онд тохиосон Халх голын ялалтын 50 жилийн ойдоо хүндэтгэлтэйгээр оролцохоор хүлээж байсан ч тэрээр энэ ойтойгоо золгож амжилгүй 1987 онд 70 насандаа тэнгэрт хальсан билээ. Ийм л эх орончдын цус, хөлсөн дээр эх орон минь бүтэн үлдсэн билээ.

Халх голын ялалтын 80 жилийн ойд зориулав.

Вьетнамд очсон монгол морьд бараг л толгой дараалан нутаг гүйжээ. Гэвч эргэж ирсэн нь хэдхэн... Хэдэн мянгаас хэдхэн нь. Бусад нь зам зууртаа эрсэдсэн... 
2001 оны зун, БНСВУ-ын Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд эрхэмтэй Тэрэлжийн Найман шарга амралтад нэгэн өдрийг хамтдаа өнгөрөөх аятай завшаан тохиож билээ. Тэрбээр Вьетнам-Америкийн дайны баатар настайвтар хүн байв. 
Дайны хүнд хэцүү үеэ дурсан байх үед манайхны нэг нь "Манайхаас олон мянган морьд очсон, та бүхэнд хэр нэмэр болов доо" гэж асуухад мань элчин "Бололгүй яах вэ, манайхан танай морьдыг дайнд гэхээсээ газартаа л илүү хэрэглэсэн байх. Гэхдээ тун сүрхий оргодог шүү, бараг нь л оргочихсондоо. Манайхан тэднийг Оргодол гэж дууддаг байсан" гээд хөгжилтэйгээр инээж билээ. Бид ч дагаж инээгээд л өнгөрсөн. Нарийн ширийн зүйл асуух ч сөгөө тэр үед гарсангүй. Хожмоо эргээд бодож байхад хүндэт Элчингийн үгэнд маш олон мэдээлэл агуулагдаж байгаа мэт санагддаг юм. 
Юуны өмнө манай монгол адуу бол анжис, тэргэнд бараг толгой дараалан орж үзээгүй омголон дагшин амьтад тул тийм зэрлэг шахам адуу малтай ноцолдож, сургах туршлага багатай вьетнамчууд тэр бүр олноор нь газар тариаландаа ашигласан нь юу л бол. Номхон голдуу цөөвтөр нь, бас сургаж чадсан цөөхөн тохиолдолд л тийнхүү газар тариаланд ашигласан байж таарна. Мөн тэр их намаг шалбааг, ширэнгэнд морьдыг унаад тулалдана гэж юу л бол. Явган үзсэн нь бараг дээр байж мэднэ. Америк-Вьетнамын дайны нөхцөл нь морин цэрэг хэрэглэх боломж маш ховор, бараг үгүй шахам. Тиймээс аль боломжоороо л хүнсэндээ хэрэглэсэн байж мэднэ. Мэдээж хэрэг Вьетнамчууд түүнээ хэрхэн тэр бүр зарлаад байх вэ дээ. 
Харин Элчин сайдын хэлсэн тэрхүү "сүрхий Оргодол гэж дууддаг, бараг нь л оргочихсон доо" гэдэг нь үнэний ортой үг. Бэлчээрийн эрх таваараа монгол адууг адгуулж маллаж мэдэхгүй вьетнамчууд наад зах нь аргамжих, уях тухай таг байсан нь ойлгомжтой. Тэдний хашаанаас гардаггүй тэжээлийн үхэр, илжигтэй адилгүй шүү дээ, монгол морьд чинь... Тэгэхээр Вьетнамд очсон морьд хэрвээ очсон дариудаа л нядалгаанд орчихоогүй бол бараг толгой дараалан нутаг гүйсэн байж мэдэхээр... Харин хэд нь эргэж ирсэн бэ???
Ингэж бодохоор өр өвдөх шиг болдог. Төв аймгийн Мөнгөнморьтын хар хүрэн азарга, бас Дундговийн хээр морь гэх мэтийг нийтээр ярьдаг ч үнэн хэрэг дээрээ бараг сум бүрд шахам нэг тийм оргодол морины түүх бий. 
Манай суманд ч бий. Манай авга ах З.Бэхжавын унаган, Бөөнсүүлт нэртэй хүрэн морь ч Вьетнамд явуулснаас жилийн дараа эргээд гүйж ирсэн байдаг. Малийнд өгсний дараа жилийн хаврын адгаар Хярын нуур дээр адууны захад Бөөнсүүлт зогсож байхыг хараад эхлээд баярлаж, нулимс нь гарснаа дараа нь айсан гэдэг. Цаг хатуу, хууль журам хэцүү цаг учир малийнд өгсөн адуу нь ингээд зогсож байхаар ерөөс өгөөгүй хэрэг болж, мундраа хутгах болов уу гэж болгоомжилсных юм. Тэгээд хүн амьтанд хэлэлгүй, малийний адуу хүргэж өгөлцсөн Гошгой жаажаатай уулзаад тандаж асуухад, "Яах аргагүй бид малийний адууг нэгийг ч хорогдуулалгүй тоо ёсоор нь Замын-Үүд хүргээд, харж байгаад л вагонд ачуулсан даа" гэжээ. Бас "Тэр вагонд адуу ачуулахыг харах ч ёстой лүд юм билээ. Унгалдаж, үүрсэж, янцгаагаад, вагоны хашлага самардаж, цавчиж, тангараад, бөөн шуугиан... Унаж явсан хар голт морь маань хүртэл өнөөдүүлээ дагаж үүрсээд бөөн бөөн нулимс унагаж байсан" гэж ярьсан байгаа юм. Бас адуу туулцсан Түмбагаас ч давхар лавлаж. Тэгээд яах ч аргагүй Бөөнсүүлт нь вагонд ачигдаад хил даваад явсан нь тодорхой болоход айх нь жаал тайвширсан ч тэр морио дахин барьж унаа уналганд хэрэглэсэнгүй, тэр чигт нь атар онгон байлгаж байгаад жамаар нь явуулжээ. Нэг ёсондоо дархалж онголж тавьсан хэрэг юм. Бөөнсүүлт баруун ташаандаа нэг том халцгай сорвитой, доод уруул нь сэтэрсэн байжээ. Хөөрхий, хаа байгаа Вьетнамаас Хөх мөрөн, Шар мөрнийг гатлаад, үй олон өлсгөлөн хятадуудын дундуур, ширэнгэ ойн дундуур, араатан чоно, аймшигт барны амнаас зайлан хэрхэн яаж ирснийг нь төсөөлөхүйеэ бэрх. Тэр үед хөгшчүүл маань Төвдийн уулсын зүүн хаяагаар явж, Хөх нуураар дамжиж л орж ирсэн болов уу хэмээн таамнан ярилцаж байсан юмдаг. Тун магадгүй. Шууд хятадын нутгаар явах аваас маш их эрсдэл гарна.
Тодруулахад Малийн гэдэг нь адууг шаардлага хангасан эсэхийг шалгаж авдаг комисс маягийн юм уу даа. Орос нэртэй холбоотой гэж дуулж байсан. Малийндана, малийний адуу гэх мэтээр ярьдаг байжээ, нэгэн үе. Одоо бараг мартагдсан. Урагшаа Замын-Үүдэд, хойшоо Цагаан нуурт малийний адуу хүргэж явсан хүмүүсээс амьд сэрүүн нь бий.
Мөн нэг зүйлийг зориуд хэлэхэд өнөөгийнх шиг хэдэн төгрөг олохын тулд эрдэнэт адуугаа сүрэг сүргээр нь ачуулаад байсан юм биш шүү, ах дүү найрамдалт орны хувьд дайн тулаанд нь хэрэг болуужин хэмээн хүний ёсоор хүлэг морьдоо тусламж болгон илгээж байсан нь тэр.
.
Миний ажиллаж байсан Бугат суманд ч бас ийм түүх байдаг. Энэ бол Вьетнамаас бүү хэл бүр алс холын Орос-Герман фронтоос "оргон" нутагтаа гүйж ирсэн морины түүх юм. Хуучнаар Засагт ханы Урианхай Дайчин бээлийн хошууны тайж, өнөөгийн Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын Шагдар гуай хурдан хүрэн халзан морио Эх орны дайны үед фронтод өгчээ. Гэтэл хоёр жил орчмын дараа өнөөх Хүрэнхалзан нь гүйгээд ирж. Шагдар гуай нэгэнт Фронтод өгсөн юм, юутай ч айл гэрт биш, аян дайны хүлэг тул тэнд нь хэрэглэг гээд, дайн дуусчихсан тул тухайн үеийн хатуу ширүүн тулаан өрнөж байсан Баруун хязгаарын Ховд V отрядын цэргийн агтанд өгсөн нь 1947-1948 онуудад болсон Байтагийн алдарт тулгаралтын үеэр олон удаагийн тагнуулын болон өртөө улаанд үүрэг гүйцэтгэж, 30 км газарт 40 минут давхин, хэл хүргэж байсан алдарт Хүрэнхалзан юм. Монгол Улсын баатар Тэгшээгийн Хүрэнхалзан гэдэг нэрээр нь олон мэднэ. Ер тэр Сиймэн Шагдар гуай ажигч гярхай нь нутаг даяараа гайхагддаг хүн байсан гэдэг. Тиймээс Хүрэнхалзангаа дайны хүлэг мөн гэдгийг нь баттай мэдэж байсан биз ээ.
"Энгийн үед ороо, ардаг догшин гэмээр ч дайн тулааны үед номхон, үргэж туйлна гэж огтоос үгүй, эзэн лүүгээ л налж өгөөд байдаг, тийм атлаа атаканд ороход хамгийн урд хүзүүгээ сунгаад шуурч явдаг, хүн шиг ер бусын ухаантай морь байсан даа. Хүнээр бол мөн ч их юм үзсэн амьтан, хөөрхий" хэмээн тэр хүрэн халзан морины тухай аав маань хуучилж байсныг санаж байна. Аав маань 1944-1948 онуудад Байтаг болоод Баруун хязгаарт өрнөсөн гол үйл явдлуудад оролцож, Улсын баатар Ж.Нэхийт, Тэгшээ, Даваадорж нартай нэг салаа, тасагт мөр зэрэгцэн тулалдаж явсан учир нүдээр үзэж, харснаа тийн дурссан хэрэг. Өнөө Хүрэнхалзан морь нэгэнт домог болжээ. Алдарт Хүрэнхалзангийн эзэн Шагдар гуайн үр хойчис илүү нарийн ширийн зүйлсийг өгүүлэх биз ээ, Myadagmaa Khaltar
Миний мэдэх хоёр суманд л гэхэд ийм жишээнүүд байна. 
.
Бас бус сонсож дуулснаа өгүүлбээс, эхэнд дурдсан Вьетнамаас нутагтаа эргэж ирсэн Төв аймгийн Мөнгөнморьт сумын хар хүрэн азарганы түүх бол маш тодорхой гэрчтэй явдал юм. 1961 оны намар Жамган захирагчтай Улаанхуарангийн мото буудлагын хорооноос 300 орчим цэргийг сонгон, монгол дээл өмсгөн, вагонд ачсан адууг хариуцан Вьетнам хүргүүлсэн байдаг. Вагон тус бүрд дунджаар дөч орчим адуу байх ба нэг вагонд 7-8 цэрэг хувиарлагдан, өвс, усыг нь өгч 7 хоног явсны эцэст Вьетнамын хил хүрчээ. Вьетнамчууд хил дээрх төмөр замын буудлыг өндөр хашаагаар битүү торлон хамгаалж вагоноос адууг буулган хүлээн авах үед нэг хар хүрэн азарга, хүрэн халзан морьтой хамт торон хашааг дайран давж гараад зугтсанд араас нь адуучид хөөн, хүрэн халзан морийг нь бариад, харин азаргыг нь алдчихжээ. Үүнийг 1960 онд цэргийн албанд ирж, улмаар 1961 оны намар тэрхүү адуу хүргэх тушаал хүлээн, үүрэг гүйцэтгэлцэж явсан Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын харьяат Сангидоржийн Халзан хэмээх хүн хожмоо хуучилсан байдаг. 
Адуу ачуулснаас хоёр жилийн дараа 1963 онд Мөнгөнморьтын адуучин эр адууныхаа захад сарлагын тугал шиг бөөдийсөн хар юм хэвтэж байхыг үзвээс өнөөх Вьетнамд илгээсэн хар хүрэн азарга нь байжээ. Шарх сорви болж, яс арьс болтлоо эцэж турсан амьтан адууны зах бараадан үүрсээд хэвтэж байхыг харсан эрийн сэтгэл ч ихэд догдолсон буйзаа. С.Халзан гуайн өгүүлсэн, Вьетнамын хил дээрээс хэрхэн зугтахыг нь агт хүргэсэн хэдэн зуун цэргүүд харсан өнөөх хар хүрэн азарга тэр лавтай мөн гэлцэх.
Төдөлгүй азаргыг Улаанбаатар хотын захиргаа худалдан авч гүү хураалган Богд ууландаа дархлан тавьсан гэдэг. 
.
1959 онд Вьетнамын удирдагч Хо Ши Мин Монголд айлчлахад таван хушуу мал бэлэглэжээ. Зүгээр нэг хэдхэн юм өгсөнгүй, очоод сүрэг болж өсөхөөр овоо хэдэн мал өгсөн юмдаг уу даа. Тэр оныхоо 11 сард бэлгийн малыг вагоноор хүргэж өгөхөд Гомбосүрэнгийн Мягмаржав гэдэг офицер адууг нь хариуцаж явжээ. Хятад-Вьетнамын хил дээр вагон солих үед нэг хонгор морь зугтаж амжсан байна. Гэтэл 1960 оны тавдугаар сард нутагтаа гүйж ирээд, өвс ч хазалгүй хөлөө ээлжлэн сойн зогсдог байснаа хэд хоногийн дараагаас л нэг юм идэж эхэлсэн гэдэг. Г.Мягмаржав гуай шинэ нутагт нь малаа идээшлүүлэх гэж сар гаруй болох үед мал дээрээ очихоор л хонь ямаа нь хошуурч майлаад, адуу нь үүрсээд байх атлаа вьетнам хүнийг очиход яадаг ч үгүй байхыг анзаарч машид гайхан, бас эмгэнэн халаглаж явсан тухайгаа, мөн буцахад нь монгол мал араас нь дэрийтэл хараад үлдсэнийг хожмоо цэнхэр дэлгэцээр яриад нулимс дуслуулж байжээ.
.
Мөн Ардын зураач Г.Одон гуайн нэгэн дурсамж бий. Америк-Вьетнамын дайн дууссаны дараа Одон гуай Вьетнамд айлчилжээ. Тэгэхэд монголоос очсон бэлгийн малын хоёр гурав дахь үе нь гарчихсан байжээ. Монгол зочдыг хонин сүрэг хашсан хашаанд орсонд эхлээд үргэж байснаа төдөлгүй майлалдаж, шуугилдаад, хошууран ойртоод хачин болсонд тэндхийн вьетнамууд хүн хараад хэзээ ч ингэж байгаагүй хэмээн бөөн гайхацгааж, харин Одон гуай нар нулимсаа барьж тэсээгүй гэдэг. 
.
Ер эх орны дайны үед бэлгэний агт морьдыг ачсан вагоны шалан дээр нутгийнх нь чулуу, шороог асгаад зөөдөг байсан тухай ч яриа бий. Тэгвэл адуу вагон дотроо шуугилдаж, пижигнэх нь намдчихдаг байжээ.
.
Дайны үед фронтод монгол морьтойгоо таарсан монгол хүний элэг эмтрэм яриа ч бий. Шархдсан атлаа орос малын эмчийг биедээ хүргээгүй хоёр монгол морь харин монгол хүнд илүүлж маажуулж, налж, наалдаад хачин байсан гэдэг. 
.
Ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэн гуай ч мөн харийн нутагт монгол адуутайгаа тааралдахад гарын үнэрлээд, явахад нь араас нь үүрсээд үлдсэн тухай дурссан.
.
Мөн саяхны ч нэг түүх бий. 1995 онд Солонгос руу бэлгэнд очсон нэгэн халтар азарганы тухай тэнд ажиллаж байсан Б.Энхбат хэмээн залуугийн ярилцлага бий. Монгол азаргаа өрөвдсөн Энхбат солонгос эзнээс нь “Энэ азаргаа надад зарчих” хэмээн гуйсанд 145 сая вонын үнэ хэлжээ. Тэр үнийг дийлэхгүй учир “Та энэ азаргыг надад өгөхгүй бол ядаж хашаан дотор сул гаргаж бай л даа” хэмээн гуйсанд солонгос эр “Наад азарга чинь их зэвүүн. Зогсохдоо дандаа Монгол руугаа хараад байдаг юм. Монгол руу зугтаачихаж мэднэ” гэсэн гэдэг. Энэ мэт маш олныг дурдаж болно. 
.
Английн зохиолч Жеймс Олдрижийн "Гайхамшигт монгол морь" хэмээх сэтгэл хөдлөм зохиол бий. 70-аад онд монгол хэлнээ орчуулагдсан санагдана. Алс холын Европ нутгаас эх нутгаа зорин, түмэн бэрхийг гэтэлсээр ирж буй монгол тахийн түүх тэрхүү номонд гарах билээ. Чухам Ж.Олдриж гуай ямар баримтад үндэслэж бичсэнийг мэдэхгүй, юутай ч огт оргүйгээс сэдэвлээгүй болов уу хэмээн бодогдном. Мөн тэрхүү зохиолыэ санаа хожмоо биелж, үнэхээр ч тавь жаран жилийн дараа монгол тахь эх нутагтаа онгоцоор залран, одоо Хустайн нуруу, Тахийн талд сүрэглэн идээшилж байна.
.
Бас Аласкын зоо паркад монгол хүний үнэр аваад нүднээсээ бөөн бөөн нулимс бөмбөрүүлсэн тэмээний тухай Ш.Наранчимэгийн бичлэг бий, Японд, Хятадад, Германд, бүр Африкт хүртэл яг түүнтэй адил зүйл тохиолдсоноо хуваалцсан хүмүүс ч цөөнгүй. Ер монгол морь, монгол мал гэдэг монгол хүн шигээ нутаг амьтай. Бүр нэг яаж ч болдоггүй, орчин цагийн Шинжлэх ухаан итгэмгүй нэг тийм нандин далд сэжим холбоо бий шүү. 
.
"Нутгаа гүйсэн адуу шиг" гэж зүйрлэдэг. Энэ зүйрлэл юунаас ч, ямар ч бэрх хэцүүгээс бэргэж эмээхгүй, эргэж буцахгүй шийдвэр төгс болчихсон шинжийг илэрхийлдэг. Моринд, ер зэрлэг амьтадад маш нарийн "газарзүйн ухаан" байдаг юм. Тэр нь бидний мэддэг газарзүйн мэдлэгээс их өөр. Амьтны зөн, "газарзүйн мэдлэг" -ийн талаар орчин үеийн Шинжлэхүй ухааны эрдэмтэн судлаачдын маш гайхалтай судалгаанууд бий шүү. Тэр бүгдийг бичвэл ном болохоор. 
Ер нутгаа гүйсэн адуу ямар айхтар газар зүйн мэдлэгтэй болохыг тэдний мөрөөр мөшгиж үзсэн хүн л мэдэж, гайхаж биширдэг юм. Машинаар өдөр шөнөгүй ачаад мянган км-ийн алсад ирсэн морьд хаварт нутгаа гүйхээрээ хүний санаанд оромгүй газраар, мөрөө хүртэл төөрүүлж явсан байдаг. Би ч бас тийм адал явдалтай учирч явав. Яг л хашир ухаантай хүн мэт зүгээ буруулж байгаад гүйдэг юм. 
.
Дээр дурдсан Вьетнамаас гүйж ирсэн авга ах З.Бэхжавын Бөөнсүүлт хүрэн морь, Мөнгөнморьтын өнөөх хар хүрэн азарга гэх мэт нь вьетнамаас эх нутагруугаа гүйсэн мянга мянган морьдын л нэг нь. Вьетнамын элчин сайдын ярианаас үзвэл тэнд очсон монгол морьд бараг л толгой дараалан нутаг гүйдэг, "ОРГОДОГ" байжээ. Мянга мянгаараа тийн оргоо биз. Гэвч эргэж ирсэн нь хэдхэн. Эх нутгаа эгээрэн зорьсон хичнээн олон монгол морьд зам зууртаа Вьетнам, Юньаны ширэнгэнд баранд бариулж, халуунд хатаж, ялаа шумууланд ээрүүлж, их гол мөрөнд живж, өлсгөлөн хар хятадын хоол болж, буудуулж, хулсан жаданд сүлбүүлж, өргөст торонд гогдуулж, өмхий намагт шигдээ бол. Гэвч тэднээс хэдхэн нь ч болов эргээд л эх нутагтаа ирсэн нь гарцаагүй үнэн юм даа. 
Харамсалтай нь энэ мэт явдлыг онигоо гэж үздэг залуус байх юм. 
Тэр алсаас, 3000 орчим км-ын Вьетнамаас, түүнээс ч хол 6000 км-ын Оросын баруун фронтоос эх нутагтаа эргэж ирсэн монгол мориныхоо гайхамшигт чанарт монголын залуус эргэлзэж, үл итгэх нь эмгэнэл юм даа. Тийм сайхан амьтдынхаа эр зориг, эрмэлзэл тэмүүллийг нь онигоо гэж үзэж болохгүй ээ, залуусаа... Тиймээс энэ мэтсийг хагас хугасхан эмхэлж бичив. 
Б.Номинчимэд
.
Зураг дээр Улсын баатар Ж.Нэхийт, Тэгшээ нарын хүлэглэж байсан, Орос-Германы фронтоос хоёр жилийн дараа гүйж ирсэн Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын Шагдарын унаган хүлэг хүрэн халзан морь. Зургийн уг эх нь хар цагаан юм.

Б.Номинчимэд

Индианчуудын амьдралын хэв маяг, зан заншил нь “Байгалийн Хууль”- ийг дагадаг. Байгалийн Хууль гэж тэгвэл юу вэ? Энэ бол тэнцвэржилт, байгалийн зүй тогтол юм. Хүн хийгээд бүхий л амьтан ургамал, шавьж хорхойнууд зэрэгцэн амьдрах, өөр хоорондоо зохицон нөхцөл буюу агаар, ус, газраа эв найрамдалтай хуваан хэрэглэх хүний гараар бичигдээгүй хуулийг хэлдэг. Байгалийн хуулиар ямар ч зүйлийг юутай ч холбон тайлбарлаж болдогт үүний гайхамшиг оршдог. Учир нь байгаль дээр орших бүхий ч юмс их бага хэмжээгээр хоорондоо холбогддог.

1492 онд Колумба Америк тивд ирэхээс өмнө тоо хэмжээний хувьд маргаантай ч дор хаяж 20 орчим сая, 100 гаруй хэл аялгуугаар ярьдаг 1000 гаруй овгийн Индианчууд амьдарч байсан нь “Байгалийн Хуульд” захирагдан амьдарч байсны гэрч болно. Хүн ам олонтой хүчирхэг нэг овог нь бүл цөөнтэй нөгөөдөө үзэл бодол, хэл соёлоо хүчээр тулгаж байсангүй

Индианчууд буюу унаган Америкчуудын дийлэнх хэсэг дэлхийн мөсөн цагийн үед төв Азийн нутгаас одоогийн “Beringia”-р дамжиж Хойд Амеркид ирж суурьшсан гэж үздэг.

Колумбус Америк тивийг нээсэн тэр үеэс хойш Индиан үндэстэн мөхөх суурь тавигдсан гэж үзэж болно. Английн колончлолын үеэс эхлэн Индианчуудыг Христийн шашинд оруулах болон, хүчээр газар нутгаас нь хөөн зайлуулах ажиллагаа, цус урссан дайн нөмөрч эхэлсэн юм.

1492 онд Америк тивд өрнөдийнхөн анхлан хөл тавих үед бизон үхэр 60 сая орчим байсан бол 1800 он гэхэд тоо толгой нь 1000 хүрэхгүй болсон гэдэг.

1776 - 1887 оны хооронд Хойд Америкийн хууль ёсны уугуул ард түмнүүдээс 1.5 тэрбум акр газрыг Америкийн Засгийн Газар гэрээ хэлэлцээр, энх тайван эв найрамдал халхавчуудын дор "хулхидан" авсан нь түүхэн үнэн билээ

Индианчуудын Бизон үхрийн дан толгойн яснуудаар босгосон овоо энэ бол зөвхөн нэг нь

Америк тивийн эзэд унаган оршин суугчид индианчуудын газар нутгийг АНУ-ын Засгийн Газар "гэрээ хэлцэл", "энхийн хэлэлцээр" нэрийн доор үнэн хэрэг дээрээ хүч түрэмгийлэн булаан эзлэсэн байдаг.

Цагаан арьстнууд булаан авч байсан газар нутгаа Баруун зүг буюу Онгон Өрнөд тал (Wild West) тийш тэлэх үйл явц нь тэдний хувьд ихээхэн саад бэрхшээлүүдтэй тулгарч байсан бөгөөд өнөөгийн Хойд ба Өмнөд Дакота, Ваяоминг, Небраска, Монтана мужуудын уудам орон зайд нутаглан амьдарч байсан 20,000 гаруй хүн амтай Нэгдсэн Сиюү овгийн индианчууд Америкийн армийн зэвсэгт түрэмгийллүүдийг удаа дараа бут цохин буцааж байлаа. Цэрэг зэвсгийн хүчээр хүч түрэмгийлэн газар нутгийг нь булаан эзлэх төлөвлөгөө нь амжилт олохгүй болохыг ойлгосон хорлон сүйтгэх ажиллагаа сэдсэн байна.

Нэгдсэн Сиюү овгийн индианчуудын гол хүнс тэжээлийн нөөц байсан - зэрлэг бизон үхэр сүргийг нь бодлоготойгоор устгах санаа байв. Хүнс тэжээлийн гол нөөцөө зориуд бодлоготойгоор устгуулсан индианчууд өлбөрч үхэхгүйн эрхэнд Америкийн Засгийн Газартай тэдний "гэрээ хэлцэл" гэж нэрлэдэг ч үнэн хэрэг дээ заль мэх, тулган шаардлагын бичигт гарын үсэг зурна гэж тэд тооцоолж байсан бөгөөд үнэхээр ч тийм үйл явдал болсон түүхтэй!

Олон зуун мянган европ цагаачдад бодлоготойгоор буу, сум үнэгүй тараан өгч бизон үхрийн арьс шир, хэлийг нь өндөр үнэ ханшаар худалдан авдаг "бизон намнах" цуврал аянуудыг зохион байгуулж нутгийн эзэд индианчуудыг хоол хүнсгүй болгох зорилго оршиж байв.

Америк тивийг анхлан зорьж очсон цагаан арьстануудын дийлэнх нь гэмт хэргийнхээ улмаас зугтсан хэрэгтнүүд, шашны өөр урсгал шүтсэн тул цөллөгт туугдсан хэсэг мөн асар богино хугацаанд ашиг олохыг мөрөөдсөн тонуулчид байсныг тэдний түүх нуудаггүй билээ.

Америкийн армийн цэргүүд өлсөж зовж зүдэрч туйлдаж явсан нутгийн эзэд индианчуудыг дүн өвлийн хүйтэнд цасан дунд олон цагийн турш бүслэн хашиж осгоож байгаад хонхорт орохыг тушаажээ. Өлсөж туйлдсан индианчууд нэгэнт хүчинд автсаны дээр амлалтанд нь хууртаж тэдний хэлсэн ёсоор тэр хонхорт орж бөөгнөрөн жагсахад нь армийн цэргүүд тус хонхорыг тойрсон дөрвөн довцог дээр байрлуулсан байсан, 1 минутанд 4,2 мм-ын 68 ширхэг сумаар галладаг 1800 метрийн тусгалтай Хоочкисс (Hotchkiss) хөнгөн пулёметуудаар тэднийг тэр хонхорт нь хайр найргүй хядаж устгасан байна.

Тэнд ингэж зэрлэгээр алагдсан уугуул иргэдийн ихэнх нь өөрсдийгөө хамгаалах ямар ч чадваргүй бага насны хүүхдүүд, эмэгтэйчүүд, хөгшид байсан гэдэг. Харин тэдгээрийн амийг хороосон 20 гаруй цэрэг АНУ-ын засгийн газраас Эр Зоригийн Хүндэт Mедалаар (Medal of Honor) шагнасан гэж түүхэндээ тэмдэглэн үлдээжээ.

Үхлийн шарх авч орь дуу тавин тарчилж байсан индианчуудыг холоос гүйж ирэн бууныхаа бөгсөөр цохиж гүйцээн алах нь америк цэргүүдийн дунд хамгийн хөгжилтэй тэмцээнүүдийнх нь нэг байсан бөгөөд хэдэн индианыг хэрхэн бууны бөгсөөр цохиж гүйцээж алсан тоогоороо тэд хоорондоо уралддаг байсан талаар энэ бүхнийг өөрсдийн нүдээр харж байсан настай олон индианчууд гэрчилж хэлж бичүүлж үлдээсэн байдаг.
Өдгөө америкийн дунд сургуульд индианчуудыг хядсан үйлдлээ баатарлаг гавьяа мэт болгон бичиж түүхийн хичээлдээ заадаг.

Жад, нум сумаар голдуу зэвсэглэж эх нутгаа хамгаалах гэж боссон индианчуудад хурдан буу дарьт сумаар зэвсэглэсэн энэ морьт цэргийн хорооныхон нэг бус удаа бут ниргүүлж байв. Тэрхүү явдал нь Америкийн армийн түүхэнд тохиолдсон хамгийн ичгэвтэр үйл явдлуудын нэгэнд тооцогдож түүх болон үлдсэн юм.

20-р зууны эхэн үе гэхэд Индианчууд устан сөнөж байгаа үндэстний нэгэнд орсон.

Хэдийгээр Хойд Америкд Индианчууд өөрийн гэсэн тодорхой газар нутагтай, хэл соёлоо хадгалаж үлдэнэ гэсэн хоёр талын гэрээ хийгдэж байсан ч цагаан арьстанууд хэлсэн амандаа хүрэлгүй 1924 оноос Индианчуудыг хүчээр Нэгдсэн улсын иргэнд оруулсан байдаг.

Уугуул америк хүний соёлын түвшин адилгүй, зарим нь хүн төрөлхтний соёл иргэншилд томоохон ул мөр үлдээхүйц түвшинд хүрсэн байхад зарим нь эхийн эрхт ёс ноёрхсон анхны хүй нэгдлийн овгийн байгуулалтай байжээ.

Энэ ард түмэн элдэв башир арга заль хэрэглэх, худал ярих, огт мэдэхгүй зүйлдээ мэддэг хуурамч дүр эсгэх явдалыг нийтээрээ жигшдэг хийгээд шударга шулуун зан чанараараа алдартай ард түмэн юм.

20-р зууны эхэн үе гэхэд Индианчууд устан сөнөж байгаа үндэстний нэгэнд орсон. Одоогоор АНУ-д ойролцоогоор 1 сая Индиан амьдардаг гэсэн тооцоо бий. Тэдгээрийн ихэнх нь “Индианы резервацид” буюу нийгмийн халамжид амьдардаг тул тэдэнд ажил байхгүй шаардлага ч гарахгүй дээр нь сургууль соёл, эрүүл мэнд гэх мэт гол зүйлүүд дутагдалтай байдаг. Энэ нь Америкийн төрийн бодлогын хүрээнд хийгдэж буй ажил учраас хийх ажилгүй, эрдэм мэдлэг хязгаардагдмал тэд тэтгэлгээ авсан архичин, хар тамхичид гэх эмгэнэлтэй хувь заяа энэхүү үндэстэнийг мөхлийн ирмэгт авчирч байгаа юм.

Гэвч тэд үндэстэнээ эргэж сэхнэ гэдэгт ямагт итгэж, өвөг дээдсийнх нь сүнс тэднийг өнө мөнхөд ивээж байдаг гэдэгт эргэлзэхгүй байдаг төдийгүй түүнийгээ урлаг, уран сайхны тусгалдаа ямагт шингээдэг хэвшлээс нь харж болно.
Мөн Беотуки, навахо, шайенны, тимукуа, пауатан, вийот, лакота, сиюү зэрэг олон омог үндсээрээ устсан байна. 1500 онд 200-500 мянган хүнтэй байсан беотуки омгоос 1823 онд 17 хүн үлдэж 1829 онд энэ омгийн хамгийн сүүлчийн индиан Нэнси Шаванадит хэмээх эмэгтэй Сант Жонс хотод нас барсан баримт түүхэнд үлджээ
#хамгийн_сайн_индиан_бол_үхсэн_индиан гэдэг үг хүртэл байв

90-ээд оны эхээр юм даа би хоёр нөхрийн хамт анх Герман улсад хөл тавьж баруун гэдгийг үзэж ангайж билээ.Тэгээд буцах болж манай нэг нөхөр Опель маркын машин хямд аваад тэр үеийн жишгээр хөлөөр нь Москва оруулаад ачуулахаар гарцгаалаа.Хил давахдаа Беларуссын Гродно боомтоор гарлаа.Оросоос арай хямд хахууль нэхээд байхгүй гайгүй газар байсан даа тэр үедээ, тэгээд бид явсаар нийслэл Минск хотод нь ирлээ нэг танил оросындоо түр буулаа.Хямдхан дэн буудал олж тухалж амарлаа.Гэтэл машинд маань жаахан эвдрэл гараад ойр байх засварын газар очиж янзуулж засууллаа.Машинаа засахыг хараад л хүлээж сууж байтал нэг том "Краз" орж ирлээ жолооч нь бууж ирээд л манай машиныг сонирхож бна, том нүсэр биетэй эр байлаа ёстой л Кразны л жолооч гэмээр..тэр үед Беларуссд ч барууны тэрэг ховор байсан үе дээ.Тэсгнээ мань эр бидэн дээр ирж яриа өдөн хөөрөлдөв биднийг Монголоос яваа гэдгийг дуулаад их л сонирхож хаана буусан гэж асууж бна тэгснээ "-Та нартай ярих яриатай хүн дээ би.." гэх юм.Бид ч буусан буудалаа зааж өглөө. Орой буудалдаа ирээд хоорондоо ярилцав "-Тэр оросд буудалаа зааж өгсөн нь зөв үү?" гээд л жаахан хардаж байв.Манай орос хэлтэй нөхөр "-Гайгүй байхаа тохитой хүн харагдана лээ.." л гэж байна.Тэр яриагаа тэгсгээд мартав, хоолоо идчихээд амархаар бэлтгэж байтал хаалга тогшлоо. Хэн байдаг билээ гээд л онгойлговол нөгөө аварга орос эр тортой юм барьчихсан.."-Орж болох уу?" гээд л зогсож байна бид ч яахав ор ор л гэлээ.Мань орж ирээд эр орос ёсоор мэндлээд торноосоо нэг шил "водка" бас даруулга бололтой идэх уух юм гаргаж ирээд ширээн дээр өрж эхэллээ.Тэгээд биднийг ширээнд урьж суулгаад нөгөөхөө задалж аягаллаа бид ч талархаад хийж өгснийг нь татчихаад юмнаас нь идэв.Янзтай сайхан орос даруулгууд байлаа "нэрлээд ч яахав нэрэлхээд ч яахав" гэдэг л боллоо. За тэгээд мань Орос яриагаа эхэллээ.. -Би Минскээс холгүй нэгэн тосгонд төрсөн хүн манай тосгон тиймч том биш бас баян ч биш байдаг л нэг тосгон...гээд дайны хөлд нэлээн сүйрч амьдрал дорой талдаа байлаа.Дайн дуусах үед би жаахан хүү байлаа манайх их л ядуу айл байсан юм.Нэг удаа тосгонй зөвлөл дээр дайнаас \фронтоос\ ирсэн морьдыг ардуудад тарааж байгаа тул ирж морьдоо сонгож аваарай гэсэн зар дуулгалаа.Аав маань явлаа гэтэл гай болж замд нь хэдэн танил нь таарч архидцгаажээ аав маань балгах дуртай эр байсан даа хөөрхий тэгээд халамцуу юм салгалсаар оройхон Зөвлөл дээр очиж дээ.. тэнд ирсэн хамаг морьдыг нь хүмүүс аваад явчихаж ганц жижигхэн хар морь л байна гэнэ. Морьдыг авчирсан цэргийн дарга эр бичиг дансаа янзлан буцахдаа бэлдэж байгаа бололтой байна гэнэ.Тэгснээ аавыг хараад "-За та энэ морийг л авна даа.." гэж аав ундууцан "-Энэ муу давжаа хар юмыг морь гэх үү?...больё.." гэж гэтэл нөгөө дарга "-Энэ бол Монгол морь Берлин хүрсэн хүлэг шүү...та авсандаа харамсахгүй ээ.." гэж аав ч бодож байснаа хоосон очвол ээжид загнуулна гэдгээ санаад нөгөө морийг авч дээ. Тэр цагаас хойш тэр монгол морь манай гэр бүлийн хүндэт гишүүн болж билээ.Аав түүнд "Монгол" гэдэг нэр өглөө.Манай "монгол" их чадалтай хавар газар хагалахад анжис чирээд ганцаараа манай талбайг хагална урд нь манай талбайг хагалахад хоёр тоомсог адуу сэлгэж хагалдаг тоомсог их амархан эцнэ.Гэтэл Монгол ганцаараа энэ ажлыг тоохчгүй дуусгана бас хажуу айлуудын газрыг хөлсөөр хагална.Эцэж цуцахыг мэдэхгүй, аав түүнтэй айлуудын газрыг хөлсөөр хагалж нэлээд мөнгө олдог байв.Монгол ачаа даахдаа гарамгай дэнхийтэл ачсан будаатай тэргийг тоохчгүй чирээд явна уг нь хоёр морь хөллөж байж л даадаг ачаа..Монгол хашаа хороонд дургүй зад дайраад гараад явчихна, өөр тоомсог морьдтой нэг жүчээнд хийчихвэл зодолдоод сүйд хийнэ дураараа л сул явах дуртай өөр орос адуутай нийлэхгүй ганцаараа л явна манай ааваас өөр хүнийг өөртөө ойртуулахгүй аав л унана өөр хүнийг нуруун дээрээ гаргах ч үгүй тосгоны эрчүүдтэй аав "-Монголын нуруун дээр хэр удаан тогтох вэ?" гэж мөрийцнө тогтсон эр гараагүй аав л их юм олсон. Өвөл бол ууланд л явж байна тэжээл овьёос хэрэггүй гэтэл айлууд тоомсог адууныхаа тэжээлд их мөнгө зардаг байлаа.Манай тэнд чоно их байлаа нэг удаа аавыг ууланд очиж морио авахаар очиход Монголд тархиа хага тангаруулсан залуу чоно хэвтэж байсан гэдэг.Тэгээд Монгол их алдартай хүмүүсийн хүндлэл хүлээсэн адуу болсоон... өвөл тосгоны дундуур цан хүүрэг болчихсон сагсайсан зэрлэг юм сүртэй алхана хүмүүс "-Хараач тэр Монгол явж байна.." гэж шуугилдана хүүхдүүд харах гэж гүйлдэнэ.Аав минь Монголдоо их хайртай түүнийг ирсэнээс хойш манай амьдрал өөдөлж бүр чинээлэг айлын тоонд орсон байлаа.Ээж минь "-Энэ жижигхэн хар морь манай амьдарлыг ивээх гэж явуулсан бурханы элч..." гэдэг байлаа. Аав халамцуу үедээ "-Ийм морийг хүмүүжүүлсэн тэр хүмүүст талархах юмсан мундаг хүмүүс байгаа даа, даанч би амьддаа чадахгүй байх хүүхдүүд та нар минь л тэр талархлыг дамжуулаарай.." гэдэг байж билээ.Би сургуульд сурахаар тосгоноосоо явлаа аав Монголоо хөллөн тэргээрээ хотод хүргэж өгсөнсөн.Олон жил өнгөрч би ч том болж Минскт амьдрах болсон юм нэг удаа ааваас захиа ирлээ Монгол маань өнгөрсөн байлаа.Сүүлдээ хөгшрөөд жүчээнд байдаг болсон хөөрхий минь тэгсэн жүчээндээ зогсоогоороо үхсэн байсан гэнэлээ.Аав их л гашуудаж байсан их ч уусан тэгээд удалгүй аав минь бурхан болсоон Монголынхоо араас явсан хөөрхий...гэж яриад аварга орос эр дуугүй боллоо. Тэр өндийж өвөрөө уудалсанаа хуучин фото зураг гаргаж ирлээ.Нэгэн хөгшин эр жижиг биетэй хар морины хамт авхуулсан зураг байлаа.Мань эр: -Ааваас минь үлдсэн ганц зурагдаа.. -За ингээд би аавынхаа гэрээслэлийг биелүүллээ Монгол хүнтэй уулзаж мориных нь тухай дуулгалаа.Та нар манай Монгол шиг жижиг биетэй ч их айхтар улс болтой хаа байсан Германаас хуучин машин унаад явж байдаг...гээд хундагаа өргөөд "-Монгол морины төлөө...түүнийг минь хүмүүжүүлсэн баатарлаг ард түмний төлөө.." гээд хүртэж билээ.

Ардын өөрийгөө хамгаалах сайн дурын морьт отряд бол эх орноо батлан хамгаалах үйл хэрэгт олон түмнийг өргөн хүрээтэй оролцуулах зорилгоор байгуулагдсан цэрэг-олон түмний байгууллага.
МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн 1942 оны 2 дугаар сарын 24-ний өдрийн хурлаар улс орныг батлан хамгаалах ажилд олон түмнийг өргөн хүрээтэй оролцуулах шаардлага тулгарч байгааг харгалзан аравт, тавьт, зуут, мянгат, түмт гэсэн зохион байгуулалтт бүхий “Ардын өөрийгөө хамгаалах сайн дурын морьт отряд” (АӨХСДМО)-ыг байгуулах шийдвэр гаргажээ. Морьт отрядын жанжин бөгөөд Батлан Хамгаалах Эвлэлийн Төв Зөвлөлийн даргаар Ч.Мижид, комиссараар А.Самбуу, штабын даргаар В.Даржаа нарыг томилсон байна.
Энэ отряд Улаанбаатар хот болон бүх аймаг, сум, үйлдвэр, албан газарт байгуулагдаж, хөдөлмөрчдийг буудлага, гранат, жагсаал, биеийн тамир, зэвсэг техник эзэмших арга эзэмшүүлэх сургалт явуулж байв. Үүний зэрэгцээгээр ард олныг дайсны агаарын дайралт, химийн хордолтоос хамгаалах арга ажиллагаанд сургаж, цаг агаар, газар орны хүндрүүлсэн нөхцөлд хээрийн дадлага сургууль хийлгэж байжээ. Тус отряд нь тугтай, гишүүд нь малгай, тэмдэг зэрэг тусгай хувцастай цэрэгжүүлсэн байгууллага байв. Морьт отряд нь 1944 оны байдлаар эгнээндээ БНМАУ-ын нийт хүн амын 20 гаруй хувийг нэгтгэсэн цэрэг-олон түмний бие даасан байгууллага болсон байв. 
МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1944 оны 5 дугаар сарын 11-ний өдрийн хурлаар сайн дурын морьт отрядын үйл ажиллагааг сайшааж, ажлыг нь улам бэхжүүлж, мянгатын дарга болон түүнээс дээших бүх дарга нарыг цэргийн жинхэнэ алба хаагч хэмээн тооцож, цэргийн цол олгох шийдвэр гаргажээ. 
1945 оны Чөлөөлөх дайнд Ардын өөрийгөө хамгаалах сайн дурын морьт отрядын 1000 гаруй хүнтэй морьт отряд оролцож байлдааны үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм.
БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын Төв Хорооны тогтоолоор сайн дурын морьт отрядыг 1949 оны 6 дугаар сард татан буулгаж, гүйцэтгэж байсан үүргийг нь МХЗЭ, биеийн тамир спортын байгууллагад шилжүүлжээ.
Энэхүү ортяд нь дэлхийн хоёрдугаар дайны жилүүдэд улс орныг батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд нийт иргэд, залуу үеийг татан оролцуулах, тэдэнд цэргийн эрдэм сургах, эх оронч үзлээр хүмүүжүүлэхэд их хувь нэмэр оруулсан юм. 
Цэргийн түүхч, доктор, хурандаа Тахилт овогт Галиндавын Мягмарсамбуу.

Олхунуд Овогт Даваасүрэн‎