Казахстаны Ерөнхийлөгч Н.Назарбаевын ард түмэндээ хандаж гаргасан "Нурлы Жол-Ирээдүйн зам” хэмээх илгээлт олон улсын, тэр дундаа Төв Азийн улс орнуудын анхаарлыг маш их татаж байна. Илгээлтийг энэ сарын 11-ний өдөр гаргаснаас хойш Төв Азийн бүсэд хамрагддаг Тажикистан, Узбекистанаас гадна ОХУ-ын улстөрч, судлаачид өөр, өөрсдийн үнэлэлт дүгнэлтээ өгсөөр байгаа юм.

Н.Назарбаев илгээлтийг өөрийн улсын иргэддээ хандаж гаргасан ч Төв Азийн бүс нутгийн бүх улсуудад хамаатай гэдгийг Төв Азийн бүсүүд ийнхүү хүлээн зөвшөөрч байгаа бол барууны ерөнцийнхөн зөвхөн Казахстанд хамаатай, тэд барууны зээлдүүлэгчдээс тусламж авахыг хичээж байгаа, тэр нь бүтэх магадлал муутай учраас хүнд бэрх болж байгаа юм гэх мэтээр "өөрсдийнхөөрөө” тайлбарлаж байна.
Н.Назарбаев чухам юун тухай хэлсэн бо­лоод ач холбогдол нь ийм өндөр болов. Хариулт нь эн­гийн, хүн бүхэн зөнгөөрөө мэ­дэрч, ойлгож байгаа ч ил гар­гаж хэлж чадахгүй байсан тэр зүйлийг гаргаж хэлснээрээ түү­ний илгээлтийн үнэ цэнэ ор­шино.

Нэгдүгээрт, Н.Назарбаевын илгээлт гэнэтийн байсан. "Цаг хугацаа биднийг хүлээхгүй. Нөхцөл байдал биднийг улам бүр шавдуулж байна. Тэгэхээр бид хөдлөх хэрэгтэй. Би энэ хурал дээр Казахстаны нийт ард иргэдэд хандан илгээлт гар­гахдаа их хүч гаргалаа” гэсэн түүний үгнээс нөхцөл байдал ямар хүнд, хаашаа ч эргэж болох эгзэгтэй байдалд ирснийг мэдэрч болно. Тэрбээр ийм оршил хэрэглээд цааш нь улс орны эдийн засгийн бодлого бүхэлдээ өөрчлөгдөж байгааг ард иргэддээ дуулгасан юм.

"Нурлы Жол” буюу "Гэрэлт зам” гэж нэрлэсэн энэхүү ши­нэ бодлогын гол цөм нь дэд бүт­цийн маш өргөн сүлжээг барьж бай­гуулах зорилт байх болно гэд­гийг тэрбээр онцолжээ. Энэ ажилд 100 гаруй улс орон орол­цох хүсэлтээ ирүүлсэн, нийт хө­рөнгө оруулалтын хэмжээ нь зургаан их наяд тенге буюу 40 тэрбум ам.доллар болно, Ка­захс­тан улс өөрөө энэ мөнгөний 15 хувийг л гаргана гэдгийг ал­бан ёсоор зарласан байна. Ка­захстан улс баялгаа зарж олсон мөн­гөнөөсөө тодорхой хэсгийг Үндэсний сан нэртэй санд хад­галдаг.

Одоогийн байдлаар энэ санд нь 105 тэрбум гаруй ам.дол­лартай тэнцэх хөрөнгө бай­гаагаас жил бүр тодорхой хэм­жээний хөрөнгийг эдийн зас­гийн өсөлтийг дэмжих зо­рилгоор гаргаж байхаар шийд­сэн гэдгээ ч хэлжээ. Тус улсын нэг хүн ногдох ДНБ-ий хэмжээ 13.5 мянган ам.доллар байгаа нь Зүүн Европын ихэнх улс, эдийн засгийн өсөлтөөрөө гай­хаг­даж буй Малайз, Бразил ул­сын хэмжээнд хүрчээ. Н.Назар­баевын илтгэлд "Манай ул­сын эдийн засгийн хүчин ча­дал Төв Азийн улсуудаас хоёр да­хин илүү болсон.

Бид өн­гөр­сөн хугацаанд уйгагүй хөдөл­мөрс­ний үр дүнд ядуур­лын төвшинг гур­ван хувь, ажил­гүйдлийн түвшинг таван хувь болгож, их амжилт гаргалаа” хэмээн он­цолсон байна. Хэдийгээр ийм нааштай ололт амжилт, гэ­гээлэг ажлыг хийж чадсан ч хамгийн гол нь ирээдүй ийм байж чадахгүй, бэлтгэлтэй байх ёс­той гэсэн санааг илэрхийлсэн нь түүний илгээлтийн гол утга нь юм.

Казахстан улс нефть олбор­лол­тоор дэлхийд 18 дугаар бай­ранд жагсдаг. Улсын төсвийн тал, экспортоос олох орлогын гуравны хоёрыг энэ салбараас бүрдүүлдэг байна. Гэтэл энэ салбараа "явахгүй” гэж үзжээ. ОХУ, БНХАУ-ын эдийн засгийн өсөлт зогсонги байдалд орсон нь цаашид баримтлах бодлогоо бүхэлд нь өөрчлөх хэмжээний нөлөөлөл үзүүлнэ гэдгийг тоо­цоолсон байна. Хоёр том гүрний эдийн зсаг зогсонги болс­ноос шалтгаалж нефть бүтээг­дэ­хүүний үнэ унана, тиймээс төс­вийн төлөвлөгөөгөө эргэж ха­рах ёстой гэсэн шийдвэрийг Ка­захстаны Парламент өнгөр­сөн аравдугаар сард гаргаж бай­­сан байна. Тиймээс цоо ши­нэ бодлого төлөвлөгөө гар­гаж ирсэн байна.

Энэ нь бүс нут­гийн хэмжээний эдийн засгийн бүс байгуулах явдал бөгөөд дэд бүтцэд хөрөнгө оруулах нь чухам яг энэ зорилгоор хийг­дэж байгаа ажил юм. Өөрөөр хэлбэл, дэд бүтцийн ажилд хан­цуй шамлан орсноор бий болох 200 мянган ажлын байрнаас илүү тэрхүү бүтцээ ашиглаж ирээ­дүйд эзлэх байр сууриа бэх­жүүлэх нь Н.Назарбаевт илүү чухал байна. Газрын шав­хагд­даг баялгаа зарж байхдаа да­раагийнхаа төлөвлөгөөгөө хэ­рэгжүүлж эхэлж байгаа хэрэг. Мон­гол Улсад ОХУ, БНХАУ-ыг холбох газарзүйн ашигтай байрлал байгаа гэдэг шиг Ка­захстанд БНХАУ-ыг ОХУ-аас гад­на Европтой холбох бүр ч ашиг­тай байрлал байна.

Хэрвээ дэд бүтцийн асуудлаа Казахстан улс маш эрчимтэй шийдээд эхэл­чихвэл Монгол Улсын ашиг сонирхолд ч нөлөөлнө. ОХУ, БНХАУ-ыг холбох хийн хоо­лойг газар нутгаараа дам­жуулах өрсөлдөөнд Казахстан ма­н­айхтай хамт байгаа гэд­гийг бид мартах ёсгүй. Энэ өр­сөлдөөн зөвхөн хийн хоо­лойгоор ч хязгаарлагдахгүй ав­то зам, төмөр зам ч хамаатай гэдгийг хэлэх хэрэг юу билээ. Өөрөөр хэлбэл, бид ирээдүйд үүсэх Төв Азийн асар их хүчин чадалтай зах зээлийн нэг хэсэг болохыг хүсч л байгаа юм бол одооноос ирээдүйг харж, дэл­хийн хэмжээнд хөдлөх хэрэгтэй болж байна. 

Н.Назарбаевын илтгэлд дэл­хийн эдийн засаг, геополитикт гарч байгаа хүндрэлүүд Ка­захс­танд нөлөөлнө гэж дурьд­сан байгаа. Дэлхийн их гүр­нүүд тэр­сэлдээд эхлэхээр жижгүүдээ хуваадаг жамтай. Болж буй үйл явц бүх улсуудад хамаарна, хэн ухаалаг, түргэн шуурхай хөдөлсөн нь л энэ шалгуурыг давж гарна гэдэг ойлголтыг төрүүлэхүйц байгаа юм. ОХУ-ын Гадаад хэргийн сайд С.Лавров Европын холбоо, Украинтай холбоотой хэрэг явдал эхэлж байх үед "Дэлхийг дахин зохион байгуулах цаг болсон байна” хэмээн мэдэгдэж байсан.

Тэгвэл Н.Назарбаевын илгээлтэд "Би өөрийн их туршлагаас харахад ойрын жилүүдэд дэлхий ши­нээр зохион байгуулагдана. Үүнийг мэдэрч байна” хэ­мээн яг энэ үгсийг давтсан. Хам­гийн анхаарал тамаар нь "Ка­захс­тан улс геополитикийн энэ хүндрэлийн яг дунд нь ор­шиж байна. Тиймээс өмнө нь ба­римталж байсан бодлого, тө­лөвлөгөөндөө нэн даруй өөрч­лөлт хийж, үүсээд буй нөхцөл бай­далд тохируулан засч зал­руулах зайлшнүй шаардлага гар­сан юм. Үүнийг маш яаралтай, 2015 оны нэгдүгээр са­рын 1-нээс хэрэгжүүлж эхлэх бол­но” гэсэн үгс. Түүний энэ үг­сийг олон янзаар ойлгож бол­но. Өөрсдийн байдалтай адилт­гаж ч болох юм.

Н.Назарбаев авлигатай ха­туу тэмцэнэ гэж мэдэгдсэн нь тус улсын өндөр албан тушаалт­нуу­дын зүрхэнд сум мэт туссан талаар хэвлэлүүд онцолж байна. Тэрбээр "Авлигачдад ямар ч өршөөл байхгүй. Сайд, дарга ч байсан тэр” хэмээн хатуу мэдэгдсэн. Экспортын орлого буурч, эдийн засаг хүндрэх нь ард түмэнд хамгийн хүндээр тусах нь ойлгомжтой. Ийм үед авлига авагчдад өршөөнгүй хандах нь эсэргүүцэл төрүүлж, бослого хөдөлгөөнд ч хүргэх аюултай учир ингэж хэлсэн байж таарна. Байдал үнэхээр хүнд болно гэдэг нь эндээс бас давхар харагдаж байгаа юм. Түүний хэлснийг Дэлхийн банк, ОУВС удахгүй батална гэдгийг ч тэрбээр хэлээд авчээ.  

ОХУ-ын чөлөөт эксперт Саф­ват Бурханов Н.Назар­баевын илгээлтийг сонсоод "ТУХН-ийн орнуудын төрийн тэр­­гүүнүүдээс тэр ганцаараа үүсээд буй нөхцөл байдлын та­лаар ард түмэндээ нээлттэй, ил тод дуугарч чадлаа. Зөвхөн дуу­­гараад зогсохгүй өөрийн тө­лөв­лөгөө боловсруулсан бай­на. Бахархахгүй байхын ар­га­гүй” хэмээн өгүүлжээ. Ши­нээр ба­римтлах бодлогоор буюу ав­лига хээл хахуультай тууш­тай тэм­цэж, жижиг дунд үйлд­вэрийг амласнаараа дэм­жиж ча­дах юм бол хямрах биш хо­жих байрлалд байна гэдгийг ч тэр­бээр нэмж хэлжээ.

Н.Назарбаевын илгээлт Төв Азийн улс орнуудын өмнөөс оноод хэлчихсэн гэлтэй бай­сан талаар бүс нутгийн улс ор­нуудын шинжээч, улстөрчид байр сууриа илэрхийлж бай­гаа талаар дээр өгүүлсэн. Тажикис­таны эрдэмтэн Шокирджон Ха­кимов улсынх нь экспортын ор­логын гол эх үүсвэр болох хөн­гөн цагаан болон бусад ашигт малтмалын үнэ ирэх жи­лүүдэд буурна, тиймээс Ка­захстанд тохиолдох таагүй яв­дал Тажикистан төдийгүй уул уурхайгаас орлого олдог бүх улс орнуудад хамаатай” хэмээн цохон тэмдэглэжээ.

Монгол Улс уул уурхайгаас бүрэн хамааралтай, экспортын гол орлогоо БНХАУ-д хийж ол­дог улс. Энэ утгаараа Н.Назар­баевын зөгнөсөн хямрал бид­ний тойрохгүй биш дайрна. Тэр тусмаа БНХАУ-д элбэг бай­даг нүүрснээс гол орлогоо олно гээд тооцчихсон явж бай­гаа би­дэнд илүү хүнд ч тусч ма­гадгүй. 2015 оны улсын төсөвт 19.8 сая тонн нүүрс гаргана, үнэ нь 50-60 ам.доллар байна гэж тооцсон байсан. Одоо уур­хайн аман дээрээсээ 35 ам.дол­лараар зарж байгааг бо­дохоор биелэх боломж бага. Тиймээс Казахстан шиг дэд бүт­цээ баруун солгойгүй хөг­жүүлж чаддаггүй юм гэхэд бай­­гаа хэдэн юмаа зөв зүйлд зар­­цуулж, гэдсэндээ хөлөө жийл­цэлгүй шиг байгаасай гэж эрх баригчдад сануулах гэсэн юм.

Х.Батсайхан